{"id":101,"date":"2026-04-17T15:29:58","date_gmt":"2026-04-17T15:29:58","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=101"},"modified":"2026-04-17T15:31:10","modified_gmt":"2026-04-17T15:31:10","slug":"adam-danek-ostatni-ludzie-cesarza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-ostatni-ludzie-cesarza\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Ostatni ludzie cesarza"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Sztampowa polska historiografia, kt\u00f3ra ca\u0142e porozbiorowe dzieje Polski ka\u017ce nam ogl\u0105da\u0107 oczami sprawc\u00f3w i uczestnik\u00f3w kolejnych (przewa\u017cnie nieudanych) powsta\u0144, a zw\u0142aszcza jej nurt przeznaczony na u\u017cytek popularny, od pierwszej lekcji w szkole wbija nam w g\u0142owy obraz Polak\u00f3w pod zaborami jako narodu ciemi\u0119\u017conego i cierpi\u0105cego. Obraz ten w odniesieniu do ka\u017cdego z trzech pa\u0144stw zaborczych jest w pewnym stopniu przerysowany (co nie znaczy z drugiej strony, \u017ce ca\u0142kowicie bezpodstawny), dochodzi jednak do poziomu czystego bajkopisarstwa, gdy odmalowuje Polak\u00f3w uciemi\u0119\u017conych w Austrii, w 1867 r. przekszta\u0142conej w dualistyczne Austro-W\u0119gry. Nie chodzi tylko o, b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a opisywan\u0105 w podr\u0119cznikach, autonomi\u0119 galicyjsk\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej Polacy stali si\u0119 panami swojego \u017cycia zbiorowego w granicach zamieszkiwanej przez siebie prowincji imperium. Chodzi o co\u015b znacznie bardziej interesuj\u0105cego \u2013 o pozycj\u0119 Polak\u00f3w w naddunajskiej monarchii jako ca\u0142o\u015bci. W istocie bowiem Polacy byli elit\u0105 pa\u0144stwow\u0105 cesarstwa Austrii, kwiatem jej administracji. Warto w tym kontek\u015bcie przytoczy\u0107 s\u0142owa Romana Kwiatkowskiego (1885-1948), brata Eugeniusza, ministra, wypowiedziane w rozmowie z kolegami z Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku (w skomplikowanej strukturze Komisariatu, b\u0119d\u0105cego gda\u0144sk\u0105 ekspozytur\u0105 r\u00f3\u017cnych polskich ministerstw i organ\u00f3w pa\u0144stwa, Roman Kwiatkowski zajmowa\u0142 stanowisko delegata Ministerstwa Spraw Wewn\u0119trznych): \u201e(\u2026) pokonstytucyjna monarchia Habsburg\u00f3w pos\u0142u\u017cy\u0142a nam za szko\u0142\u0119 administracji. Wyrobili\u015bmy sobie nie byle jakie kadry urz\u0119dnicze. Linde, znakomity tw\u00f3rca wzorowej w skali \u015bwiatowej PKO, by\u0142 w 1918 r. dyrektorem urz\u0119du pocztowego w Tarnowie. Obecny wiceminister spraw zagranicznych Wysocki s\u0142u\u017cy\u0142 w austriackiej dyrekcji policji, Haller zawodowo w austriackiej armii, tak jak ongi dyktator powsta\u0144czy Traugutt w armii carskiej. Gdzie jak gdzie, ale w\u0142a\u015bnie w Wiedniu Polacy pokazali, co umiej\u0105, dochodz\u0105c do szczytowych stanowisk pa\u0144stwowych premier\u00f3w, ministr\u00f3w spraw zagranicznych i skarbu w zwyci\u0119skiej konkurencji z elit\u0105 intelektualn\u0105 Niemc\u00f3w, Czech\u00f3w, W\u0119gr\u00f3w, Kroat\u00f3w. I podkre\u015blali na tych stanowiskach ostentacyjnie sw\u0105 polsko\u015b\u0107, jak to czyni\u0142 taki Bili\u0144ski czy Dunajewski, czy Korytowski, Badeni, Go\u0142uchowski.\u201d <\/em>(1)<\/strong>. Nar\u00f3d polski nie tylko nie by\u0142 wi\u0119c w pa\u0144stwie rakuskim ciemi\u0119\u017cony, ale osi\u0105gn\u0105\u0142 w cesarstwie zamieszkanym przez wiele lud\u00f3w faktyczny status narodu wsp\u00f3\u0142rz\u0105dz\u0105cego. Polacy z zaboru austriackiego wydali swoist\u0105 korporacj\u0119 pa\u0144stwowc\u00f3w, kt\u00f3rzy nie wyrzekaj\u0105c si\u0119 narodowego patriotyzmu ani dzia\u0142ania w partykularnym interesie krajowym, umieli zarazem pracowa\u0107 w s\u0142u\u017cbie imperium i byli za to cenieni. Chcia\u0142bym tu opowiedzie\u0107 o kilku z nich \u2013 tych, co pozostali do ko\u0144ca wierni domowi Habsburg\u00f3w, doczekali upadku monarchii i odrodzenia Polski jako pa\u0144stwa suwerennego.<\/p>\n\n\n\n

Do pocztu Polak\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych w Austrii na najwy\u017cszych stanowiskach pa\u0144stwowych obok ministra spraw wewn\u0119trznych (1859-1860) Agenora Go\u0142uchowskiego starszego (1812-1875), premiera (1870-1871) Alfreda J\u00f3zefa Potockiego (1822-1889), ministra skarbu (1880-1891) Juliana Dunajewskiego (1822-1907), premiera (1895-1897) Kazimierza Badeniego (1846-1909) czy ministra spraw zagranicznych (1895-1906) Agenora Go\u0142uchowskiego m\u0142odszego (1849-1921) wszed\u0142 r\u00f3wnie\u017c Leon Bili\u0144ski (1846-1923). Nale\u017ca\u0142 do najbardziej wp\u0142ywowych m\u0119\u017c\u00f3w stanu cesarstwa. Jako taki sportretowany zosta\u0142 mi\u0119dzy innymi przez polityka doby galicyjskiej i kronikarza ostatnich lat habsburskiego imperium, Konstantego Srokowskiego (1878-1935): \u201eMimo ca\u0142ej swej niebywale szybkiej i wielostronnej kariery (generalny dyrektor kolei pa\u0144stwowych, dwukrotny gubernator Banku austro-w\u0119gierskiego, kilkakrotny minister) i mimo, \u017ce dzi\u0119ki tej karierze Bili\u0144ski nale\u017ca\u0142 ju\u017c od dawna, lub przynajmniej m\u00f3g\u0142 nale\u017ce\u0107, do klanu tych, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych Austria wybiera\u0142a swych dygnitarzy, nie opuszcza\u0142 on nigdy gruntu, z kt\u00f3rego wyszed\u0142 \u2013 mianowicie polityki parlamentarnej. W parlamentarnej grze zakulisowej mistrz jeden z niewielu, znawca gruntu lokalnego jeden z najprzedniejszych, przenikaj\u0105cy ludzi i ich interesy na wylot, Bili\u0144ski czyni\u0142 u\u017cytek z tej swojej pot\u0119\u017cnej broni na arenie parlamentarnej przede wszystkim \u2013 z mistrzostwem, jakie rodzi tylko zami\u0142owanie do sztuki jako sztuki\u2026 Stanowi\u0142o to zarazem si\u0142\u0119 jego i s\u0142abo\u015b\u0107. Si\u0142\u0119, bo umia\u0142 obala\u0107 rz\u0105dy tak g\u0142adko i bezbole\u015bnie, jak nikt inny z polityk\u00f3w parlamentarnych. S\u0142abo\u015b\u0107, bo w\u0142a\u015bnie ta sztuka obalania rz\u0105d\u00f3w i rz\u0105dz\u0105cych otacza\u0142a go atmosfer\u0105 strachu, niech\u0119ci i nieufno\u015bci. Bano si\u0119 jego aksamitnego dotkni\u0119cia, kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej okazywa\u0142o si\u0119 \u2013 dotkliwym drapni\u0119ciem\u2026 Natury s\u0142absze ust\u0119powa\u0142y mu, r\u00f3wnie zr\u0119czne podejmowa\u0142y walk\u0119 ze zmiennym szcz\u0119\u015bciem, silne za\u015b i twarde nie ukrywa\u0142y mu swojej niech\u0119ci.\u201d <\/em>(2)<\/strong>. Gdy w 1918 r. imperium Habsburg\u00f3w przesta\u0142o istnie\u0107 \u2013 na zawsze, jak przes\u0105dzi\u0142 dalszy bieg dziej\u00f3w \u2013 do\u015bwiadczenie i umiej\u0119tno\u015bci Bili\u0144skiego okaza\u0142y si\u0119 potrzebne zmartwychwsta\u0142ej na jego gruzach Polsce. Latem 1919 r. po\u0142o\u017cenie walcz\u0105cego o ugruntowanie niepodleg\u0142ego bytu pa\u0144stwa polskiego nie by\u0142o \u0142atwe. Nasila\u0142y si\u0119 niekontrolowany wzrost cen i inflacja, problemy z zaopatrzeniem miast, deficyt w\u0119gla na rynku. W tej sytuacji premier Ignacy Paderewski zdecydowa\u0142 si\u0119 powo\u0142a\u0107 Bili\u0144skiego na stanowisko ministra skarbu. W Polsce nie by\u0142o chyba wtedy cz\u0142owieka lepiej przygotowanego do tej funkcji, ni\u017c profesor ekonomii, niegdysiejszy szef banku centralnego wielkiego pa\u0144stwa i jego kilkukrotny minister skarbu. Natychmiast jednak da\u0142 o sobie zna\u0107 typowo polski duch partyjnictwa, kt\u00f3ry wraz z Rzecz\u0105pospolit\u0105 powsta\u0142 z grobu, w jakim zosta\u0142a pochowana w XVIII wieku. Odgrywaj\u0105ca w kraju rol\u0119 ekspozytury wp\u0142yw\u00f3w francuskich endecja od samego pocz\u0105tku domaga\u0142a si\u0119 w \u017cyciu publicznym ostracyzmu dla polityk\u00f3w obozu aktywistycznego z okresu I wojny \u015bwiatowej, orientuj\u0105cego si\u0119 w\u00f3wczas na pa\u0144stwa centralne. Nominacja Bili\u0144skiego oznacza\u0142a jawne odrzucenie przez rz\u0105d kordonu sanitarnego wymy\u015blonego przez narodowych demokrat\u00f3w. Rozz\u0142oszczeni tym faktem endecy rozpocz\u0119li nagonk\u0119 prasow\u0105 na nowego ministra. Ich g\u0142\u00f3wny organ prasowy, \u201eGazeta Warszawska\u201d, posun\u0105\u0142 si\u0119 do pisania, \u017ce Bili\u0144ski jest bardziej Austriakiem ni\u017c Polakiem. Napadni\u0119tego wzi\u0105\u0142 mocno w obron\u0119 dziennik konserwatyst\u00f3w krakowskich \u201eCzas\u201d, redagowany jeszcze przez Rudolfa Starzewskiego (1870-1920), czyli Dziennikarza z \u201eWesela\u201d <\/em>Stanis\u0142awa Wyspia\u0144skiego. Gdy wkr\u00f3tce potem Starzewski zmar\u0142, na stanowisku redaktora naczelnego zast\u0105pi\u0142 go Antoni Beaupr\u00e9 (1860-1937), kt\u00f3ry 28 czerwca 1919 r. w Galerie de Glaces pa\u0142acu w Wersalu jako jeden z korespondent\u00f3w polskiej prasy na w\u0142asne oczy obserwowa\u0142 podpisanie traktatu wersalskiego. Beaupr\u00e9 pozosta\u0142 na tym stanowisku prawie dwie dekady, do ko\u0144ca swojego \u017cycia. Dop\u00f3ki kierowa\u0142 redakcj\u0105 \u201eCzasu\u201d, dziedzictwo Austro-W\u0119gier wywiera\u0142o wp\u0142yw na koncepcje geopolityczne krakowskich konserwatyst\u00f3w. Jeden z jego \u00f3wczesnych podw\u0142adnych, Edmund Moszy\u0144ski (1912-2004), tak go wspomina\u0142 po latach: \u201eDo\u015b\u0107 cz\u0119sto pisywa\u0142 artyku\u0142y wst\u0119pne (\u2026). Dotyczy\u0142y przewa\u017cnie problem\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Inspiracj\u0119 do nich czerpa\u0142 z prasy zagranicznej, a zw\u0142aszcza z wiede\u0144skiej \u00bbNeue Freie Presse\u00ab i z budapeszte\u0144skiego \u00bbPester Lloyd\u00ab. Ju\u017c wyb\u00f3r tych dziennik\u00f3w wskazywa\u0142, jak \u017cywa by\u0142a jego wi\u0119\u017a z czasami monarchii austriacko-w\u0119gierskiej.\u201d <\/em>(3)<\/strong>. Adolf Boche\u0144ski (1909-1944) w opracowanej  przez siebie w 1932 r. geografii politycznej prawicy w Polsce scharakteryzowa\u0142 konserwatyst\u00f3w krakowskich jako o\u015brodek przejawiaj\u0105cy \u201enastawienie filow\u0119gierskie i filoaustriackie\u201d<\/em>, kt\u00f3re eksponowali tam tacy autorzy, jak Stanis\u0142aw Estreicher (1869-1939), Jan Konstanty D\u0105browski (1890-1965) czy Konstanty Grzybowski (1901-1970). (4)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Leon Bili\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ministerstwo dla Bili\u0144skiego rozgniewa\u0142o endek\u00f3w, poniewa\u017c by\u0142 to pierwszy taki przypadek na szczeblu rz\u0105dowym. Na ni\u017cszych szczeblach w\u0142adzy od pocz\u0105tku nikt przy zdrowych zmys\u0142ach nie przejmowa\u0142 si\u0119 ich postulatem, bo inaczej nie by\u0142oby z kogo budowa\u0107 aparatu pa\u0144stwa, kt\u00f3re jeszcze przed kilkoma miesi\u0105cami nie istnia\u0142o. Bili\u0144ski nie by\u0142 te\u017c pierwszym dostojnikiem c.k. monarchii, jaki obj\u0105\u0142 wysokie stanowisko pa\u0144stwowe w niepodleg\u0142ej Polsce. Od 1871 r. w sk\u0142ad rz\u0105du Austrii wchodzi\u0142o dw\u00f3ch ministr\u00f3w bez teki, nazywanych ministrami dla Czech i dla Galicji, reprezentuj\u0105cych w nim interesy swoich kraj\u00f3w koronnych. Jako ostatni funkcj\u0119 ministra dla Galicji piastowa\u0142 Kazimierz Ga\u0142ecki (1863-1941). Pe\u0142ni\u0142 j\u0105 od sierpnia do pa\u017adziernika 1918 r. 28 pa\u017adziernika, gdy imperium Habsburg\u00f3w rozpada\u0142o si\u0119 pod uderzeniami wojsk Ententy, wzmocnionych masami ameryka\u0144skich \u017co\u0142dak\u00f3w przerzuconych do Europy zza oceanu, w Krakowie ukonstytuowa\u0142a si\u0119 Polska Komisja Likwidacyjna. Zadaniem tego o\u015brodka w\u0142adzy by\u0142o pokojowe przeci\u0119cie prawno-pa\u0144stwowych wi\u0119z\u00f3w \u0142\u0105cz\u0105cych dot\u0105d Galicj\u0119 z Austri\u0105. W bardzo niepewnym po\u0142o\u017ceniu politycznym, w\u015br\u00f3d wstrz\u0105s\u00f3w zmieniaj\u0105cych oblicze \u015bwiata, Ga\u0142eckiemu powierzono delikatn\u0105 misj\u0119 prowadzenia ze strony polskiej negocjacji z austriackimi w\u0142adzami. Obj\u0105\u0142 stanowisko delegata PKL w Wiedniu. Komisji przyda\u0142a si\u0119 jego znajomo\u015b\u0107 stosunk\u00f3w panuj\u0105cych w stolicy cesarstwa. Od stycznia do marca 1919 r. Ga\u0142ecki urz\u0119dowa\u0142 w Wiedniu ju\u017c jako pose\u0142 Rzeczypospolitej Polskiej. Nast\u0119pnie przeszed\u0142 ze s\u0142u\u017cby dyplomatycznej do administracji. Od marca s\u0142u\u017cy\u0142 w tej ostatniej jako Generalny Delegat Rz\u0105du na Galicj\u0119, w kt\u00f3rej toczy\u0142y si\u0119 walki z Ukrai\u0144cami. Rz\u0105dzi\u0142 t\u0105 dzielnic\u0105 do wrze\u015bnia 1921 r., kiedy, po ustabilizowaniu sytuacji wewn\u0119trznej i zorganizowaniu regularnych struktur administracji terenowej, zosta\u0142 pierwszym wojewod\u0105 krakowskim. \u017be by\u0142a to ju\u017c ostatnia sprawowana przeze\u0144 funkcja, przes\u0105dzi\u0142y wydarzenia, jakie rozegra\u0142y si\u0119 na ulicach Krakowa 6 listopada 1923 r. Rosn\u0105ca w\u00f3wczas w Polsce b\u0142yskawicznie inflacja \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a gro\u017ab\u0119 g\u0142odu zw\u0142aszcza na ubo\u017csze grupy spo\u0142eczne. Przez kraj przetacza\u0142a si\u0119 fala strajk\u00f3w i demonstracji o gwa\u0142townym przebiegu. W pa\u017adzierniku przyw\u00f3dztwo Polskiej Partii Socjalistycznej wezwa\u0142o do strajku generalnego. Zdo\u0142ano do niego wci\u0105gn\u0105\u0107 pracownik\u00f3w s\u0142u\u017cb publicznych i infrastruktury pa\u0144stwowej: poczty, kolei, zak\u0142ad\u00f3w energetycznych. Na ulicach coraz cz\u0119\u015bciej dochodzi\u0142o do zamieszek i akt\u00f3w przemocy. Reaguj\u0105c na sytuacj\u0119, kt\u00f3ra najpowa\u017cniejsza stawa\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie w Krakowie, Ga\u0142ecki wprowadzi\u0142 najpierw zakaz zgromadze\u0144 na otwartej przestrzeni, a po podwy\u017cszeniu stopnia pogotowia r\u00f3wnie\u017c zakaz zgromadze\u0144 w lokalach zamkni\u0119tych. W obu wypadkach uczyni\u0142 to na wyra\u017ane polecenie rz\u0105du. Poniewa\u017c demonstranci, wraz z partyjnymi i zwi\u0105zkowymi boj\u00f3wkami, nie podporz\u0105dkowali si\u0119 tym rozporz\u0105dzeniom, na ulice wyprowadzono oddzia\u0142y policji i wojska. W rezultacie dosz\u0142o do walk ulicznych, kt\u00f3re przerodzi\u0142y si\u0119 w regularn\u0105 bitw\u0119. Nie by\u0142a to masakra bezbronnego t\u0142umu: obie strony ostrzeliwa\u0142y si\u0119 z broni d\u0142ugiej. Do akcji wkroczy\u0142y nawet wozy pancerne, kt\u00f3re prowadzi\u0142y ogie\u0144 z karabin\u00f3w maszynowych (mimo to jeden z nich zosta\u0142 zdobyty przez bojowc\u00f3w). Nad krakowskim \u015br\u00f3dmie\u015bciem przelatywa\u0142y samoloty wojskowe, a wok\u00f3\u0142 miasta kr\u0105\u017cy\u0142 poci\u0105g pancerny. W walkach w ci\u0105gu jednego dnia zgin\u0119\u0142o osiemnastu cywili i czternastu \u017co\u0142nierzy. Gdy na ulicach hucza\u0142y salwy, wojewoda Ga\u0142ecki prowadzi\u0142 negocjacje z przyw\u00f3dcami strajku, staraj\u0105c si\u0119 zatrzyma\u0107 dalszy rozlew krwi. Mimo to rz\u0105d postanowi\u0142 usun\u0105\u0107 go ze stanowiska, bo domagali si\u0119 tego strajkuj\u0105cy, i jego obowi\u0105zki niezw\u0142ocznie przej\u0105\u0142 tymczasowy zast\u0119pca\u00a0(5)<\/strong>. W grudniu Kazimierz Ga\u0142ecki oficjalnie przeszed\u0142 w stan spoczynku, po wielu latach pracy w s\u0142u\u017cbie wielonarodowej monarchii, a potem pa\u0144stwa polskiego w pierwszym, najtrudniejszym okresie jego niepodleg\u0142o\u015bci. Po\u015bwi\u0119cenie go w charakterze koz\u0142a ofiarnego nie uratowa\u0142o jednak rz\u0105du. Krwawe wypadki z 6 listopada wywo\u0142a\u0142y w Warszawie kryzys gabinetowy, kt\u00f3ry w grudniu doprowadzi\u0142 do upadku rz\u0105du Wincentego Witosa.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Kazimierz Ga\u0142ecki<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Ga\u0142ecki nie by\u0142 jedynym ministrem b\u0142. Karola I, kt\u00f3remu przysz\u0142o ogl\u0105da\u0107 rozpad imperium Habsburg\u00f3w istniej\u0105cego od szesnastego wieku i upadek cesarskiej korony przekazywanej w ich rodzie od wieku pi\u0119tnastego. W sk\u0142ad ostatniego cesarskiego rz\u0105du wchodzi\u0142 jeszcze jeden Polak, Jerzy Madeyski (1872-1939). Madeyski pracowa\u0142 w austriackim Ministerstwie Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiaty od 1896 r., dochodz\u0105c w 1913 r. do rangi radcy ministerialnego. W 1916 r. zosta\u0142 szefem Cywilnego Komisariatu Krajowego przy Generalnym Gubernatorstwie w Lublinie, to znaczy stan\u0105\u0142 na czele cywilnej administracji utworzonej na terenie cz\u0119\u015bci Kr\u00f3lestwa Polskiego okupowanej od 1915 r. przez wojska Austro-W\u0119gier. Na tym stanowisku zasta\u0142 go traktat brzeski, zawarty 9 lutego 1918 r. przez rz\u0105dy w Berlinie i Wiedniu z Ukrai\u0144sk\u0105 Republik\u0105 Ludow\u0105. Postanowienia traktatu odrywa\u0142y od Polski i przekazywa\u0142y Ukrainie Che\u0142mszczyzn\u0119, zawiera\u0142y te\u017c zobowi\u0105zanie do przekszta\u0142cenia Galicji Wschodniej w ramach cesarstwa w odr\u0119bny kraj koronny, kt\u00f3ry w praktyce by\u0142by rz\u0105dzony autonomicznie przez Ukrai\u0144c\u00f3w. Zawarcie tego pokoju r\u00f3wnie\u017c przez Austro-W\u0119gry nie \u015bwiadczy\u0142o o antypolskim nastawieniu Wiednia, jak p\u00f3\u017aniej przedstawia\u0142a to zw\u0142aszcza publicystyka endecka. Zosta\u0142o natomiast wymuszone wojenn\u0105 konieczno\u015bci\u0105. Nad pa\u0144stwami centralnymi, opasanymi przez Entent\u0119 blokad\u0105 kontynentaln\u0105 i odci\u0119tymi przez ni\u0105 od dostaw \u017cywno\u015bci i surowc\u00f3w z zewn\u0105trz, wisia\u0142o widmo g\u0142odu. Mieszka\u0144cy Warszawy pod rz\u0105dami niemieckiego gubernatora generalnego Hansa von Beselera jedli ju\u017c w\u00f3wczas chleb z trocinami, kt\u00f3rymi rozcie\u0144czano coraz szczuplejsze zapasy m\u0105ki. Dwa cesarstwa na gwa\u0142t potrzebowa\u0142y porozumienia z Ukrain\u0105, aby naj\u017cy\u017aniejsze czarnoziemy w Europie jak najszybciej zacz\u0119\u0142y dostarcza\u0107 zbo\u017ce aparatom aprowizacyjnym ich wojsk. Dla Polski warunki tego porozumienia pozostawa\u0142y jednak nie do przyj\u0119cia, dlatego Polacy w austriackiej s\u0142u\u017cbie pa\u0144stwowej protestowali przeciwko niemu, gremialnie podaj\u0105c si\u0119 do dymisji. Dymisj\u0119 tak\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 r\u00f3wnie\u017c Madeyski. W lipcu zosta\u0142 jednak ministrem o\u015bwiaty walcz\u0105cej o przetrwanie habsburskiej monarchii. Pe\u0142ni\u0142 t\u0119 funkcj\u0119 do 25 pa\u017adziernika 1918 r. Podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na ochotnika do Wojska Polskiego. W latach 1921-1923 by\u0142 pos\u0142em nadzwyczajnym i ministrem pe\u0142nomocnym Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie, pierwszym tej rangi przedstawicielem dyplomatycznym pa\u0144stwa polskiego przy w\u0142adzach republiki weimarskiej. Tak zapami\u0119ta\u0142 go Jan Gawro\u0144ski (1892-1983), jego \u00f3wczesny podw\u0142adny na plac\u00f3wce:\u00a0\u201eBy\u0142 niew\u0105tpliwie szczerym i gor\u0105cym Polakiem \u2013 w Wiedniu z pewno\u015bci\u0105 broni\u0142 polskich uprawnie\u0144, gdzie m\u00f3g\u0142 i jak m\u00f3g\u0142 \u2013 ale polsko\u015b\u0107 oznacza\u0142a dla niego przynale\u017cno\u015b\u0107 lokaln\u0105 w ramach habsburskiej monarchii \u2013 gente Polonus, natione Austriacus. We w\u0142asnym przekonaniu by\u0142 nawet polskim patriot\u0105, lecz przede wszystkim czu\u0142 si\u0119 austriackim ekscelencj\u0105 i to by\u0142o miar\u0105 jego samopoczucia. (\u2026). Do niezbyt jeszcze wytrawnych rz\u0105dc\u00f3w nowej Polski odnosi\u0142 si\u0119 z pob\u0142a\u017cliwym lekcewa\u017ceniem, ale i z \u017cyczliw\u0105 gotowo\u015bci\u0105 pomagania im z piedesta\u0142u swej fachowo\u015bci. Przy tym nie by\u0142 w najmniejszym stopniu nad\u0119ty ani napuszony. Przeciwnie \u2013 w codziennym \u017cyciu by\u0142 to nader delikatny i skromny cz\u0142owieczek z zakorzenionym od m\u0142odo\u015bci kompleksem pomiatanego urz\u0119dniczyny, pe\u0142en dobroci i zrozumienia dla krzywd ludzkich i gotowo\u015bci s\u0142u\u017cenia bli\u017aniemu z ca\u0142ego serca. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego szczerze wsp\u00f3\u0142czu\u0142 mniej szcz\u0119\u015bliwym rodakom, zmuszonym do parania si\u0119 rz\u0105dami, a nie obeznanym z dobroczynnymi tajnikami c. k. biurokracji.\u201d\u00a0<\/em>(6)<\/strong>. Charakterystyka to cokolwiek zgry\u017aliwa, ale nie nale\u017cy si\u0119 tym sugerowa\u0107, bo Gawro\u0144ski sportretowa\u0142 zgry\u017aliwie bodaj wszystkie wspominane przez siebie postacie z polskiego \u017cycia publicznego tamtej epoki, z wyj\u0105tkiem jednej \u2013 marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego. Po zako\u0144czeniu misji w Wiedniu Madeyski pracowa\u0142 w komisji oszcz\u0119dno\u015bciowej przy Prezydium Rady Ministr\u00f3w, kierowanej przez Stanis\u0142awa Moskalewskiego (1876-1936), wieloletniego dzia\u0142acza Ligi Narodowej. Wsp\u00f3\u0142praca \u201epasywisty\u201d Moskalewskiego z \u201eaktywist\u0105\u201d Madeyskim dowodzi, \u017ce nie wszyscy politycy spod znaku Narodowej Demokracji podzielali uprzedzenia swojego obozu.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Jerzy Madeyski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Poprzednikiem Kazimierza Ga\u0142eckiego na stanowisku ministra dla Galicji w rz\u0105dzie Austrii by\u0142 Juliusz ze Skrzypny Twardowski (1874-1945), kt\u00f3ry pe\u0142ni\u0142 t\u0119 funkcj\u0119 w latach 1917-1918. W austriackiej s\u0142u\u017cbie pa\u0144stwowej pozostawa\u0142 Twardowski od 1898 r., najpierw w Prokuratorii Skarbu, p\u00f3\u017aniej w Ministerstwie Handlu. W 1907 r. wsp\u00f3\u0142organizowa\u0142 nowe Ministerstwo Rob\u00f3t Publicznych, w kt\u00f3rym potem kierowa\u0142 dwoma departamentami. Po upadku cesarstwa pozosta\u0142 w Wiedniu. Przez nast\u0119pne dekady przewodzi\u0142 tamtejszej Polonii. Od kwietnia 1919 r. by\u0142 pe\u0142nomocnikiem G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Likwidacyjnego i przedstawicielem Polski w Konferencji Pos\u0142\u00f3w w austriackiej stolicy. W 1921 r. zorganizowa\u0142 Austriacko-Polsk\u0105 Izb\u0119 Handlow\u0105 i sam stan\u0105\u0142 na jej czele. Jednocze\u015bnie pracowa\u0142 w Poselstwie RP w Wiedniu oraz pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 prezesa Zwi\u0105zku Stowarzysze\u0144 Polskich w tym mie\u015bcie. Znany nam Jan Gawro\u0144ski, od 1932 r. ju\u017c samodzielny przedstawiciel dyplomatyczny Polski przy w\u0142adzach Austrii, wspomina\u0142 po latach, \u017ce Twardowski\u00a0\u201einteresy polskie w Wiedniu \u015bwietnie reprezentowa\u0142\u201d<\/em>, dodaj\u0105c, i\u017c\u00a0\u201eAustriacy nie dysponowali r\u00f3wnie dobrymi si\u0142ami w Polsce\u201d\u00a0<\/em>(7)<\/strong>. Zapewne w\u0142a\u015bnie ta rzetelno\u015b\u0107 i sprawno\u015b\u0107 negocjacyjna przes\u0105dzi\u0142y o powo\u0142aniu go przez rz\u0105d na stanowisko przewodnicz\u0105cego polskiej delegacji, kt\u00f3ra w latach 1928-1930 prowadzi\u0142a w Warszawie rokowania poprzedzaj\u0105ce zawarcie pierwszego polsko-niemieckiego traktatu handlowego. Wywi\u0105zawszy si\u0119 z tego skomplikowanego zadania, Twardowski powr\u00f3ci\u0142 do Wiednia. W oczach Gawro\u0144skiego by\u0142 to\u00a0\u201eostatni z Galicjan\u201d<\/em>\u00a0(8)<\/strong>. Nikt przy tym nie kwestionowa\u0142by jego patriotyzmu. W 1934 r. Twardowski wyg\u0142osi\u0142 nawet w Wiedniu po niemiecku odczyt\u00a0\u201ePolska jest mocarstwem\u201d<\/em>, na kt\u00f3ry gremialnie przyby\u0142y wiede\u0144skie elity polityczne, w tym prawie wszyscy cz\u0142onkowie austriackiego rz\u0105du.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Juliusz Twardowski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W\u015br\u00f3d ostatnich habsburskich Polak\u00f3w by\u0142 jednak i taki, kt\u00f3rego do\u015bwiadczenia jako m\u0119\u017ca stanu Polska nie wykorzysta\u0142a. Po \u015bmierci Stanis\u0142awa Ko\u017amiana (1836-1922) \u017cy\u0142 ju\u017c tylko jeden spo\u015br\u00f3d \u201eojc\u00f3w-za\u0142o\u017cycieli\u201d krakowskiej szko\u0142y historycznej i kr\u0119gu sta\u0144czyk\u00f3w \u2013 Micha\u0142 Bobrzy\u0144ski (1849-1935), za monarchii minister dla Galicji (1916-1917) przed Juliuszem Twardowskim, a wcze\u015bniej namiestnik tej prowincji (1908-1913), zaufany cz\u0142owiek starego cesarza Franciszka J\u00f3zefa. W niepodleg\u0142ej Polsce nie pe\u0142ni\u0142 niemal \u017cadnej funkcji publicznej, wyj\u0105wszy przewodniczenie tzw. Ankiecie, pozaparlamentarnej komisji konstytucyjnej powo\u0142anej przez premiera Ignacego Paderewskiego i dzia\u0142aj\u0105cej przez kilka miesi\u0119cy 1919 r. Za sejmokracji przes\u0105dzi\u0107 o tym mog\u0142a skrajna niech\u0119\u0107 Bobrzy\u0144skiego do zabiegania o popularno\u015b\u0107. Natomiast za rz\u0105d\u00f3w sanacji w\u0142a\u015bciwie sam sobie uniemo\u017cliwi\u0142 powr\u00f3t do s\u0142u\u017cby pa\u0144stwowej. W 1926 r. jako legalista pot\u0119pi\u0142 sprawc\u00f3w zamachu majowego. Zgodzi si\u0119 nawet w\u00f3wczas, by Narodowa Demokracja \u2013 z kt\u00f3r\u0105 jako namiestnik Galicji prowadzi\u0142 walk\u0119 na no\u017ce z powodu jej moskalofilskiego programu i ochlokratycznych metod uprawiania polityki \u2013 wystawi\u0142a go przeciw kandydatowi pi\u0142sudczyk\u00f3w w wyborach prezydenckich. Na kr\u00f3tko przed swoj\u0105 \u015bmierci\u0105 Dawid Abrahamowicz (1839-1926), w czasach galicyjskich przyw\u00f3dca \u201epodolak\u00f3w\u201d, czyli konserwatyst\u00f3w lwowskich, wyrazi\u0142 \u017cal, \u017ce Bobrzy\u0144ski nie zosta\u0142 w Polsce pomajowej premierem czy ministrem spraw wewn\u0119trznych. By\u0142a to w gruncie rzeczy fatalna omy\u0142ka dla niego i dla kraju, bo nawet w kr\u0119gu sta\u0144czyk\u00f3w, w kt\u00f3rym poziom kwalifikacji by\u0142 nadprzeci\u0119tnie wysoki, niewielu ludzi odznacza\u0142o si\u0119 a\u017c tak wielkimi uzdolnieniami, jak Bobrzy\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Micha\u0142 Bobrzy\u0144ski<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Gdy rozpada si\u0119 imperium, pa\u0144stwa partykularne powstaj\u0105ce na jego ruinach z regu\u0142y pr\u00f3buj\u0105 si\u0119 odseparowa\u0107 od jego tradycji, budowa\u0107 w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 na jej negacji. Tymczasem skuteczniejsz\u0105 strategi\u0105 wydaje si\u0119 dzia\u0142anie odwrotne \u2013 przej\u0119cie tradycji nieistniej\u0105cego ju\u017c imperium, czy wr\u0119cz jej zaw\u0142aszczenie. Najwi\u0119kszy sukces odniesie to spo\u015br\u00f3d pa\u0144stw sukcesyjnych, kt\u00f3re przejmie najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nie tylko kadr pa\u0144stwowych (i ich wiedzy), ale r\u00f3wnie\u017c kapita\u0142u symbolicznego pozosta\u0142ego po imperium. I tak na przyk\u0142ad w latach trzydziestych J\u00f3zef Mackiewicz na pr\u00f3\u017cno przekonywa\u0142, \u017ce dziedzictwo Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego powinno zosta\u0107 podj\u0119te przez jego pa\u0144stwa sukcesyjne. Z Austro-W\u0119grami dzia\u0142o si\u0119 podobnie: z pocz\u0105tku od ich tradycji odcina\u0142y si\u0119 wszystkie pa\u0144stwa powsta\u0142e na ich gruzach, w tym stworzona przez socjaldemokrat\u00f3w republika Austrii. Zmieni\u0142o si\u0119 to dopiero za kanclerstwa Kurta von Schuschnigga. W tym samym czasie, w obliczu rodz\u0105cego si\u0119 zagro\u017cenia ze strony Hitlera (ow\u0142adni\u0119tego nienawi\u015bci\u0105 do Habsburg\u00f3w i cesarstwa, w kt\u00f3rym si\u0119 wychowa\u0142) my\u015bl sukcesyjna zosta\u0142a podniesiona r\u00f3wnie\u017c w Polsce. W 1936 r. Karol Ludwik Koni\u0144ski (1891-1943) na \u0142amach narodowo-mesjanistycznego tygodnika \u201eZet\u201d przedstawi\u0142 wizj\u0119 stworzenia Cesarstwa Polskiego: federacji z\u0142o\u017conej z Polski, kraj\u00f3w ba\u0142tyckich, Austrii i W\u0119gier oraz pa\u0144stw \u201ema\u0142ej Ententy\u201d (Czechos\u0142owacji, Rumunii i Jugos\u0142awii), rz\u0105dzonej dziedzicznie przez dynasti\u0119 Habsburg\u00f3w, z siedzib\u0105 cesarza na zamku wawelskim w Krakowie i siedzib\u0105 arcyksi\u0119cia w Wiedniu.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 23 grudnia 2017 08:58<\/p>\n\n\n\n

1. <\/strong>Cyt. za: Roman Wodzicki, Wspomnienia. Gda\u0144sk \u2013 Warszawa \u2013 Berlin 1928-1939<\/em>, Warszawa 1972, s. 172-173.<\/p>\n\n\n\n

2. <\/strong>Konstanty Srokowski, NKN. Zarys historii Naczelnego Komitetu Narodowego<\/em>, Krak\u00f3w 1923, s. 168-169.<\/p>\n\n\n\n

3. <\/strong>Edmund Moszy\u0144ski, Ludzie i czasy \u201eCzasu\u201d. Z historii czo\u0142owej gazety i wybitnych konserwatyst\u00f3w Drugiej Rzeczypospolitej<\/em>, Toru\u0144 2004, s. 26.<\/p>\n\n\n\n

4. <\/strong>Adolf Boche\u0144ski, Zagadnienie prawicy w Polsce<\/em>, [w:] ten\u017ce, O ustroju i racji stanu Rzeczypospolitej<\/em>, Warszawa 2000, s. 109.<\/p>\n\n\n\n

5. <\/strong>Zob. drobiazgow\u0105, godzina po godzinie, rekonstrukcj\u0119 wypadk\u00f3w krakowskich w: Tomasz Marsza\u0142kowski, Zamieszki, ekscesy i demonstracje w Krakowie 1918-1939<\/em>, Krak\u00f3w 2015, s. 111-146. Autor r\u00f3wnie\u017c wyci\u0105ga wniosek, \u017ce Ga\u0142eckiego nie mo\u017cna wini\u0107 za tragiczny przebieg wydarze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

6. <\/strong>Jan Gawro\u0144ski, Dyplomatyczne wagary<\/em>, Warszawa 1965, s. 81-82.<\/p>\n\n\n\n

7. <\/strong>Ten\u017ce, Moja misja w Wiedniu 1932-1938<\/em>, Warszawa 1965, s. 454.<\/p>\n\n\n\n

8. <\/strong>Tam\u017ce, s. 148.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sztampowa polska historiografia, kt\u00f3ra ca\u0142e porozbiorowe dzieje Polski ka\u017ce nam ogl\u0105da\u0107 oczami sprawc\u00f3w i uczestnik\u00f3w kolejnych (przewa\u017cnie nieudanych) powsta\u0144, a zw\u0142aszcza jej nurt przeznaczony na u\u017cytek popularny, od pierwszej lekcji w szkole wbija nam w g\u0142owy obraz Polak\u00f3w pod zaborami jako narodu ciemi\u0119\u017conego i cierpi\u0105cego. Obraz ten w odniesieniu do ka\u017cdego z trzech pa\u0144stw zaborczych…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-101","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/101","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=101"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/101\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":108,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/101\/revisions\/108"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=101"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=101"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=101"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}