{"id":109,"date":"2026-04-17T15:32:46","date_gmt":"2026-04-17T15:32:46","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=109"},"modified":"2026-04-17T15:34:37","modified_gmt":"2026-04-17T15:34:37","slug":"adam-danek-ograniczyc-wolny-rynek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-ograniczyc-wolny-rynek\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Ograniczy\u0107 \u201ewolny rynek\u201d!"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Przez wiele lat w tych polskich \u015brodowiskach lu\u017ano poj\u0119tej prawicy, kt\u00f3re uwa\u017ca\u0142y siebie za jej ideow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 (i w ten spos\u00f3b podkre\u015bla\u0142y sw\u0105 odmienno\u015b\u0107 od skoncentrowanej na bie\u017c\u0105cej walce o sto\u0142ki parlamentarne, coraz bardziej bezideowej \u201eumiarkowanej prawicy\u201d czy te\u017c \u201ecentroprawicy\u201d \u2013 bardziej zas\u0142uguj\u0105cej na miano pipi-prawicy<\/em>) dominowa\u0142o bezwzgl\u0119dnie prze\u015bwiadczenie o to\u017csamo\u015bci poj\u0119cia prawicy ze zbiorem pogl\u0105d\u00f3w ekonomicznych opatrywanych najcz\u0119\u015bciej pleonazmem \u201ewolny rynek\u201d. Schemat \u00f3w nakazywa\u0142 wierzy\u0107, \u017ce ka\u017cdy prawdziwy prawicowiec musi wyznawa\u0107 przekonania \u201ewolnorynkowe\u201d b\u0105d\u017a \u201ewolno\u015bciowe\u201d, natomiast wszelka krytyka lub sprzeciw wobec \u201ewolnego rynku\u201d wychodzi\u0107 mog\u0105 jedynie z lewicy i stanowi\u0105 przejaw my\u015blenia socjalistycznego. Prze\u015bwiadczenie to, jako szkodliwe w\u0142a\u015bnie dla Prawicy, wypada wreszcie wykorzeni\u0107. Najbardziej wnikliw\u0105 krytyk\u0119 \u201ewolnego rynku\u201d jako zjawiska ekonomicznego i spo\u0142ecznego, uwzgl\u0119dniaj\u0105c\u0105 obszernie jego konsekwencje w sferze polityki i sferze idei, rozwin\u0119li przecie\u017c autorzy tzw. kulturowej krytyki kapitalizmu \u2013 bez wyj\u0105tku zadeklarowani konserwaty\u015bci. I mieli ku temu powa\u017cne powody.<\/p>\n\n\n\n

Pogl\u0105dy na ekonomi\u0119 tak r\u00f3\u017cnych my\u015blicieli, jak: William Wordsworth<\/strong> (1770-1850), Samuel Taylor Coleridge<\/strong> (1772-1834), Robert Southey<\/strong>(1774-1843), Adam Heinrich M\u00fcller<\/strong> (1779-1829), Richard Oastler<\/strong> (1789-1861), Thomas Carlyle<\/strong> (1795-1881), Karl Rodbertus-Jagetzow<\/strong>(1805-1875), prof. Frederic Le Play <\/strong>(1806-1882), Karl Marlo<\/strong> (w\u0142. prof. Karl Georg Winkelblech<\/strong>, 1810-1865), John Ruskin<\/strong> (1819-1900), Matthew Arnold<\/strong> (1822-1888), Konstantin Leontjew<\/strong> (1831-1891), markiz Ren\u00e9 de la Tour du Pin<\/strong> (1834-1924) William Morris<\/strong> (1834-1896), prof. Otto von Gierke <\/strong>(1841-1921), Albert hrabia de Mun<\/strong> (1841-1914), Giovanni Battista hrabia Paganuzzi<\/strong> (1841-1923), prof. Giuseppe Toniolo <\/strong>(1845-1918), prof. Frederic William Maitland <\/strong>(1850-1906), prof. Friedrich Meinecke<\/strong> (1862-1954), prof. Werner Sombart<\/strong> (1863-1941), prof. Leopold Caro<\/strong> (1864-1939), prof. W\u0142adys\u0142aw Leopold Jaworski<\/strong> (1865-1930), prof. Ernst Troeltsch<\/strong> (1865-1923), Walter Rathenau<\/strong> (1867-1922), Charles Maurras<\/strong> (1868-1952), Filippo Meda<\/strong> (1869-1939), Hilaire Belloc<\/strong> (1870-1953), Gilbert Keith Chesterton<\/strong> (1874-1936), prof. Othmar Spann<\/strong> (1878-1950), wczesny ks. Jan Piwowarczyk<\/strong> (1889-1959), prof. Antonio de Oliveira Salazar<\/strong> (1889-1970), Ernst J\u00fcnger<\/strong> (1895-1998), Ferdinand Fried<\/strong> (w\u0142. Friedrich Ferdinand Zimmermann, 1898-1967), Adam Doboszy\u0144ski<\/strong>(1904-1949), dr Giselher Wirsing<\/strong> (1907-1975), prof. Wilhelm R\u00f6pke<\/strong> (1899-1966) zadaj\u0105 k\u0142am wyobra\u017ceniu, jakoby w naturze konserwatysty \u2013 a j\u0105dro Prawicy tworzy w\u0142a\u015bnie konserwatyzm \u2013 le\u017ca\u0142y kult \u201ewolnego rynku\u201d albo bezkrytyczne poparcie dla kapitalizmu. Brak tu miejsca, by przynajmniej stre\u015bci\u0107 i zestawi\u0107 ze sob\u0105 my\u015bl ekonomiczn\u0105 tych znamienitych reprezentant\u00f3w r\u00f3\u017cnorodnych odmian konserwatyzmu, tote\u017c ograniczymy si\u0119 do wskazania jedynie najwa\u017cniejszego, \u017ar\u00f3d\u0142owego b\u0142\u0119du ideologii \u201ewolnego rynku\u201d, ogl\u0105danej z zachowawczego punktu widzenia. Ideologia ta zasadza si\u0119 na postulacie, i\u017c w sferze gospodarczej cz\u0142owiekowi powinno by\u0107 wolno robi\u0107 wszystko (o ile nie przymusza do niczego innych przemoc\u0105). Wed\u0142ug (pipi-)prawicowc\u00f3w ho\u0142duj\u0105cych takiej ideologii, postulat \u201eka\u017cdemu wolno wszystko\u201d powinien jednak ogranicza\u0107 si\u0119 do sfery ekonomicznej, nie dotyka\u0107 za\u015b innych sfer rzeczywisto\u015bci; cz\u0119sto pojawia si\u0119 u nich zbitka \u201eliberalizm w sprawach gospodarczych, konserwatyzm w sprawach obyczajowych\u201d. Ale to fikcja. Kto raz obwie\u015bci\u0142 regu\u0142\u0119 \u201ewolno wszystko\u201d, nie mo\u017ce postawi\u0107 jej granic (bez jej zniesienia). Dzia\u0142alno\u015b\u0107 cz\u0142owieka w dowolnej dziedzinie \u017cycia daje si\u0119 bowiem zinterpretowa\u0107 jako dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczna, skoro posiada aspekt ekonomiczny i wywo\u0142uje okre\u015blone skutki w sferze gospodarczej. W ten spos\u00f3b na przyk\u0142ad Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki jawi si\u0119 jako podmiot prowadz\u0105cy na \u201erynku idei\u201d dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105 (czy wr\u0119cz handlow\u0105), a relacje pomi\u0119dzy pojedynczym wiernym a Ko\u015bcio\u0142em jako gra rynkowa mi\u0119dzy konsumentem (klientem) a producentem pewnego dobra \u2013 gra, w kt\u00f3rej ju\u017c \u201ewolno wszystko\u201d. Kluczowe instytucje kultury okazuj\u0105 si\u0119 zwyk\u0142ymi podmiotami rynkowymi lub zwyk\u0142ymi towarami, jakim nie przys\u0142uguje \u017caden szczeg\u00f3lny szacunek ani odmienne zasady traktowania (mo\u017cna z nimi zrobi\u0107 wszystko). Sfera ekonomiczna po\u017cera ca\u0142\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 (jak w marksizmie). \u015awiat zlewa si\u0119 w jeden \u201ewolny rynek\u201d, gdzie \u201ewolno wszystko\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W rynkowej konkurencji zwyci\u0119\u017ca to, na co jest wi\u0119kszy popyt, czyli to, co jest popularniejsze. Wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 zdobywa za\u015b z regu\u0142y to, co gorsze: prymitywne wytwory popkultury, niskie rozrywki, kiepska literatura, telewizyjny kicz i wulgarno\u015b\u0107, gazetowa demagogia i tak dalej. Wreszcie, nic nie sprzedaje si\u0119 tak dobrze i nie przynosi takich zysk\u00f3w, jak wszelkie formy nierz\u0105du. Na \u201ewolnym rynku\u201d, gdzie \u201ewolno wszystko\u201d, nie ma \u017cadnych obiektywnie wi\u0105\u017c\u0105cych norm post\u0119powania (bo trudno za takie uzna\u0107 czysto ekonomiczne determinanty zwi\u0119kszania zysku i zmniejszania strat) \u2013 byt jakichkolwiek norm zale\u017cy od tego, ilu ludzi uda si\u0119 ich g\u0142osicielom nak\u0142oni\u0107 do stosowania si\u0119 do nich, ale wy\u0142\u0105cznie za pomoc\u0105 argumentacji, \u017ce si\u0119 to op\u0142aca. W rezultacie surowe normy b\u0119d\u0105 zawsze niepopularne, z uwagi na niesione przez nie wyrzeczenia, podczas gdy dyrektywy przyzwalaj\u0105ce na wszystko, bo pozbawione rygor\u00f3w moralnych, zawsze znajd\u0105 popyt. Wbrew twierdzeniom apologet\u00f3w \u201ewolnego rynku\u201d, \u201ewolnorynkowa\u201d regu\u0142a \u201ewolno wszystko\u201d uniemo\u017cliwia w praktyce istnienie jakiejkolwiek twardej etyki, moralno\u015bci publicznej, dobrych obyczaj\u00f3w czy koncepcji honoru, poniewa\u017c aby istnie\u0107 w praktyce, ka\u017cde z nich musi by\u0107 wi\u0105\u017c\u0105ce w wymiarze wsp\u00f3lnotowym, tj. na szczeblu ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa, a nie tylko w wymiarze prywatnym, na szczeblu \u015bwiadomo\u015bci \u201ejednostki\u201d. Gdy moralno\u015b\u0107 zostaje zepchni\u0119ta do sfery prywatnej, w\u0142a\u015bciwie nie ma ju\u017c moralno\u015bci. Determinanty ekonomiczne, wskazuj\u0105ce, czy dane dzia\u0142anie si\u0119 op\u0142aca, nie m\u00f3wi\u0105 nic o jego s\u0142uszno\u015bci, godziwo\u015bci ani prawowito\u015bci \u2013 a na \u201ewolnym rynku\u201d \u017cadnych innych wskaz\u00f3wek trzyma\u0107 si\u0119 nie trzeba, bo mo\u017cna ich dobrowolnie i z wyboru przestrzega\u0107 lub nie. Tak oto \u201ewolny rynek\u201d, obejmuj\u0105c kolejne dziedziny \u017cycia, zaprowadza w nich indywidualizm, atomizm spo\u0142eczny, permisywizm, libertynizm, egoizm i hedonizm. Zwolennicy ideologii \u201ewolno\u015bciowej\u201d faktycznie postuluj\u0105 przyzwolenie dla tych zjawisk, nawet, je\u015bli sami twierdz\u0105 inaczej. Czyni\u0105 je bowiem kwesti\u0105 \u201ewolnego wyboru\u201d, usi\u0142uj\u0105c czasem nieprzekonuj\u0105co broni\u0107 si\u0119 przed konsekwencjami w\u0142asnych pogl\u0105d\u00f3w zapewnieniem, \u017ce na w pe\u0142ni \u201ewolnym rynku\u201d postawy takie znikn\u0105 lub ulegn\u0105 marginalizacji jako nieop\u0142acalne i szkodliwe dla konsument\u00f3w. Praktyka pokazuje jednak, \u017ce dzieje si\u0119 inaczej.<\/p>\n\n\n\n

\u201eWolny rynek\u201d sam w sobie nie niesie wi\u0119c \u017cadnego dobra (podobnie, jak jego brak). Nale\u017cy podda\u0107 go dzia\u0142aniu czynnik\u00f3w koryguj\u0105cych, stara\u0107 si\u0119 na\u0142o\u017cy\u0107 mu w\u0119dzid\u0142a, ograniczenia o charakterze normatywnym. Najwa\u017cniejsze z tych w\u0119dzide\u0142 tworzy etyka chrze\u015bcija\u0144ska. Powstanie i rozw\u00f3j instytucji szerz\u0105cych tradycyjn\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 etyk\u0119 ekonomiczn\u0105 (stowarzysze\u0144, o\u015brodk\u00f3w formacji, wydawnictw, duszpasterstw itp.) powinno cieszy\u0107 si\u0119 poparciem w\u0142adz politycznych, znajduj\u0105cym wyraz m.in. w przyznawanych im przywilejach prawnych (jednak nie w postaci, wywieraj\u0105cych korumpuj\u0105cy wp\u0142yw, dotacji finansowych z podatk\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Kolejne wa\u017cne w\u0119dzid\u0142o stanowi tradycja. Kluczowe wydaje si\u0119 wypracowanie silnej spo\u0142ecznej dezaprobaty dla rozwijania form dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej lub ubijania interes\u00f3w godz\u0105cych w to\u017csamo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3rych beneficjenci musz\u0105 by\u0107 traktowani jak wyrzutkowie i poddawani ostracyzmowi.<\/p>\n\n\n\n

Odbudowy wymaga ponadto rzemie\u015blniczy etos stanowy wraz z tradycjami poszczeg\u00f3lnych zawod\u00f3w \u2013 jakich resztki wegetuj\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pod postaci\u0105 r\u00f3\u017cnych koncepcji \u201eetyki zawodowej\u201d. Konieczno\u015bci\u0105 wydaje si\u0119 powolne wypracowanie analogicznych fundament\u00f3w normatywnych dla nowych profesji, tak, aby docelowo dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 przedstawicieli ka\u017cdego zawodu miarkowa\u0142y w\u0142a\u015bciwe dla niego zwyczaje i normy, tworz\u0105ce jego specyficzny, a przy tym nie oderwany od religii etos. Wszystko to ka\u017ce stworzy\u0107 prawne ramy dla rozbudowy samorz\u0105d\u00f3w zawodowych \u2013 organ\u00f3w powo\u0142anych r\u00f3wnie\u017c do strze\u017cenia etosu zawodowego, egzekwowania go i karania jego narusze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

\u201eWolny rynek\u201d musi w ko\u0144cu ograniczy\u0107 honor zawodowy, oparty na ideale rzetelno\u015bci, stawiaj\u0105cym jako\u015b\u0107 wytwarzanego towaru ponad maksymalizacj\u0105 obrotu. W imi\u0119 tego\u017c honoru trzeba wyt\u0119pi\u0107, poprzez o\u015bmieszanie i stygmatyzowanie, anglosaski model kupiectwa, oparty na ideale obrotno\u015bci, na wyrachowanym sprycie i d\u0105\u017ceniu do bezwarunkowej maksymalizacji zysku. Ameryka\u0144ski reakcjonista Richard Weaver<\/strong> (1910-1963) trafnie zauwa\u017cy\u0142: \u201e(\u2026) zanik idea\u0142u heroicznego zawsze po\u0142\u0105czony jest ze wzrostem komercjalizmu. Zachodzi tutaj relacja przyczynowo-skutkowa, poniewa\u017c cz\u0142owiek zwi\u0105zany z handlem jest z natury rzeczy relatywist\u0105; jego umys\u0142 stale zajmuje si\u0119 zmiennymi warto\u015bciami na rynku i nie ma dla\u0144 pewniejszej drogi upadku ni\u017c dogmatyzowanie i moralizowanie na temat rzeczy. \u203a\u203aBiznes i uczucie nigdy si\u0119 nie mieszaj\u0105\u2039\u2039 \u2013 to dewiza najwy\u017cszej wagi. Wyja\u015bnia ona sk\u0142onno\u015b\u0107 wszystkich spo\u0142ecze\u0144stw organicznych do wykluczania kupca z wp\u0142ywowych pozycji i pozbawiania go presti\u017cu; na tej podstawie oparta jest zapewne ostra krytyka drobnych handlarzy w \u203a\u203aPrawach\u2039\u2039 Platona. Empiryczny charakter brytyjskiej filozofii nie pozostaje bez zwi\u0105zku z komercyjnymi zwyczajami tego wielkiego kupieckiego narodu.<\/em>\u201d* S\u0142owem, \u201ewolny rynek\u201d nale\u017cy uj\u0105\u0107 w karby etosu pracy, w kt\u00f3rym przywr\u00f3cone zostanie poj\u0119cie pracy jako czynno\u015bci heroicznej, przenikni\u0119tej idealizmem, nie za\u015b czynno\u015bci wyrachowanej. Nadanie pracy znamion \u201eobrz\u0119du o godno\u015bci niemal religijnej<\/em>\u201d, zgodnie z postulatem narodowego mesjanisty Jerzego Brauna<\/strong> (1901-1975), b\u0119dzie milowym krokiem ku odbudowie spo\u0142ecze\u0144stwa tradycyjnego (organicznego).<\/p>\n\n\n\n

Chrze\u015bcija\u0144ska etyka ekonomiczna, tradycja, zwyczaje, etos zawodowy, honor, mistyka pracy \u2013 oto, co powinno ogranicza\u0107 \u201ewolny rynek\u201d i porz\u0105dkowa\u0107 zachodz\u0105ce na nim zjawiska. Nie nale\u017cy ich natomiast regulowa\u0107 za pomoc\u0105 mno\u017cenia akt\u00f3w prawa pozytywnego, kt\u00f3re wiedzie w kierunku etatystycznego i socjalistycznego modelu gospodarki, w\u0142a\u015bciwego zdegenerowanym (\u201ewysokorozwini\u0119tym\u201d) spo\u0142ecze\u0144stwom nowoczesnym, obcego natomiast spo\u0142ecze\u0144stwom tradycyjnym. Celem Kontrrewolucji jest gospodarczy organizm, a nie (etatystyczny) mechanizm ani (liberalny, libertaria\u0144ski) chaos.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 15 grudnia 2017 11:08
<\/strong>(2010)<\/p>\n\n\n\n

* Prze\u0142. Barbara Bubula.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przez wiele lat w tych polskich \u015brodowiskach lu\u017ano poj\u0119tej prawicy, kt\u00f3re uwa\u017ca\u0142y siebie za jej ideow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 (i w ten spos\u00f3b podkre\u015bla\u0142y sw\u0105 odmienno\u015b\u0107 od skoncentrowanej na bie\u017c\u0105cej walce o sto\u0142ki parlamentarne, coraz bardziej bezideowej \u201eumiarkowanej prawicy\u201d czy te\u017c \u201ecentroprawicy\u201d \u2013 bardziej zas\u0142uguj\u0105cej na miano pipi-prawicy) dominowa\u0142o bezwzgl\u0119dnie prze\u015bwiadczenie o to\u017csamo\u015bci poj\u0119cia prawicy ze zbiorem pogl\u0105d\u00f3w…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-109","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=109"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":114,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/109\/revisions\/114"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=109"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=109"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=109"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}