{"id":116,"date":"2026-04-17T15:39:45","date_gmt":"2026-04-17T15:39:45","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=116"},"modified":"2026-04-17T15:39:45","modified_gmt":"2026-04-17T15:39:45","slug":"adam-danek-filozofia-rewolucji-antymodernistycznej-i-wprowadzenie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-filozofia-rewolucji-antymodernistycznej-i-wprowadzenie\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Filozofia rewolucji antymodernistycznej (I). Wprowadzenie"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Od d\u0142u\u017cszego czasu zastanawia\u0142em si\u0119 nad tym, jaka formu\u0142a pozwoli\u0142aby najlepiej uj\u0105\u0107 metapolityczny fundament faszyzmu i ruch\u00f3w b\u0119d\u0105cych jego odpowiednikami w krajach innych ni\u017c W\u0142ochy. Dopiero niedawno wpad\u0142a mi w r\u0119ce praca \u201ePocz\u0105tki ideologii faszystowskiej (1918-1925)\u201d <\/em>autorstwa wybitnego historyka faszyzmu Emilia Gentilego. Opisuj\u0105c pogl\u0105dy jednego z najoryginalniejszych faszystowskich ideolog\u00f3w, Curzia Malapartego (Suckerta), wy\u0142o\u017cone w jego ksi\u0105\u017cce \u201eRewolta przekl\u0119tych \u015bwi\u0119tych\u201d<\/em> (1921), Gentile wprowadza termin \u201erewolucja antymodernistyczna\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Poj\u0119cie rewolucji antymodernistycznej ko\u0144czy d\u0142ugi sp\u00f3r o to, czy faszyzm mia\u0142 charakter rewolucyjny, czy reakcyjny. Prawda jest bowiem taka, \u017ce by\u0142 jednocze\u015bnie rewolucyjny i reakcyjny. D\u0105\u017cy\u0142 do zniszczenia modernizmu jako formacji kulturowej i ustanowienia w jego miejsce nowego \u0142adu, wzorowanego jednak na porz\u0105dku przednowoczesnym lub b\u0119d\u0105cego jego oczyszczon\u0105 i udoskonalon\u0105 wersj\u0105. Pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 nowoczesnymi narz\u0119dziami w celu zdruzgotania samej nowoczesno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Przed scharakteryzowaniem idei, z kt\u00f3rych wyros\u0142a rewolucja antymodernistyczna, trzeba najpierw doprecyzowa\u0107, co nale\u017cy tu rozumie\u0107 przez nowoczesno\u015b\u0107. Chodzi w\u0142a\u015bnie o modernizm jako formacj\u0119 kulturow\u0105, to\u017csam\u0105 w zasadzie z wyros\u0142\u0105 na Zachodzie cywilizacj\u0105 mieszcza\u0144sk\u0105. Jej wyr\u00f3\u017cnikami sta\u0142y si\u0119 takie tendencje, jak: racjonalizm, pozytywistyczny naturalizm w teorii poznania i filozofii nauki, indywidualizm i atomizm spo\u0142eczny, optymizm historiozoficzny i wiara w post\u0119p, parlamentaryzm w polityce, liberalizm uzupe\u0142niany przez coraz wi\u0119kszy egalitaryzm i przechodz\u0105cy w socjaldemokratyzm podbudowany \u0142agodn\u0105 wersj\u0105 filozofii marksistowskiej. Cywilizacja nowoczesna ma twarz Settembriniego z \u201eCzarodziejskiej g\u00f3ry\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Filozofia rewolucji antymodernistycznej w du\u017cym stopniu pokrywa si\u0119 z ideami przewodnimi tzw. prze\u0142omu antypozytywistycznego z ko\u0144ca XIX i pocz\u0105tku XX wieku. Jej korzenie si\u0119gaj\u0105 jednak jeszcze okresu triumfuj\u0105cego pozytywizmu. Jako my\u015bliciel, kt\u00f3rego dzie\u0142o dostarczy\u0142o inspiracji tw\u00f3rcom ideologii faszystowskiej, wymieniany jest historyk i historiozof Jacob Christopher Burckhardt (1818-1897). Urodzi\u0142 si\u0119 i uformowa\u0142 umys\u0142owo w epoce romantycznej; pisa\u0142 g\u0142\u00f3wnie w czasach dominacji pozytywistycznego klimatu intelektualnego; umiera\u0142, kiedy gmach wzniesiony przez pozytywist\u00f3w burzy\u0142y ju\u017c nowe pr\u0105dy. Burckhardt przeni\u00f3s\u0142 dziedzictwo romantyzmu przez ja\u0142ow\u0105 pustyni\u0119, w jak\u0105 zamieni\u0142 humanistyk\u0119 pozytywizm, cho\u0107 nie zamkn\u0105\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie na wp\u0142yw tego ostatniego. Stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105, nie-heglowsk\u0105 i niemarksistowsk\u0105 odmian\u0119 historyzmu. Z pozytywistami dzieli\u0142 sceptyczny stosunek do religii, postrzegaj\u0105c j\u0105 g\u0142\u00f3wnie jako narz\u0119dzie realizacji cel\u00f3w politycznych. Wizji dziej\u00f3w jako linearnego post\u0119pu przeciwstawi\u0142 teori\u0119 wstrz\u0105saj\u0105cych ludzkich \u015bwiatem kryzys\u00f3w kultury, wywo\u0142ywanych nie przez \u201ezmian\u0119 stosunk\u00f3w produkcji\u201d czy rewolucje naukowo-techniczne, ale przez powracaj\u0105ce periodycznie zjawisko utraty wiary w dotychczasowe warto\u015bci i bolesnego zast\u0119powania ich przez nowe idee \u2013 a zatem pogl\u0105d, i\u017c to sfera duchowa determinuje zmiany w sferze materialnej, nie odwrotnie. Dla Burckhardta optymizm historiozoficzny by\u0142 tylko usprawiedliwieniem dorabianym do postaw utylitarnych, czyli chciwo\u015bci kapitalistycznych dorobkiewicz\u00f3w i karierowicz\u00f3w. Szwajcarski my\u015bliciel uznawa\u0142 te\u017c \u015bwiatopogl\u0105d optymistyczny za sprzeczny z chrze\u015bcija\u0144stwem. G\u0142osi\u0142, \u017ce kapitalizm i industrializacja barbaryzuj\u0105 kultur\u0119, a zwi\u0105zany z nimi podzia\u0142 pracy prymitywizuje cz\u0142owieka pod wzgl\u0119dem umys\u0142owym. Jako wzorcowy przyk\u0142ad nowoczesnych barbarzy\u0144c\u00f3w wskazywa\u0142 Amerykan\u00f3w. Stwierdza\u0142, i\u017c \u201ewojna jest czym\u015b boskim\u201d<\/em> i rozwija\u0142 teori\u0119 dziejowej roli \u201educha narodu\u201d, uciele\u015bnianego przez wybitnych przyw\u00f3dc\u00f3w. Kre\u015bli\u0142 wizj\u0119 \u201epa\u0144stwa jako dzie\u0142a sztuki\u201d<\/em> i \u201ewojny jako dzie\u0142a sztuki\u201d<\/em>, tworzonych \u015bwiadomie przez wol\u0119 wybitnych postaci historycznych. Wieszczy\u0142, \u017ce liberalizm i demokracja same utoruj\u0105 drog\u0119 do w\u0142adzy swoim przeciwnikom, a na ich gruzach rz\u0105dy obejm\u0105 Gewaltmenschen<\/em>, brutalni terribles simplificateurs<\/em> panuj\u0105cy za pomoc\u0105 nagiej si\u0142y. W jego pogl\u0105dzie, i\u017c histori\u0105 kieruj\u0105 tajemnicze, niemierzalne moce, mo\u017cna si\u0119 dopatrzy\u0107 zacz\u0105tk\u00f3w p\u00f3\u017aniejszej \u201efilozofii \u017cycia\u201d (Lebensphilosophie<\/em>), tak wa\u017cnej dla faszyzmu. W faszystowskiej doktrynie powr\u00f3c\u0105 r\u00f3wnie\u017c takie w\u0105tki rozwini\u0119te przez Burckhardta, jak irracjonalizm i swoisty niereligijny spirytualizm, pesymizm historiozoficzny, heroizm, antymaterializm, antykapitalizm i antyamerykanizm.<\/p>\n\n\n\n

Do podstawowych sk\u0142adnik\u00f3w \u015bwiatopogl\u0105du nowoczesnego nale\u017ca\u0142 pozytywistyczny naturalizm poznawczy, czyli przekonanie, \u017ce wszystkie zjawiska zachodz\u0105ce w \u015bwiecie da si\u0119 przeanalizowa\u0107 i racjonalnie wyja\u015bni\u0107 przy u\u017cyciu matematycznych i do\u015bwiadczalnych metod zaczerpni\u0119tych z przyrodoznawstwa. Naturalizm wi\u00f3d\u0142 do materialistycznej wizji \u015bwiata i j\u0105 uzasadnia\u0142. Przeciwko nowoczesno\u015bci jako formacji kulturowej obraca\u0142 si\u0119 zatem wysi\u0142ek tych teoretyk\u00f3w nauki, kt\u00f3rzy jeszcze w czasach dominacji pozytywizmu wykazywali, i\u017c pr\u00f3by zg\u0142\u0119bienia rzeczywisto\u015bci specyficznie ludzkiej za pomoc\u0105 procedur laboratoryjnych (znanego nam \u201eszkie\u0142ka i oka\u201d) prowadz\u0105 donik\u0105d, poniewa\u017c przedmiot nauk humanistycznych (duch) ma w\u0142a\u015bciwo\u015bci ca\u0142kowicie odmienne od \u015bwiata przyrody (materii). W ten spos\u00f3b wyodr\u0119bniali oni \u015bwiat ducha jako sfer\u0119 suwerenn\u0105 wzgl\u0119dem racjonalistycznie pojmowanego rozumu, nieprzenikliw\u0105 dla nauk przyrodniczych, do kt\u00f3rej dost\u0119p otwieraj\u0105 zupe\u0142nie inne drogi poznania. Tym samym negowali mo\u017cliwo\u015b\u0107 skonstruowania jakiej\u015b \u201efizyki spo\u0142ecznej\u201d, wymy\u015blonej przez liberalnych naukowc\u00f3w i ideolog\u00f3w, a w konsekwencji zadawali k\u0142am materialistycznym ci\u0105gotom nowocze\u015bniak\u00f3w. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w tej walce o kr\u00f3lestwo ducha odegra\u0142 mi\u0119dzy innymi bade\u0144ski filozof Wilhelm Windelband (1848-1915), gdy w s\u0142ynnej mowie rektorskiej \u201eHistoria a przyrodoznawstwo\u201d <\/em>(1894) ustali\u0142 odr\u0119bny status metodologiczny nauk idiograficznych (humanistycznych, zw\u0142aszcza historycznych) w stosunku do nauk nomotetycznych (przyrodniczych)*. Jeszcze wi\u0119ksze zas\u0142ugi na tym samym polu po\u0142o\u017cy\u0142 Wilhelm Dilthey (1833-1911), kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 rozr\u00f3\u017cnienie na nauki o duchu (Geisteswissenschaften<\/em>) i nauki o naturze (Naturwissenschaften<\/em>). Dilthey przeszed\u0142 do historii jako ojciec hermeneutyki, teorii rozumienia. Wyja\u015bnianiu<\/strong>, polegaj\u0105cemu na racjonalnym i empirycznym ustalaniu zwi\u0105zk\u00f3w przyczynowo-skutkowych, kt\u00f3re sprawdza si\u0119 tylko w naukach o naturze, przeciwstawi\u0142 rozumienie <\/strong>jako metod\u0119 specyficzn\u0105 dla nauk o duchu, polegaj\u0105c\u0105 na odtwarzaniu cudzych my\u015bli i prze\u017cy\u0107, a nawet do\u015bwiadczaniu ich samemu w akcie pog\u0142\u0119bionej refleksji. Kierunek hermeneutyczny, zapocz\u0105tkowany przez Diltheya, kontynuowali potem m.in. s\u0142awny tw\u00f3rca \u201esocjologii rozumiej\u0105cej\u201d (tzw. szko\u0142y Verstehen<\/em>) Max Weber (1864-1920)** oraz angielski historyk i filozof Robin George Collingwood (1889-1943), kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142, \u017ce badania historyczne to sztuka \u201eprzedostawania si\u0119 do umys\u0142\u00f3w innych ludzi\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Paradoksalnie, do pogrzebania racjonalistycznej wizji \u015bwiata przyczyni\u0142 si\u0119 radykalny, schy\u0142kowy nurt pozytywizmu, jakim by\u0142 empiriokrytycyzm. Ten kierunek w filozofii nauki, cho\u0107 przeciwstawny hermeneutyce, rozwija\u0142 si\u0119 r\u00f3wnolegle do niej. Jego pierwszy wielki przedstawiciel Richard Avenarius (1843-1896) by\u0142 siostrze\u0144cem i chrze\u015bniakiem Richarda Wagnera. Dla Avenariusa nauka mia\u0142a charakter totalizuj\u0105cy: w naturalny spos\u00f3b d\u0105\u017cy\u0142a do zaspokojenia wyst\u0119puj\u0105cego w ludzkim umy\u015ble pragnienia jedno\u015bci, a wi\u0119c do \u015bwiatopogl\u0105du monistycznego, do poj\u0119cia ostatecznego i najwy\u017cszego. Poj\u0119ciem tym by\u0142o wed\u0142ug niego do\u015bwiadczenie<\/strong>, jedyna i finalna rzeczywisto\u015b\u0107. Avenarius odrzuci\u0142 wszelkie formy dualizmu, jak podzia\u0142 na ducha i materi\u0119, psychiczno\u015b\u0107 i fizyczno\u015b\u0107, powinno\u015b\u0107 i byt, podmiot i przedmiot. W jego oczach wszystkie one stanowi\u0142y produkt introjekcji, czyli sztucznego zabiegu konstruowania w\u0142asnego wn\u0119trza w przeciwstawieniu do \u015bwiata zewn\u0119trznego. \u015awiat zewn\u0119trzny wobec ludzkiego \u201eja\u201d nie istnia\u0142, poniewa\u017c kategorie takie jak \u201erzecz\u201d czy \u201esubstancja\u201d s\u0105 jedynie konwencjami j\u0119zykowymi s\u0142u\u017c\u0105cymi do oznaczania sk\u0142adnik\u00f3w do\u015bwiadczenia trwalszych od innych. Nie istnia\u0142o r\u00f3wnie\u017c samo \u201eja\u201d, poniewa\u017c do\u015bwiadczenie polega na oddzia\u0142ywaniu o\u015brodkowego uk\u0142adu nerwowego i otoczenia, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi nic nie po\u015bredniczy. Zar\u00f3wno rzeczy, jak i my\u015bli powstaj\u0105 w ramach do\u015bwiadczenia. Modernistyczn\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata, z jej wiar\u0105 w racjonalny post\u0119p i supremacj\u0119 nauki, podkopywa\u0142y tak\u017ce ustalenia drugiego wielkiego przedstawiciela empiriokrytycyzmu, Ernsta Macha (1838-1916). Wed\u0142ug tego darwinisty nie istnia\u0142y jako\u015bciowe r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy przednaukowym do\u015bwiadczeniem zapisywanym w j\u0119zyku potocznym a nowoczesnymi teoriami naukowymi. Mach utrzymywa\u0142 ponadto, \u017ce nauka zawsze sk\u0142ada si\u0119 z \u201eprzes\u0105d\u00f3w\u201d \u2013 gotowych i sformu\u0142owanych uprzednio twierdze\u0144, weryfikowanych jednak przez nieustanne do\u015bwiadczenie. Podobnie jak Avenarius, Mach uwa\u017ca\u0142 do\u015bwiadczenie za jedyn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. G\u0142osi\u0142, i\u017c w do\u015bwiadczeniu objawiaj\u0105 si\u0119 zbiory \u201eelement\u00f3w\u201d, takich jak barwy, d\u017awi\u0119ki, przestrzenie czy czasy, kt\u00f3re nazywamy \u201erzeczami\u201d, je\u017celi wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 w mniej lub bardziej trwa\u0142e i powtarzalne zespo\u0142y, a \u201ewra\u017ceniami\u201d, je\u015bli odnosimy je do siebie jako postrzegane. Cia\u0142a fizyczne by\u0142y dla\u0144 jedynie symbolicznymi znakami my\u015blowymi stosowanymi do wyodr\u0119bniania zespo\u0142\u00f3w element\u00f3w o okre\u015blonym stopniu trwa\u0142o\u015bci. R\u00f3wnie\u017c kategorie takie jak przestrze\u0144, czas, atom, cz\u0105steczka, osobowo\u015b\u0107, przyczyna itp. postrzega\u0142 jako symbole, s\u0142u\u017c\u0105ce grupowaniu pewnych element\u00f3w, o ile jest to u\u017cyteczne. W filozofii empiriokrytyk\u00f3w pozytywizm doszed\u0142 do swego kresu i dokona\u0142 samolikwidacji. Nowoczesno\u015b\u0107 jako formacja kulturowa opiera\u0142a si\u0119 na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce istnieje racjonalny podmiot, zdolny do coraz lepszego poznawania i opanowywania \u015bwiata. Empiriokrytycyzm rozbi\u0142 i unicestwi\u0142 podmiot poznaj\u0105cy, rozpuszczaj\u0105c go w \u015bwiecie, kt\u00f3ry z kolei okaza\u0142 si\u0119 p\u0142ynnym wirem bezosobowego do\u015bwiadczenia. W charakterystycznej dla niego negacji rozgraniczenia mi\u0119dzy duchem i materi\u0105, w d\u0105\u017ceniu do uzyskania bezpo\u015bredniego ogl\u0105du rzeczywisto\u015bci ostatecznej, do radykalnego zag\u0142\u0119bienia si\u0119 w ni\u0105 i zjednoczenia z ni\u0105 widzimy co\u015b w rodzaju \u015bwieckiego mistycyzmu. Jednocze\u015bnie ujmowanie rzeczywisto\u015bci jako nieustaj\u0105cego procesu (do\u015bwiadczenia), nap\u0119dzanego przez si\u0142y, kt\u00f3rych nie da si\u0119 precyzyjnie zidentyfikowa\u0107 i opisa\u0107, zbli\u017ca\u0142o empiriokrytycyzm do \u201efilozofii \u017cycia\u201d. Dodajmy, \u017ce empiriokrytykiem m\u0142odszym o pokolenie od za\u0142o\u017cycieli kierunku by\u0142 Aleksandr Bogdanow (1873-1928), jeden z najoryginalniejszych my\u015blicieli politycznych rosyjskiego bolszewizmu \u2013 ten sam, przeciw kt\u00f3remu Lenin napisa\u0142 s\u0142ynny pamflet \u201eMaterializm a empiriokrytycyzm. Krytyczne uwagi o pewnej reakcyjnej filozofii\u201d <\/em>(1909).<\/p>\n\n\n\n

Tw\u00f3rcy hermeneutyki w swoich pracach wyk\u0142adali arkana sztuki \u201eprzenikania do cudzych umys\u0142\u00f3w\u201d, jednak pozostawa\u0142a ona dla nich tylko szczeg\u00f3ln\u0105 technik\u0105 refleksji. O krok dalej poszed\u0142 jeden z najwa\u017cniejszych przedstawicieli \u201efilozofii \u017cycia\u201d i laureat nagrody Nobla, Henri Bergson (1859-1941), przywracaj\u0105c znaczenie intuicji jako pozaracjonalnej drodze poznania. Bergson wywar\u0142 bezpo\u015bredni wp\u0142yw na rodz\u0105ce si\u0119 idee w\u0142oskiego faszyzmu. Powo\u0142ywali si\u0119 na niego przyw\u00f3dca futuryst\u00f3w Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944) czy Agostino Lanzillo (1886-1952), syndykalista i wczesny faszystowski my\u015bliciel polityczny. Z wywod\u00f3w Bergsona faszy\u015bci zaczerpn\u0119li m.in. g\u0142oszony r\u00f3wnie\u017c przez Diltheya pogl\u0105d o prymacie prze\u017cycia (Erlebnis<\/em>) nad refleksj\u0105 w procesie kulturotw\u00f3rczym oraz przekonanie, i\u017c wielkie formacje cywilizacyjne nie s\u0105 wytworami rozumu, lecz wybuch\u00f3w irracjonalnej energii \u017cyciowej (\u00e9lan vital<\/em>), kt\u00f3rej wyrazem jest czyn<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Grunt dla rewolucji antymodernistycznej opr\u00f3cz intuicjonizmu i witalizmu Bergsona u\u017cy\u017ania\u0142y inne rozwijaj\u0105ce si\u0119 w\u00f3wczas irracjonalistyczne i woluntarystyczne kierunki w filozofii, takie jak pragmatyzm Williama Jamesa (1842-1910), zaliczanego niekiedy do reprezentant\u00f3w \u201efilozofii \u017cycia\u201d. James, uwa\u017cany w swoim czasie za narodowego filozofa Ameryki, r\u00f3wnie\u017c odrzuca\u0142 typow\u0105 dla cywilizacji nowoczesnej koncepcj\u0119 wiedzy jako obiektywnego efektu racjonalnego, naukowego poznania rzeczywisto\u015bci. Zgodnie z za\u0142o\u017ceniami pragmatyzmu czyn wyprzedza teori\u0119 i jest jej \u017ar\u00f3d\u0142em. To czyn stwarza rzeczywisto\u015b\u0107, a skuteczno\u015b\u0107 czynu stanowi kryterium prawdziwo\u015bci teorii. Do tej samej grupy zaliczy\u0107 mo\u017cna fikcjonalizm Hansa Vaihingera (1852-1933), my\u015bliciela, kt\u00f3ry przeszczepi\u0142 nietzscheanizm do filozofii nauki. W swoich pracach, zw\u0142aszcza za\u015b w dziele \u201eFilozofia \u00bbjak gdyby\u00ab\u201d <\/em>(1911) autor ten wyra\u017ca\u0142 pogl\u0105d, \u017ce wszystkie teorie s\u0105 tworzone arbitralnie i \u017cadna z nich nie jest obiektywnie prawdziwa. W nauce, tak jak w innych dziedzinach \u017cycia, zwyci\u0119\u017ca nie teoria najbli\u017csza prawdy czy najlepiej uzasadniona, ale ta, kt\u00f3rej zwolennicy wyka\u017c\u0105 najwi\u0119cej energii (woli mocy) w jej narzucaniu. Idee Vaihingera przeszczepili na grunt w\u0142oski dwaj filozofowie bezpo\u015brednio sympatyzuj\u0105cy z ruchem faszystowskim \u2013 Giuseppe Rensi (1871-1941) i Adriano Tilgher (1887-1941), przy czym Tilgher nazywa\u0142 swoj\u0105 filozofi\u0119 relatywizmem, a Rensi swoj\u0105 sceptycyzmem.<\/p>\n\n\n\n

Trudny do przecenienia wk\u0142ad w rozw\u00f3j rewolucji antymodernistycznej wnios\u0142y te\u017c nowe pr\u0105dy w naukach spo\u0142ecznych i politycznych, kt\u00f3re przy u\u017cyciu \u015bci\u015ble nowoczesnych narz\u0119dzi badawczych wyprowadza\u0142y wnioski druzgocz\u0105ce dla optymizmu, racjonalizmu i egalitaryzmu cywilizacji mieszcza\u0144skiej. Georges Sorel (1847-1922) dowodzi\u0142, i\u017c wielkie przemiany dziejowe nigdy nie s\u0105 dzie\u0142em mas, lecz zdeterminowanych mniejszo\u015bci. Gaetano Mosca (1858-1941) ukazywa\u0142, i\u017c ka\u017cdy ustr\u00f3j, nawet najbardziej liberalny i demokratyczny, jest jedynie \u201eformu\u0142\u0105 polityczn\u0105\u201d, to znaczy fasad\u0105 skrywaj\u0105c\u0105 rz\u0105dy w\u0105skiej grupy. Vilfredo Pareto (1848-1923) analizowa\u0142 ca\u0142\u0105 histori\u0119 jako proces \u201ekr\u0105\u017cenia elit\u201d, czyli walk jednych oligarchicznych mniejszo\u015bci o odebranie w\u0142adzy innym. Robert Michels (1876-1936), badaj\u0105c socjologi\u0119 partii politycznych, sformu\u0142owa\u0142 \u201e\u017celazne prawo oligarchii\u201d, zgodnie z kt\u00f3rym ka\u017cda organizacja, cho\u0107by najbardziej oddana demokratycznym idea\u0142om, stopniowo przekszta\u0142ca si\u0119 w struktur\u0119 hierarchiczn\u0105, kierowan\u0105 przez kilka os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Benito Mussolini w 1923 r., na kr\u00f3tko przed jego \u015bmierci\u0105, uczyni\u0142 Paret\u0119 senatorem. Michels do ko\u0144ca \u017cycia pracowa\u0142 naukowo we W\u0142oszech i nawet wst\u0105pi\u0142 do Narodowej Partii Faszystowskiej. Najwi\u0119kszy wp\u0142yw na przysz\u0142ego Duce wywar\u0142 jednak francuski socjolog Gustave Le Bon (1841-1931). Sam Mussolini podkre\u015bla\u0142, \u017ce wielokrotnie czyta\u0142 jego najg\u0142o\u015bniejsze dzie\u0142o, \u201ePsychologi\u0119 t\u0142umu\u201d<\/em> (1895). Le Bon przekonywa\u0142 w niej, i\u017c epoka nowoczesna jest w\u0142a\u015bnie er\u0105 rz\u0105d\u00f3w t\u0142umu<\/strong>. T\u0142umy za\u015b s\u0105 niesk\u0142onne do rozumowania, ale sk\u0142onne do dzia\u0142ania. Nie powoduje nimi my\u015blenie, post\u0119puj\u0105 irracjonalnie. Pojmuj\u0105 jedynie proste idee. Ich uczucia szybko si\u0119 zmieniaj\u0105. T\u0142umy s\u0105 nastawione konserwatywnie, lecz wykazuj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do anarchii i niszczycielstwa, gdy czuj\u0105, \u017ce nikt nimi nie kieruje. Maj\u0105 potrzeb\u0119 wiary i zawsze szukaj\u0105 autorytet\u00f3w, dlatego ch\u0119tnie podporz\u0105dkowuj\u0105 si\u0119 silnym osobowo\u015bciom. Autorytarny przyw\u00f3dca nak\u0142oni zwyk\u0142ych ludzi do bohaterstwa, je\u015bli umie rozbudzi\u0107 w nich nami\u0119tno\u015bci. Swoboda w \u017cyciu spo\u0142ecznym nie jest wi\u0119c niczym dobrym \u2013 wed\u0142ug Le Bona wzrost cywilizacji to proces ograniczania wolno\u015bci jednostki.<\/p>\n\n\n\n

Rewolucja antymodernistyczna w filozofii i nauce stanowi\u0142a odpowiednik rewolucji konserwatywnej w polityce \u2013 albo raczej jej przygotowanie. Wprawdzie wymienieni powy\u017cej my\u015bliciele w wi\u0119kszo\u015bci nie uwa\u017cali si\u0119 za konserwatyst\u00f3w, ale przecie\u017c na og\u00f3\u0142 nie uwa\u017cali si\u0119 za takich r\u00f3wnie\u017c sami tw\u00f3rcy rewolucyjnego konserwatyzmu. Dotyczy to zar\u00f3wno autor\u00f3w pokroju Ernsta Niekischa, Friedricha Hielschera, Hansa G\u00fcnthera, Ernsta von Salomona, Valeriu Marcu czy Hansa Bl\u00fchera, jak i volkist\u00f3w, a tak\u017ce pogl\u0105d\u00f3w Ernsta i Friedricha Georga J\u00fcnger\u00f3w z lat dwudziestych, kiedy obaj bracia stali blisko narodowego bolszewizmu.<\/p>\n\n\n\n

Szeroko poj\u0119ta tradycja polityczna z okresu mi\u0119dzywojennego, okre\u015blana potocznie mianem faszyzmu, posiada zatem bogate i g\u0142\u0119bokie podstawy intelektualne \u2013 wbrew temu, co wydaje si\u0119 liberalnym i lewicowym komentatorom g\u0142\u00f3wnego nurtu, kt\u00f3rzy w faszyzmie widz\u0105 prymitywn\u0105 agresj\u0119 i nic wi\u0119cej. Oni nie znaj\u0105 filozof\u00f3w rewolucji antymodernistycznej, ale te\u017c w ich przypadku trudno spodziewa\u0107 si\u0119 czego\u015b innego ni\u017c ignorancja. Nie zna ich natomiast r\u00f3wnie\u017c prawica, w tym nielicznie reprezentowana w Polsce prawica rewolucyjna. Gdyby kto\u015b kiedy\u015b, wzorem zgranego postkomunistycznego tygodnika, pokusi\u0142 si\u0119 o napisanie \u201eNiezb\u0119dnika faszystowskiego inteligenta\u201d, dzie\u0142a wszystkich przywo\u0142anych tu autor\u00f3w powinny si\u0119 w nim znale\u017a\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 24 listopada 2017 15:58<\/p>\n\n\n\n

P.S. A dop\u00f3ki niezb\u0119dnik taki nie powsta\u0142, warto przeczyta\u0107:<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Richard Avenarius, Ludzkie poj\u0119cia \u015bwiata<\/em>, Warszawa 1969<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Henri Bergson, Dwa \u017ar\u00f3d\u0142a moralno\u015bci i religii<\/em>, Krak\u00f3w 2007<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Henri Bergson, Ewolucja tw\u00f3rcza<\/em>, Krak\u00f3w 2005<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Henri Bergson, Wst\u0119p do metafizyki<\/em>, Warszawa 2016<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Jacob Burckhardt, Czasy Konstantyna Wielkiego<\/em>, Warszawa 1992<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Jacob Burckhardt, Kultura Odrodzenia we W\u0142oszech. Pr\u00f3ba uj\u0119cia<\/em>, Warszawa 1991<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Robin George Collingwood, Autobiografia. Z dziej\u00f3w mojego my\u015blenia<\/em>, Krak\u00f3w 2013<\/p>\n\n\n\n

\u2013 William James, Pragmatyzm<\/em>, Krak\u00f3w 2016<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Wilhelm Dilthey, Budowa \u015bwiata historycznego w naukach humanistycznych<\/em>, Gda\u0144sk 2004<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Ernst Mach, Analiza wra\u017ce\u0144 i stosunek sfery fizycznej do psychicznej<\/em>, Warszawa 2009<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Robert Michels, Oligarchiczne tendencje organizacji<\/em>, [w:] Jerzy Szczupaczy\u0144ski (red.), W\u0142adza i spo\u0142ecze\u0144stwo. Antologia tekst\u00f3w z zakresu socjologii polityki<\/em>, t. 1, Warszawa 1995<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Gaetano Mosca, Historia doktryn politycznych<\/em>, Warszawa b.d.w.<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Vilfredo Pareto, Uczucia i dzia\u0142ania. Fragmenty socjologiczne<\/em>, Warszawa 1994<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Georges Sorel, Rozwa\u017cania o przemocy<\/em>, Warszawa 2014<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Georges Sorel, Z\u0142udzenia post\u0119pu<\/em>, Krak\u00f3w 2015<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Hans Vaihinger, Filozofia Nietzschego<\/em>, Lw\u00f3w 1904<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Max Weber, Etyka gospodarcza religii \u015bwiatowych<\/em>, Krak\u00f3w 2006<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Max Weber, Etyka protestancka a duch kapitalizmu. Protestanckie \u201esekty\u201d a duch kapitalizmu<\/em>, Warszawa 2010<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Max Weber, Gospodarka i spo\u0142ecze\u0144stwo. Zarys socjologii rozumiej\u0105cej<\/em>, Warszawa 2002<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Max Weber, Polityka jako zaw\u00f3d i powo\u0142anie<\/em>, Krak\u00f3w 1998<\/p>\n\n\n\n

\u2013 Wilhelm Windelband, Historia i przyrodoznawstwo<\/em>, [w:] Beata Borowicz-Sierocka, Czes\u0142aw Karkowski (red.), Neokantyzm. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w<\/em>, Wroc\u0142aw 1984<\/p>\n\n\n\n

* Windelband by\u0142 neokantyst\u0105. Neokantyzm za\u015b pozostawa\u0142 sztandarowym kierunkiem filozoficznym zwolennik\u00f3w nowoczesno\u015bci. Z tego powodu prof. Jacek Bartyzel pisa\u0142 przekornie<\/a> jaki\u015b czas temu, \u017ce hiszpa\u0144ski faszyzm, reprezentowany przez Ramira Ledesm\u0119 Ramosa czy Ernesta Gim\u00e9neza Caballera, by\u0142 odro\u015bl\u0105 liberalizmu, poniewa\u017c wyr\u00f3s\u0142 na po\u017cywce neokantyzmu, nauczanego w Hiszpanii przez Jos\u00e9go Orteg\u0119 y Gasseta. Jak pokazuj\u0105 powy\u017csze przyk\u0142ady, nie ka\u017cdy neokantyzm musi wspiera\u0107 cywilizacj\u0119 mieszcza\u0144sk\u0105 i liberaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n

** Zw\u0142aszcza jako przedstawiciel antymaterialistycznej tzw. m\u0142odszej szko\u0142y historycznej w ekonomii.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Od d\u0142u\u017cszego czasu zastanawia\u0142em si\u0119 nad tym, jaka formu\u0142a pozwoli\u0142aby najlepiej uj\u0105\u0107 metapolityczny fundament faszyzmu i ruch\u00f3w b\u0119d\u0105cych jego odpowiednikami w krajach innych ni\u017c W\u0142ochy. Dopiero niedawno wpad\u0142a mi w r\u0119ce praca \u201ePocz\u0105tki ideologii faszystowskiej (1918-1925)\u201d autorstwa wybitnego historyka faszyzmu Emilia Gentilego. Opisuj\u0105c pogl\u0105dy jednego z najoryginalniejszych faszystowskich ideolog\u00f3w, Curzia Malapartego (Suckerta), wy\u0142o\u017cone w jego ksi\u0105\u017cce \u201eRewolta przekl\u0119tych…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-116","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=116"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":118,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/116\/revisions\/118"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=116"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=116"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=116"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}