{"id":119,"date":"2026-04-17T15:41:27","date_gmt":"2026-04-17T15:41:27","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=119"},"modified":"2026-04-17T15:41:27","modified_gmt":"2026-04-17T15:41:27","slug":"adam-danek-podzwonne-dla-conducatora","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-podzwonne-dla-conducatora\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Podzwonne dla Conduc\u0103tora"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W Europie i Ameryce P\u00f3\u0142nocnej na temat rz\u0105d\u00f3w dyktatorskich, autorytarnych czy autokratycznych wypowiadaj\u0105 si\u0119 politolodzy, historycy, dziennikarze i publicy\u015bci o pogl\u0105dach niemal bez wyj\u0105tku demoliberalnych. W rezultacie z tysi\u0119cy stron ich pisaniny rzadko da si\u0119 wycisn\u0105\u0107 co\u015b wi\u0119cej, ni\u017c wielce odkrywcz\u0105 tez\u0119: dyktatury s\u0105 z\u0142e. Orientacja polityczna \u201ere\u017cimu\u201d raczej nie wp\u0142ywa na t\u0119 zasadnicz\u0105 ocen\u0119: dyktatorscy przyw\u00f3dcy z dawnego bloku wschodniego, zwanego umownie \u201ekomunistycznym\u201d, s\u0105 z definicji z\u0142oczy\u0144cami tak samo, jak Franco i Salazar na drugim ko\u0144cu kontynentu. Ale niekt\u00f3rzy dyktatorzy opisywani s\u0105 jako jeszcze gorsi od pozosta\u0142ych. W odniesieniu do bloku wschodniego dotyczy to zw\u0142aszcza jednej postaci \u2013 Ceau\u015fescu. Odk\u0105d si\u0119gam pami\u0119ci\u0105, m\u00f3wi si\u0119 o nim: wyj\u0105tkowy tyran, nawet jak na komunist\u0119. Ale z jakiego powodu? Czym w\u0142a\u015bciwie wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 rumu\u0144ski gensek na tle polityk\u00f3w zajmuj\u0105cych to samo stanowisko w innych pa\u0144stwach socjalistycznych?<\/p>\n\n\n\n

Odpowiedzi w du\u017cej mierze udziela wydana w Polsce przed kilkoma laty monografia \u201eStalinizm na ka\u017cd\u0105 okazj\u0119. Polityczna historia rumu\u0144skiego komunizmu\u201d<\/em> autorstwa Vladimira Tism\u0103neanu. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 w prowadzonej przez wydawnictwo Universitas serii \u201ePoleca Adam Michnik\u201d. Tak, tak, zosta\u0142a nawet opatrzona utrzyman\u0105 w entuzjastycznym tonie recenzj\u0105 pi\u00f3ra najbardziej znanego polskiego j\u0105ka\u0142y. S\u0105dz\u0119, \u017ce w tym zachwalaniu Michnika kryje si\u0119 co\u015b wi\u0119cej, ni\u017c tylko chwyt reklamowy zam\u00f3wiony przez wydawc\u0119. Przypomnijmy autoprezentacj\u0119, jakiej przysz\u0142y redaktor \u201eGazety Wyborczej\u201d dokona\u0142 na \u0142amach pisma \u201ePow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 i Praca\u201d w 1988 r.: \u201eJak na pewno wiecie, \u015brodowiskiem, z kt\u00f3rego pochodz\u0119 jest liberalna \u017cydokomuna. To jest \u017cydokomuna w sensie \u015bcis\u0142ym, bo moi rodzice wywodzili si\u0119 ze \u015brodowisk \u017cydowskich i byli przed wojn\u0105 komunistami.\u201d<\/em> Tism\u0103neanu m\u00f3g\u0142by wiernie powt\u00f3rzy\u0107 te s\u0142owa. Jego ojcem by\u0142 Leonid Tisminetsky, kt\u00f3ry dopiero w 1948 r. na pro\u015bb\u0119 partii zmieni\u0142 nazwisko na rumu\u0144skoj\u0119zyczne Leonte Tism\u0103neanu. Matka nazywa\u0142a si\u0119 Hermina Marcusohn. Oboje rodzice w okresie mi\u0119dzywojennym dzia\u0142ali w nielegalnej partii komunistycznej i brali udzia\u0142 w wojnie domowej w Hiszpanii w szeregach Brygad Mi\u0119dzynarodowych. Do rz\u0105d\u00f3w Gheorghiu-Deja, poprzednika Ceau\u015fescu, zniech\u0119cili si\u0119 grubo po II wojnie \u015bwiatowej. Entuzjazm Michnika dla narracji Tism\u0103neanu wynika wi\u0119c st\u0105d, \u017ce obaj panowie prezentuj\u0105 \u2013 uwarunkowane wsp\u00f3lnot\u0105 \u015brodowiska ich pochodzenia i formacji \u2013 podobne spojrzenie na dzieje i upadek wschodnioeuropejskich pa\u0144stw socjalistycznych, czy nawet szerzej, na ca\u0142\u0105 histori\u0119 Europy \u015arodkowo-Wschodniej w XX wieku. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 ich karierom, nietrudno te\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ka\u017cdy z nich pod wzgl\u0119dem rodzinnym i towarzyskim wywodzi si\u0119 z komunistycznego establishmentu, a zarazem demonstracyjnie obnosi aureol\u0119 \u201edysydenta\u201d i \u201edemokratycznego opozycjonisty\u201d i z obu tych okoliczno\u015bci umia\u0142 we w\u0142a\u015bciwym czasie wyci\u0105gn\u0105\u0107 korzy\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

A skoro ju\u017c mowa o karierach, warto przyjrze\u0107 si\u0119 losom samego autora ksi\u0105\u017cki. Po odmowie powrotu do kraju z wycieczki za granic\u0119 pracowa\u0142 na ameryka\u0144skich uczelniach, a tak\u017ce w Radiu Wolna Europa i G\u0142osie Ameryki \u2013 propagandowych instytucjach za\u0142o\u017conych i nadzorowanych przez tamtejsze s\u0142u\u017cby wywiadowcze. Jest cz\u0142onkiem National Endowment for Democracy, jednej z wa\u017cniejszych ameryka\u0144skich \u201eorganizacji pseudo-pozarz\u0105dowych\u201d (quangos<\/em>, od quasi-NGO<\/em>), wykorzystywanej przez Waszyngton do budowania agentury wp\u0142ywu w wybranych pa\u0144stwach. Michnik, z pewn\u0105 doz\u0105 szczero\u015bci, pisze o nim: \u201eznakomity historyk i analityk rumu\u0144sko-ameryka\u0144ski\u201d<\/em>. Wspominam o tych faktach, bo czytaj\u0105c jego ksi\u0105\u017ck\u0119, trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce Tism\u0103neanu jest rumu\u0144skim historykiem w takim stopniu, w jakim Richard Pipes jest polskim historykiem, Zbigniew Brzezi\u0144ski by\u0142 polskim politologiem, a Parag Khanna jest indyjskim dziennikarzem. Waszyngto\u0144skie instytucje hoduj\u0105 na p\u0119czki takich zamerykanizowanych cudzoziemc\u00f3w, zadaniowanych do promowania i uwiarygodniania ameryka\u0144skiej wizji \u015bwiata, historii i polityki mi\u0119dzynarodowej. W latach siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych werbowa\u0142y szczeg\u00f3lnie wielu przybysz\u00f3w z Europy \u015arodkowo-Wschodniej, takich jak cho\u0107by inny rumu\u0144ski \u201edysydent\u201d, Vladimir Socor, kolega Tism\u0103neanu (kt\u00f3ry zreszt\u0105 powo\u0142uje si\u0119 na niego w ksi\u0105\u017cce) z Radia Wolna Europa, a potem d\u0142ugoletni pracownik Jamestown Foundation, kolejnej ameryka\u0144skiej quango <\/em>za\u0142o\u017conej pod auspicjami s\u0142u\u017cb wywiadowczych. Sam pami\u0119tam, jak w 2009 r. Socor bra\u0142 w Krakowie udzia\u0142 w konferencji \u201eekspert\u00f3w\u201d \u015bci\u0105gni\u0119tych pono\u0107 z ca\u0142ego obszaru NATO\u2026 jako jeden z panelist\u00f3w reprezentuj\u0105cych stron\u0119 ameryka\u0144sk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Ale to nie wszystko. Po powrocie do kraju Tism\u0103neanu by\u0142 przewodnicz\u0105cym prezydenckiej Komisji Bada\u0144 nad Dyktatur\u0105 Komunistyczn\u0105 (2006-2009), zwanej potocznie Komisj\u0105 Tism\u0103neanu. W pierwszych latach jego istnienia (2009-2012) kierowa\u0142 te\u017c Instytutem Badania Zbrodni Dyktatury Komunistycznej w Rumunii, czyli miejscowym IPN-em. Wiadomo za\u015b, \u017ce wszystkie IPN-y, niemiecki, polski czy rumu\u0144ski, cho\u0107 powo\u0142ywane do naukowego badania historii swoich kraj\u00f3w w okresie socjalistycznym, w praktyce ustawiaj\u0105 si\u0119 na pozycji strony sporu i dzia\u0142aj\u0105 jak instytucje polityczne. Przyjmuj\u0105 bowiem punkt widzenia \u201edemokratycznej opozycji\u201d, kt\u00f3ra w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu zawsze domaga si\u0119 \u201erozlicze\u0144\u201d, czyli zemsty za swoje dawne krzywdy i niepowodzenia. Przytoczone tu fakty nie s\u0105 bez znaczenia, bo dopiero dostrze\u017cenie w narracji Tism\u0103neanu tych komponent\u00f3w \u2013 pisania historii w optyce \u201edysydenckiej\u201d i po cudzoziemsku, pod ameryka\u0144skie dyktando \u2013 pozwala dostrzec w\u0142a\u015bciwe powody demonizacji Ceau\u015fescu.<\/p>\n\n\n\n

I tak pisze autor o systemie socjalistycznym, i\u017c jego \u201ewariant rumu\u0144ski zaczyna ewoluowa\u0107 w kierunku coraz bardziej konserwatywnej (mo\u017cna nawet powiedzie\u0107, \u017ce reakcyjnej) opozycji w stosunku do warto\u015bci, symboli oraz instytucji popieranych przez zwolennik\u00f3w \u00bbsocjalizmu z ludzk\u0105 twarz\u0105\u00ab \u2013 od Imre Nagy\u2019ego, przez Alexandra Dub\u010deka po Michai\u0142a Gorbaczowa\u201d <\/em>(s. 35)*. Z up\u0142ywem czasu pozosta\u0142e pa\u0144stwa bloku wschodniego, opr\u00f3cz Korei P\u00f3\u0142nocnej i Albanii, modernizowa\u0142y i liberalizowa\u0142y si\u0119, nawet je\u015bli bardzo powoli. Rumunia pod rz\u0105dami Ceau\u015fescu pod\u0105\u017ca\u0142a drog\u0105 alternatywn\u0105 wobec modernizacji i liberalizacji. Dokonan\u0105 przez niego rewizj\u0119 oficjalnej ideologii pa\u0144stwowej trudno nazwa\u0107 tradycjonalizmem, skoro mia\u0142a ona miejsce w ramach ustroju socjalistycznego (aczkolwiek Tism\u0103neanu takiego okre\u015blenia u\u017cywa). By\u0142 to jednak z pewno\u015bci\u0105 historyzm<\/strong> \u2013 podkre\u015blanie ci\u0105g\u0142o\u015bci historycznej mi\u0119dzy Socjalistyczn\u0105 Republik\u0105 Rumunii a wcze\u015bniejszymi dziejami kraju. Z tego i tylko z tego powodu Ceau\u015fescu jako jedyny w ca\u0142ym bloku wschodnim przemianowa\u0142 rz\u0105dz\u0105c\u0105 parti\u0119 z powrotem na parti\u0119 komunistyczn\u0105. W pa\u0144stwach, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w sowieckiej strefie wp\u0142yw\u00f3w dopiero w latach czterdziestych, Stalin pocz\u0105tkowo nakaza\u0142 kamuflowa\u0107 w pewnym stopniu charakter i ideologi\u0119 nowych rz\u0105d\u00f3w, aby u\u0142atwi\u0107 im umocnienie w\u0142adzy w okresie przej\u015bciowym i zachowa\u0107 pozory przed \u015bwiatem. Strategia ta przejawia\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy innymi w starannym unikaniu s\u0142owa \u201ekomunizm\u201d w nazwach nowo tworzonych partii rz\u0105dz\u0105cych i powi\u0105zanych z nimi organizacji. Przedwojenne Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Korei, Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Niemiec, Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Polski i Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Rumunii po II wojnie \u015bwiatowej lub w jej trakcie zast\u0105pi\u0142y Partia Pracy Korei, Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedno\u015bci, Polska (Zjednoczona) Partia Robotnicza i Rumu\u0144ska Partia Robotnicza. Jedn\u0105 z pierwszych decyzji Ceau\u015fescu po obj\u0119ciu przyw\u00f3dztwa w 1965 r. by\u0142a zmiana nazwy na Rumu\u0144sk\u0105 Parti\u0119 Komunistyczn\u0105, po\u0142\u0105czona z odpowiedni\u0105 zmian\u0105 numeracji partyjnych Zjazd\u00f3w. Ceau\u015fescu podkre\u015bli\u0142 w ten spos\u00f3b, \u017ce parti\u0105 rz\u0105dz\u0105ca jest bezpo\u015bredni\u0105 kontynuatork\u0105 partii dzia\u0142aj\u0105cej w kraju jeszcze przed wojn\u0105 i nie jest prawd\u0105, jakoby przyby\u0142a ona z zewn\u0105trz, na sowieckich czo\u0142gach, jako cia\u0142o obce, dopiero w 1944 r.<\/p>\n\n\n\n

Nawi\u0105zania historyczne wprowadzone przez Ceau\u015fescu odsy\u0142a\u0142y przy tym nie tylko do dziej\u00f3w miejscowego ruchu komunistycznego. Nowy prezydent tytu\u0142owany by\u0142 przez propagand\u0119 Conduc\u0103torem \u2013 tak samo, jak podczas wojny marsza\u0142ek Ion Antonescu. Ukazywa\u0142a ona teraz korzenie narodu si\u0119gaj\u0105ce czas\u00f3w staro\u017cytnych. Jako przodk\u00f3w Rumun\u00f3w przywo\u0142ywa\u0142a antycznych Trak\u00f3w i Dak\u00f3w, a jako wz\u00f3r przyw\u00f3dztwa \u2013 ich w\u0142adc\u00f3w, kt\u00f3rzy przeciwstawiali si\u0119 imperium rzymskiemu, na przyk\u0142ad dackiego wodza Burebist\u0119, a tak\u017ce postacie \u015bredniowiecznych rumu\u0144skich ksi\u0105\u017c\u0105t. Conduc\u0103tor mia\u0142 kontynuowa\u0107 ich dzie\u0142o. Przykuwaj\u0105cym wzrok symbolem powrotu do tradycji by\u0142o prezydenckie ber\u0142o, po raz pierwszy u\u017cyte przez Ceau\u015fescu 28 marca 1974 r. Mo\u017ce najg\u0142o\u015bniejszym za granic\u0105 elementem nowej polityki historycznej sta\u0142 si\u0119 tzw. rumu\u0144ski protochronizm, czyli nakaz eksponowania wielkich osi\u0105gni\u0119\u0107 Rumun\u00f3w w wybranych dziedzinach kultury i nauki, jakie poczynili oni wcze\u015bniej, ni\u017c ludy Europy Zachodniej. W ten spos\u00f3b Ceau\u015fescu konsekwentnie budowa\u0142 polityczny mit wielko\u015bci narodu, czyni\u0105c jego przesz\u0142o\u015b\u0107 obiektem zbiorowej dumy.<\/p>\n\n\n\n

Drugim bowiem obok historyzmu zasadniczym elementem nowej rumu\u0144skiej formu\u0142y politycznej by\u0142 dobrze widoczny etniczny nacjonalizm<\/strong>. Ujawni\u0142 go przyj\u0119ty w 1974 r. \u201eProgram Rumu\u0144skiej Partii Komunistycznej\u201d, w kt\u00f3rym \u2013 co nietypowe w tego rodzaju dokumencie \u2013 skodyfikowano oficjaln\u0105 wersj\u0119 historii. Opiera\u0142a si\u0119 ona na dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych tezach: o jedno\u015bci narodu rumu\u0144skiego oraz o ci\u0105g\u0142o\u015bci terytorialnej Rumunii od czas\u00f3w antycznych do XX wieku (s. 225\/226). Ju\u017c wcze\u015bniej jednak integralno\u015b\u0107 terytorialna pa\u0144stwa i jego narodowy charakter, tworz\u0105ce nierozerwalny zwi\u0105zek, wysun\u0119\u0142y si\u0119 na plan pierwszy w polityce historycznej Conduc\u0103tora. Kr\u00f3tko po przej\u0119ciu w\u0142adzy zacz\u0105\u0142 on krytykowa\u0107 przedwojenn\u0105 Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Rumunii za jej poparcie dla autonomistycznych i separatystycznych d\u0105\u017ce\u0144 mniejszo\u015bci narodowych, kt\u00f3re zgodnie z \u00f3wczesn\u0105 strategi\u0105 Kominternu stanowi\u0142y u\u017cyteczne narz\u0119dzie destabilizacji pa\u0144stw \u201ebur\u017cuazyjnych\u201d, przygotowuj\u0105cej grunt pod przysz\u0142\u0105 rewolucj\u0119 i komunizacj\u0119. W maju 1966 r. Ceau\u015fescu m\u00f3wi\u0142 na ten temat: \u201eUwzgl\u0119dnienie w dokumentach partyjnych sloganu o autonomii z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 proklamowania niepodleg\u0142o\u015bci [oraz] nakaz walki o oderwanie od Rumunii terytori\u00f3w zamieszkanych w olbrzymiej wi\u0119kszo\u015bci przez Rumun\u00f3w by\u0142o przejawem za\u015blepienia w kwestii rzeczywistego statusu Rumunii. Te ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dne dyrektywy mia\u0142y w zamierzeniu doprowadzi\u0107 do rozcz\u0142onkowania pa\u0144stwa narodowego oraz unicestwienia narodu rumu\u0144skiego. Nauki marksistowsko-leninowskie potwierdzaj\u0105 prawo narod\u00f3w do samostanowienia, lecz ich celem nie jest niszczenie pa\u0144stw narodowych, a emancypacja wyzyskiwanych narod\u00f3w i umo\u017cliwienie im tworzenia byt\u00f3w pa\u0144stwowych zgodnie z wol\u0105 mas\u201d <\/em>(s. 60-61). Przedmiotem krytyki Conduc\u0103tora sta\u0142 si\u0119 nie tylko stosunek przedwojennej partii do pa\u0144stwa rumu\u0144skiego, ale r\u00f3wnie\u017c jej obcy sk\u0142ad etniczny. W istocie bowiem, jak szczeg\u00f3\u0142owo opisuje Tism\u0103neanu, w Komunistycznej Partii Rumunii dominowali \u017bydzi z ca\u0142ej Europy Wschodniej, W\u0119grzy, Ukrai\u0144cy, Bu\u0142garzy, a nawet wschodnioeuropejscy Niemcy \u2013 pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 rumu\u0144skimi pseudonimami lub nie, cz\u0119sto pe\u0142ni\u0105cy jednocze\u015bnie funkcje w zagranicznych partiach komunistycznych. W cytowanym ju\u017c przem\u00f3wieniu, wyg\u0142oszonym podczas obchod\u00f3w czterdziestej pi\u0105tej  rocznicy za\u0142o\u017cenia partii, Ceau\u015fescu przedstawi\u0142 te fakty jako godne po\u017ca\u0142owania, jednoznacznie obwiniaj\u0105c za nie sowieckie w\u0142adze Kominternu: \u201ePonadto nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 negatywne skutki kominternowskiej praktyki dobierania lider\u00f3w partyjnych \u2013 w tym sekretarza generalnego \u2013 z grupy aktywist\u00f3w przebywaj\u0105cych poza granicami kraju, nie\u015bwiadomych rzeczywistych problem\u00f3w narodu rumu\u0144skiego. Starzy cz\u0142onkowie RPK pami\u0119taj\u0105 jeszcze, \u017ce w czasie IV i V zjazdu funkcj\u0119 sekretarza generalnego sprawowali dwaj dzia\u0142acze partii zagranicznych. Je\u015bli we\u017amiemy pod uwag\u0119 fakt, i\u017c pozostali cz\u0142onkowie kierownictwa r\u00f3wnie\u017c wywodzili si\u0119 z kr\u0119g\u00f3w pozarumu\u0144skich i nie rozumieli spo\u0142eczno-politycznej specyfiki Rumunii, mo\u017cna doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce tego rodzaju praktyki znacz\u0105co zaszkodzi\u0142y sprawie rumu\u0144skiego komunizmu\u201d <\/em>(s. 80).<\/p>\n\n\n\n

Tak oto Conduc\u0103tor stopniowo uczyni\u0142 formu\u0142\u0105 ideow\u0105 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 w Rumunii \u201eskrajny nacjonalizm ze szcz\u0105tkowymi elementami ideologii marksistowskiej\u201d <\/em>(s. 14). W polityce zagranicznej nacjonalizm \u00f3w przybiera\u0142 posta\u0107 suwerenizmu \u2013 twardej obrony niezale\u017cno\u015bci w\u0142asnego pa\u0144stwa przed hegemonicznymi zap\u0119dami Zwi\u0105zku Sowieckiego. Faktyczn\u0105 samodzielno\u015b\u0107 wzgl\u0119dem Moskwy wywalczy\u0142 wprawdzie jeszcze Gheorghe Gheorghiu-Dej, poprzednik Ceau\u015fescu. W 1958 r. uda\u0142o mu si\u0119 uzyska\u0107 wyprowadzenie wojsk sowieckich z Rumunii. W 1964 r. Rumu\u0144ska Partia Robotnicza na jego polecenie opublikowa\u0142a deklaracj\u0119, w kt\u00f3rej odrzuci\u0142a kierownicz\u0105 rol\u0119 partii sowieckiej i wezwa\u0142a do tego samego partie rz\u0105dz\u0105ce w pozosta\u0142ych pa\u0144stwach socjalistycznych. \u201eNie ma i nie mo\u017ce by\u0107 partii \u00bbmacierzystych\u00ab i \u00bbpotomnych\u00ab; partii \u00bbnadrz\u0119dnych\u00ab i \u00bbpodporz\u0105dkowanych\u00ab \u2013 istnieje jedynie wielka rodzina r\u00f3wnoprawnych ugrupowa\u0144 komunistycznych i robotniczych. (\u2026). \u017badna partia nie mo\u017ce zajmowa\u0107 uprzywilejowanej pozycji i narzuca\u0107 swojej woli b\u0105d\u017a opinii innym partiom.\u201d<\/em> \u2013 g\u0142osi\u0142 tekst deklaracji (s. 200). Czy podobny dokument mog\u0142aby przyj\u0105\u0107 PZPR kierowana przez Gierka czy Jaruzelskiego, albo nawet przez Gomu\u0142k\u0119? Ceau\u015fescu poszed\u0142 o krok dalej, ni\u017c Gheorghiu-Dej: zacz\u0105\u0142 otwarcie sprzeciwia\u0107 si\u0119 Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu. Po wojnie sze\u015bciodniowej Moskwa zerwa\u0142a stosunki dyplomatyczne z Izraelem i poleci\u0142a uczyni\u0107 to samo wszystkim pa\u0144stwom socjalistycznym. Nie podporz\u0105dkowa\u0142a si\u0119 tylko Rumunia i od 1967 r. Bukareszt by\u0142 jedyn\u0105 stolic\u0105 w bloku wschodnim, gdzie funkcjonowa\u0142a izraelska ambasada. Sk\u0105din\u0105d nie przeszkadza\u0142o to rumu\u0144skim w\u0142adzom kolportowa\u0107 anty\u017cydowskie broszury, kt\u00f3re pisa\u0142 partyjny ideolog Corneliu Vadim Tudor, po 1989 r. przyw\u00f3dca skrajnie prawicowej Partii Wielkiej Rumunii. Gdy Zwi\u0105zek Sowiecki mobilizowa\u0142 swoich satelit\u00f3w do \u201ebratniej interwencji\u201d przeciw rewizjonistom z Pragi, Ceau\u015fescu nie tylko nie zgodzi\u0142 si\u0119 na udzia\u0142 rumu\u0144skiej armii w tej operacji, ale w samym dniu 21 sierpnia 1968 r., kilka godzin po wkroczeniu wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego na terytorium Czechos\u0142owacji, w obecno\u015bci stu tysi\u0119cy rodak\u00f3w wyg\u0142osi\u0142 z balkonu gmachu Komitetu Centralnego RPK przem\u00f3wienie (nazwane potem \u201escen\u0105 balkonow\u0105\u201d), w kt\u00f3rym ostro zaatakowa\u0142 Bre\u017cniewa za gwa\u0142t na zaprzyja\u017anionym pa\u0144stwie (s. 218-221). Dalej posun\u0105\u0142 si\u0119 jedynie alba\u0144ski przyw\u00f3dca Enver Hod\u017ca: w prote\u015bcie przeciw interwencji wyprowadzi\u0142 swoje pa\u0144stwo z Uk\u0142adu. Innym krokiem Conduc\u0103tora rozlu\u017aniaj\u0105cym wi\u0119zi z blokiem wschodnim by\u0142 udzia\u0142 delegacji Rumunii w charakterze obserwatora w konferencji Ruchu Pa\u0144stw Niezaanga\u017cowanych w 1976 r. (s. 225). Tism\u0103neanu przyznaje niech\u0119tnie, \u017ce antyradziecka linia Ceau\u015fescu cieszy\u0142a si\u0119 autentycznym poparciem spo\u0142ecznym (s. 15-16, 221). W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych r\u00f3wnie\u017c prasa zachodnia sk\u0142ada\u0142a ho\u0142d jego \u201enacjonalistycznej polityce\u201d<\/em>, jak okre\u015bli\u0142 j\u0105 cytowany przez Tism\u0103neanu ameryka\u0144ski komentator z tamtej epoki (s. 204-205).<\/p>\n\n\n\n

Jednym z hase\u0142 \u201ekorporacyjno-etnocentrycznej \u00bbrumu\u0144skiej ideologii\u00ab\u201d <\/em>(s. 118) rozwijanej przez Ceau\u015fescu by\u0142a samodzielno\u015b\u0107 ekonomiczna kraju, s\u0142usznie postrzegana jako warunek suwerenno\u015bci pa\u0144stwa. Rumunia pod rz\u0105dami Conduc\u0103tora obra\u0142a kurs na autarki\u0119. Ju\u017c w 1965 r., zaraz po obj\u0119ciu w\u0142adzy, do priorytet\u00f3w politycznych zaliczy\u0142 on rozw\u00f3j gospodarczy oparty w jak najwi\u0119kszym stopniu na rodzimych zasobach naturalnych (s. 215). Nast\u0105pi\u0142a militaryzacja gospodarki (s. 348). W\u0142adza \u201euto\u017csamia\u0142a rozw\u00f3j spo\u0142eczny z operacj\u0105 wojskow\u0105 \u2013 st\u0105d nawi\u0105zania do \u00bbfront\u00f3w\u00ab, \u00bbkampanii\u00ab, \u00bbflanek\u00ab, \u00bbawangardy\u00ab oraz \u00bbzaplecza\u00ab\u201d <\/em>(s. 235). Ceau\u015fescu wytr\u0105ci\u0142 z r\u0105k \u015bwiatowym pot\u0119gom podstawowy instrument pozbawiania mniejszych pa\u0144stw ich politycznej niezale\u017cno\u015bci w drugiej po\u0142owie XX wieku: w latach osiemdziesi\u0105tych zarz\u0105dzi\u0142 drastyczn\u0105 mobilizacj\u0119 \u015brodk\u00f3w finansowych i w ca\u0142o\u015bci sp\u0142aci\u0142 rumu\u0144skie zad\u0142u\u017cenie za granic\u0105 (s. 206). W roku 1989, kiedy rz\u0105dy i \u017cycie Conduc\u0103tora dobieg\u0142y ko\u0144ca, Rumunia nie mia\u0142a d\u0142ugu zagranicznego. Ceau\u015fescu nie tylko uwolni\u0142 przysz\u0142e pokolenia Rumun\u00f3w z p\u0119t mi\u0119dzynarodowych lichwiarzy, ale r\u00f3wnie\u017c stan\u0105\u0142 w obronie samego ich \u017cycia, zaprowadzaj\u0105c \u201edrako\u0144skie prawo antyaborcyjne\u201d<\/em> (s. 208).<\/p>\n\n\n\n

Tism\u0103neanu przyznaje, \u017ce ani w grudniu 1989 r., kiedy rumu\u0144ski przyw\u00f3dca pad\u0142 ofiar\u0105 zamachu, ani wcze\u015bniej nie dzia\u0142a\u0142a w kraju \u017cadna \u201eopozycja demokratyczna\u201d (s. 252). Nie szcz\u0119dzi zreszt\u0105 z tego powodu swoim rodakom moralizatorskich wym\u00f3wek (s. 243-244). Wyja\u015bnia to po cz\u0119\u015bci przyczyny demonizacji Conduc\u0103tora przez demolibera\u0142\u00f3w. Historia pisana przez rozmaitych Michnik\u00f3w to opowie\u015b\u0107 snuta z punktu widzenia \u201edemokratycznej opozycji\u201d. W tej optyce dyktator\u00f3w pokazuje si\u0119 jako z\u0142oczy\u0144c\u00f3w, poniewa\u017c \u015bmieli zwalcza\u0107 \u201edemokratyczn\u0105 opozycj\u0119\u201d. Dlatego jedynym dyktatorem przedstawianym pozytywnie jest tu Jaruzelski, kt\u00f3ry \u201edemokratycznej opozycji\u201d odda\u0142 w\u0142adz\u0119. A Ceau\u015fescu by\u0142 najgorszym z dyktator\u00f3w, bo pod jego rz\u0105dami \u201edemokratyczna opozycja\u201d w og\u00f3le nie powsta\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Kto zatem tak naprawd\u0119 obali\u0142 Conduc\u0103tora? Wiadomo tylko tyle, \u017ce po wybuchu w Bukareszcie zamieszek, kt\u00f3re przerodzi\u0142y si\u0119 w walki uliczne z si\u0142ami bezpiecze\u0144stwa, kierownictwo wojska i Securitate zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 przeciw g\u0142owie pa\u0144stwa i nakaza\u0142o szturm na pa\u0142ac prezydencki. Ceau\u015fescu zosta\u0142 pojmany wraz z \u017con\u0105. Obojgu urz\u0105dzono kilkugodzinny \u201eproces\u201d, nie dbaj\u0105c nawet o uwiarygodnienie pozor\u00f3w, po czym pospiesznie ich zastrzelono. Mia\u0142o to miejsce w dniu Bo\u017cego Narodzenia. Nagranie z egzekucji zosta\u0142o upublicznione. Sk\u0142ad \u201es\u0105du\u201d, kt\u00f3ry wyda\u0142 wyrok, do dzi\u015b jest w\u0142a\u015bciwie nieznany, podobnie jak udzia\u0142 poszczeg\u00f3lnych rumu\u0144skich polityk\u00f3w w spisku przeciw prezydentowi.<\/p>\n\n\n\n

Sam Conduc\u0103tor przed \u015bmierci\u0105 dawa\u0142 do zrozumienia, \u017ce dybie na niego zagranica. W roku 1989, na tle rozpadaj\u0105cego i liberalizuj\u0105cego si\u0119 bloku wschodniego, Rumunia pozostawa\u0142a bastionem konserwatyzmu. Ceau\u015fescu stawa\u0142 si\u0119 sol\u0105 w oku nie tylko Zachodu, ale r\u00f3wnie\u017c zabiegaj\u0105cych o dobre stosunki z Waszyngtonem gospodarzy Kremla, kt\u00f3rym zarzuca\u0142 zdrad\u0119. Moskwa mia\u0142a z nim zreszt\u0105 stare porachunki za wyprowadzenie Rumunii spod jarzma sowieckiej hegemonii. On sam po spotkaniu Gorbaczowa i George\u2019a Busha na Malcie (2-3 XII 1989) m\u00f3wi\u0142 o \u201epakcie malta\u0144skim\u201d, czyli potajemnym uk\u0142adzie obu supermocarstw w celu obalenia jego rz\u0105d\u00f3w (s. 353). Czy otrzyma\u0142 na ten temat sygna\u0142y od s\u0142u\u017cb wywiadowczych? Nie wiadomo. By\u0107 mo\u017ce zatem przewr\u00f3t pa\u0142acowy w Bukareszcie zosta\u0142 zorganizowany po dyskretnym porozumieniu cz\u0119\u015bci nomenklatury i generalicji z zagranic\u0105. Faktem jest, \u017ce po zabiciu Conduc\u0103tora nowy rumu\u0144ski rz\u0105d Frontu Ocalenia Narodowego, z\u0142o\u017cony z jego by\u0142ych podw\u0142adnych, nie by\u0142 naciskany przez Stany Zjednoczone w taki spos\u00f3b, jak rz\u0105d sowiecki czy rz\u0105d PRL w latach 1981-1989, cho\u0107 nie dokonywa\u0142 \u017cadnych \u201erozlicze\u0144 z komunizmem\u201d i wcale nie spieszy\u0142 si\u0119 z \u201ereformami demokratycznymi\u201d. Obalenie rumu\u0144skiego przyw\u00f3dcy mog\u0142o wi\u0119c by\u0107 pierwsz\u0105, prototypow\u0105 \u201ekolorow\u0105 rewolucj\u0105\u201d inspirowan\u0105 przez Zach\u00f3d na obszarze postsowieckim.<\/p>\n\n\n\n

Tak czy owak, bezmy\u015blna wiara w czarn\u0105 legend\u0119 Ceau\u015fescu jest b\u0142\u0119dem. Ksi\u0105\u017cka Tism\u0103neanu ukazuje w\u0142a\u015bciwe powody jej powstania. W oczach \u201eliberalnej \u017cydokomuny\u201d zbrodniarzem czyni Conduc\u0103tora jego nacjonalizm i etnocentryzm, w oczach \u201edysydent\u00f3w\u201d i zagranicznych \u201edemokratycznych opozycji\u201d \u2013 jego autorytaryzm, w oczach ameryka\u0144skiej agentury wp\u0142ywu \u2013 jego konsekwentna obrona suwerenno\u015bci pa\u0144stwowej i parali\u017cowanie mo\u017cliwo\u015bci przeci\u0105gni\u0119cia Rumunii do bloku zachodniego. Ceau\u015fescu by\u0142 kim\u015b lepszym, a nie gorszym ni\u017c inni socjalistyczni przyw\u00f3dcy. I w\u0142a\u015bnie dlatego demoliberalne muchy paskudz\u0105 na jego gr\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 9 listopada 2017 09:55<\/p>\n\n\n\n

* Wszystkie odwo\u0142ania do: Vladimir Tism\u0103neanu, Stalinizm na ka\u017cd\u0105 okazj\u0119. Polityczna historia rumu\u0144skiego komunizmu<\/em>, prze\u0142. Piotr Nowakowski, wyd. Universitas, Krak\u00f3w 2010.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Europie i Ameryce P\u00f3\u0142nocnej na temat rz\u0105d\u00f3w dyktatorskich, autorytarnych czy autokratycznych wypowiadaj\u0105 si\u0119 politolodzy, historycy, dziennikarze i publicy\u015bci o pogl\u0105dach niemal bez wyj\u0105tku demoliberalnych. W rezultacie z tysi\u0119cy stron ich pisaniny rzadko da si\u0119 wycisn\u0105\u0107 co\u015b wi\u0119cej, ni\u017c wielce odkrywcz\u0105 tez\u0119: dyktatury s\u0105 z\u0142e. Orientacja polityczna \u201ere\u017cimu\u201d raczej nie wp\u0142ywa na t\u0119 zasadnicz\u0105 ocen\u0119:…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-119","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=119"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":121,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/119\/revisions\/121"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=119"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=119"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=119"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}