{"id":143,"date":"2026-04-17T15:51:34","date_gmt":"2026-04-17T15:51:34","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=143"},"modified":"2026-04-17T15:51:34","modified_gmt":"2026-04-17T15:51:34","slug":"adam-danek-biblia-reakcyjnego-romantyzmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-biblia-reakcyjnego-romantyzmu\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Biblia reakcyjnego romantyzmu"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Rol\u0119 manifest\u00f3w ideowych odgrywaj\u0105 w dziejach nie tylko pisma, traktaty i odezwy polityczne, ale r\u00f3wnie\u017c dzie\u0142a literackie. Jak wiadomo, ksi\u0105\u017cki \u017cyj\u0105 w\u0142asnym \u017cyciem. Czasem utwory literackie staj\u0105 si\u0119 politycznym credo <\/em>wielkich pr\u0105d\u00f3w, cho\u0107 autor wcale tego nie zamierzy\u0142. Czasem nawet staj\u0105 si\u0119 manifestami kierunk\u00f3w niezgodnych z intencjami autora. Henryk Sienkiewicz napisa\u0142 powie\u015b\u0107 \u201eBez dogmatu\u201d <\/em>(1891), aby dokona\u0107 krytycznej wiwisekcji dekadentyzmu doby fin de si\u00e8cle<\/em> i obna\u017cy\u0107 jego wewn\u0119trzn\u0105 pustot\u0119. Ironia losu sprawi\u0142a, \u017ce jego powie\u015b\u0107 obrali sobie za sztandar w\u0142a\u015bnie dekadenci i schy\u0142kowcy upajaj\u0105cy si\u0119 atmosfer\u0105 \u201ewieku nerwowego\u201d (1)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

W Niemczech na pocz\u0105tku XIX wieku ukaza\u0142y si\u0119 dwa dzie\u0142a, kt\u00f3re bieg wydarze\u0144 szybko wyni\u00f3s\u0142 do rangi manifest\u00f3w romantyzmu, rozumianego zar\u00f3wno jako epoka historyczna, jak i pr\u0105d ideowy: ogromny zbi\u00f3r pie\u015bni \u201eCudowny r\u00f3g ch\u0142opca\u201d<\/em> (1806-1808) opracowany przez Achima von Arnima i Clemensa Brentano, obejmuj\u0105cy oko\u0142o siedmiuset utwor\u00f3w w trzech tomach, oraz ba\u015b\u0144 \u201eOndyna\u201d<\/em> (1811) pi\u00f3ra barona Friedricha de la Motte Fouqu\u00e9, opowiadaj\u0105ca dzieje mi\u0142o\u015bci nimfy morskiej Undine i rycerza Hildebranda. To nie przypadek, \u017ce obie ksi\u0105\u017cki poprzedzaj\u0105 manifesty romantyzmu og\u0142oszone w innych krajach, takie jak s\u0142ynna przedmowa Victora Hugo do dramatu \u201eCromwell\u201d<\/em> (1827) czy nasza \u201eOda do m\u0142odo\u015bci\u201d<\/em>(1820). G\u0142osy \u201eCudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em> i \u201eOndyny\u201d<\/em> rozesz\u0142y si\u0119 nie tylko po Niemczech, ale po ca\u0142ej Europie, daj\u0105c sygna\u0142 nowym kierunkom umys\u0142owym do dojrza\u0142ego ju\u017c podsk\u00f3rnie otwartego buntu przeciw trwaj\u0105cemu jeszcze w kulturze duchowemu i intelektualnemu dyktatowi wieku osiemnastego. Co warte podkre\u015blenia, ten bunt nowator\u00f3w mia\u0142 si\u0119 dokona\u0107 pod has\u0142ami powrotu do tradycji, odkrycia pi\u0119kna i walor\u00f3w przesz\u0142o\u015bci (2)<\/strong>. To r\u00f3wnie\u017c nie przypadek, \u017ce \u201eCudowny r\u00f3g ch\u0142opca\u201d<\/em> i \u201eOndyna\u201d<\/em> zyska\u0142y popularno\u015b\u0107 w Europie \u0142adu wiede\u0144skiego, pod rz\u0105dami \u015awi\u0119tego Przymierza, w latach triumfuj\u0105cego legitymizmu i powrotu monarch\u00f3w. Niemiecki romantyzm jako trend literacki ni\u00f3s\u0142 ze sob\u0105 r\u00f3wnie\u017c okre\u015blone tre\u015bci polityczne.<\/p>\n\n\n\n

Czas ukazania si\u0119 obu dzie\u0142 przypada na zwrotny moment w dziejach. Stary \u015bwiat za spraw\u0105 Francji stoi w ogniu wojen rewolucyjnych. Wac\u0142aw G\u0105siorowski swoj\u0105 poczytn\u0105 powie\u015b\u0107 o tamtych wydarzeniach trafnie zatytu\u0142owa\u0142 \u201eHuragan\u201d<\/em> (1902), bo w istocie z kraju rz\u0105dzonego teraz przez \u201ecesarza Francuz\u00f3w\u201d wychodzi podmuch, kt\u00f3ry przewraca wszystko. Na Rzesz\u0119 niczym pioruny spadaj\u0105 kolejne kl\u0119ski. Najpierw nast\u0119puje pogrom Austrii w bitwie pod Austerlitz (1805). Zaraz potem Napoleon rozgniata Prusak\u00f3w pod Jen\u0105 (1806), a tego samego dnia jego najzdolniejszy dow\u00f3dca, \u201e\u017celazny marsza\u0142ek\u201d Louis Nicolas Davout \u2013 oficer jeszcze przedrewolucyjny \u2013 rozbija pod Auerstedt wielokro\u0107 liczniejsze si\u0142y samego kr\u00f3la Prus, po czym zajmuje Berlin. Rok 1807 przynosi dobicie armii Prus i ich sojusznika, rosyjskiego cara Aleksandra, w bitwach pod Prusk\u0105 I\u0142aw\u0105 i Frydlandem. Francuzi s\u0105 panami Niemiec. To najwi\u0119ksza kl\u0119ska w dotychczasowych niemieckich dziejach; dopiero w 1945 r., dzi\u0119ki przyw\u00f3dczym talentom austriackiego zupaka, Niemcy doznaj\u0105 jeszcze gorszej przegranej, najdotkliwszej w ca\u0142ej swojej historii. Pora\u017cona tymi ciosami, rozlatuje si\u0119 najstarsza obok Ko\u015bcio\u0142a katolickiego instytucja w Europie \u2013 \u015awi\u0119te Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego. Ostatni cesarz rzymski Franciszek II w 1806 r. wy\u0142\u0105cza z Rzeszy kraje korony habsburskiej i ju\u017c pod imieniem Franciszka I panuje odt\u0105d jako cesarz (samej tylko) Austrii. Reszt\u0119 okupowanego przez siebie obszaru mi\u0119dzy Renem a Prego\u0142\u0105 przebudowuje Napoleon wedle w\u0142asnego uznania. Historycznie ukszta\u0142towan\u0105 mozaik\u0119 nieprzeliczonych pa\u0144stewek niemieckich komasuje do liczby trzydziestu sze\u015bciu i \u0142\u0105czy je w Zwi\u0105zek Re\u0144ski pod swoim protektoratem. Robi nawet w\u0142asnego brata Hieronima kr\u00f3lem Westfalii, co najlepiej symbolizuje sztuczno\u015b\u0107 zaprowadzanych na mapie zmian. Kilka lat p\u00f3\u017aniej dobiega ko\u0144ca najkrwawszy dotychczas konflikt w dziejach Europy, kozacy wje\u017cd\u017caj\u0105 do Pary\u017ca (dowodzeni przez pruskich i francuskich oficer\u00f3w, kt\u00f3rzy z pobudek ideowych podj\u0119li s\u0142u\u017cb\u0119 w wojsku carskim), a po Napoleonie zostaje tylko wspomnienie. Ale co w mi\u0119dzyczasie dzia\u0142o si\u0119 w Niemczech?<\/p>\n\n\n\n

Po politycznym kataklizmie lat 1805-1807 \u017cyj\u0105ce pod francuskim re\u017cimem okupacyjnym niemieckie elity intelektualne podejmuj\u0105 mniej lub bardziej u\u015bwiadomione poszukiwania si\u0142, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby ich krajowi podnie\u015b\u0107 si\u0119 po druzgocz\u0105cej i szokuj\u0105cej kl\u0119sce. R\u00f3\u017cnymi drogami dochodz\u0105 do wniosku, \u017ce Niemcy musz\u0105, jak to si\u0119 m\u00f3wi\u0142o dawniej, \u201ewej\u015b\u0107 w siebie\u201d \u2013 szuka\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 mocy we w\u0142asnej historii, we w\u0142asnej kulturze, w swoich tradycjach. Znowu nie przez przypadek \u201eCudowny r\u00f3g ch\u0142opca\u201d<\/em> ukazuje si\u0119 w tym samym momencie, w kt\u00f3rym ojciec niemieckiego nacjonalizmu, filozof Johann Gottlieb Fichte, wyg\u0142asza w Berlinie s\u0142ynne \u201eMowy do narodu niemieckiego\u201d <\/em>(1807-1808), widz\u0105c w nim \u201epranar\u00f3d\u201d (niem. Urvolk<\/em>). Do skrajnie odmiennych, ojkofobicznych konkluzji dochodzi inny filozof, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, w rozmy\u015blaniach snutych w owych latach najpierw w Jenie, a potem w Norymberdze: wita Napoleona z zachwytem jako dziejowy \u201erozum na koniu\u201d; cieszy si\u0119 z kl\u0119ski w bitwie pod Jen\u0105; kibicuje cudzoziemskim okupantom, gdy przymusem modernizuj\u0105 staro\u015bwieckie, zachowawcze spo\u0142ecze\u0144stwo niemieckie; wreszcie pot\u0119pia brawurowe antyfrancuskie powstanie Niemc\u00f3w z 1813 r.<\/p>\n\n\n\n

Hegel a\u017c do swojej \u015bmierci w 1831 r. pozostaje epigonem O\u015bwiecenia \u2013 a umiera niemal w tym samym momencie, co ostatni wybitny polski my\u015bliciel o\u015bwieceniowy, Jan \u015aniadecki (1756-1830), czyli Mickiewiczowski \u201em\u0119drzec\u201d ze \u201eszkie\u0142kiem i okiem\u201d. Tymczasem wszyscy protagoni\u015bci literatury romantycznej, rozwijaj\u0105cej si\u0119 bujnie w Niemczech w owych \u201elatach rozstrzygni\u0119\u0107\u201d, byli jawnymi wrogami lub przynajmniej krytykami O\u015bwiecenia, a wi\u0119c reakcjonistami lub przynajmniej konserwatystami: bracia Friedrich i August Schleglowie, Ludwig Tieck, Friedrich de la Motte Fouqu\u00e9, Ernst Theodor Amadeus Hoffmann. Niepo\u015blednie miejsce w\u015br\u00f3d nich zajmowali Arnim i Brentano, autorzy Cudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
portrety autor\u00f3w\u00a0\u201eCudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Zar\u00f3wno Clemens Brentano (1778-1842), jak i Ludwig Joachim (Achim) von Arnim (1781-1831) byli katolikami. Brentano pisa\u0142 nawet w latach 1804-1812 ogromny poemat \u201eRomance o r\u00f3\u017ca\u0144cu\u201d<\/em> (wydany po\u015bmiertnie w 1852 r.), przede wszystkim za\u015b przez pi\u0119\u0107 lat spisywa\u0142 \u201e\u017bywot i Bolesn\u0105 M\u0119k\u0119 Pana Naszego Jezusa Chrystusa i Naj\u015bwi\u0119tszej Matki Jego Maryi\u201d, <\/em>czyli wizje, kt\u00f3rych doznawa\u0142a s\u0142awna mistyczka i stygmatyczka, augustianka b\u0142. Anna Katarzyna Emmerich. Przygotowuj\u0105c do wydania \u201eCudowny r\u00f3g ch\u0142opca\u201d<\/em>, obaj autorzy chcieli zebra\u0107 i spopularyzowa\u0107 w\u015br\u00f3d publiczno\u015bci \u2013 jak g\u0142osi podtytu\u0142 dzie\u0142a \u2013 \u201estare pie\u015bni niemieckie\u201d<\/em>, prawdziwie narodowe. W tym celu si\u0119gn\u0119li po poezj\u0119 \u015bredniowiecza i baroku, poezje rycerskie i religijne, utwory bukoliczne, piosenki ludowe i pastora\u0142ki, legendy, a nawet ko\u0142ysanki oraz bajki i rymowanki dla dzieci, przerabiaj\u0105c je w warstwie j\u0119zykowej na potrzeby wsp\u00f3\u0142czesnego czytelnika.<\/p>\n\n\n\n

Wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce Niemcy, do kt\u00f3rych wdarli si\u0119 francuscy \u017co\u0142nierze pod wodz\u0105 \u201erozumu na koniu\u201d, to kraj kultury mieszcza\u0144skiej \u2013 powolnego, spokojnego, po niemiecku przyci\u0119\u017ckiego dorobkiewiczostwa; kraj kamienic i kantor\u00f3w, zracjonalizowanej, protestanckiej religijno\u015bci i wreszcie suchego, pedantycznego belferstwa w \u017cyciu intelektualnym, kt\u00f3rego najlepszymi przyk\u0142adami s\u0105 filozoficzne systemy Kanta i Hegla. Ale wystarczy ruszy\u0107 si\u0119 poza miejskie mury Kantowskiego Kr\u00f3lewca i Heglowskiego Berlina, aby znale\u017a\u0107 si\u0119 w zupe\u0142nie innym kraju, uwiecznionym na kartach \u201eCudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em>. Przez ten kraj noc\u0105 mknie korow\u00f3d elf\u00f3w, prowadzony przez kr\u00f3la olch. Anio\u0142owie p\u0142acz\u0105, siedz\u0105c na \u015bladach krwi dziewczyny, kt\u00f3r\u0105 w gospodzie trzej zb\u00f3jcy por\u0105bali na cz\u0119\u015bci, bo ka\u017cdy chcia\u0142 j\u0105 mie\u0107 dla siebie. Miasto zostaje spalone przez po\u017car zam\u00f3wiony przez cyga\u0144skiego czarownika w zem\u015bcie za \u015bmier\u0107 jego pobratymc\u00f3w, niesprawiedliwie skazanych przez miejskich rajc\u00f3w. Duszyczka noworodka kwili w spr\u00f3chnia\u0142ym pniu, gdzie jego zw\u0142oki ukry\u0142a matka-dzieciob\u00f3jczyni, kt\u00f3r\u0105 potem na jej weselu diabe\u0142 porywa do ta\u0144ca, a po nim do piek\u0142a. Nocny przechodzie\u0144 na cmentarzu widzi, jak cia\u0142o (szkielet) i dusza zmar\u0142ego k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 na grobie o to, kt\u00f3re z nich przywiod\u0142o drugie do upadku. Gdy dziecko wieczorem k\u0142adzie si\u0119 spa\u0107, czterna\u015bcie niebia\u0144skich duch\u00f3w staje na stra\u017cy przy jego \u0142\u00f3\u017ceczku. Stary rycerz Hildebrand z rodu Wolfing\u00f3w, czyli Wilczyc\u00f3w, powraca do domu po przesz\u0142o trzydziestu latach wojennej tu\u0142aczki i musi stoczy\u0107 pojedynek z nie poznaj\u0105cym go synem. Garbaty duch przeszkadza gospodyni we wszystkich pracach domowych, czyni\u0105c spustoszenie w kuchni i piwnicy. \u017bydzi \u0107wiartuj\u0105 Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament, ukradziony na ich zlecenie z klasztornego ko\u015bcio\u0142a przez najemnego w\u0142amywacza, truchlej\u0105 z przera\u017cenia, gdy Hostia sp\u0142ywa krwi\u0105 i ciskaj\u0105 j\u0105 do pieca, za\u015b gdy ich post\u0119pek wychodzi na jaw, biskup ka\u017ce \u015bci\u0105\u0107 sprawc\u00f3w, kt\u00f3rzy po wyroku \u015bmierci okazali skruch\u0119 i nawr\u00f3cili si\u0119, a pozosta\u0142ych spali\u0107 na stosie (3)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

To kraj las\u00f3w i jezior, g\u00f3r Harzu, Jury i \u0141u\u017cyc, jaski\u0144 i w\u0105woz\u00f3w, alpejskich lod\u00f3w i bawarskich wiosek; kraj Hohenstauf\u00f3w, a nie \u201eo\u015bwieconego absolutyzmu\u201d czy bur\u017cuazyjnej monarchii parlamentarnej wynalezionej w XIX wieku; kraj mistyk\u00f3w nadre\u0144skich i Paracelsusa, a nie Kanta i Hegla; kraj Raubritter\u00f3w<\/em> i ch\u0142opskich wojownik\u00f3w \u201eBiednego Konrada\u201d, a nie faktor\u00f3w i bankier\u00f3w; kraj \u201ehistorycznej szko\u0142y prawa\u201d (tak bardzo znienawidzonej przez Hegla), a nie mieszcza\u0144sko-urz\u0119dniczej kultury prawnej kodeks\u00f3w i system\u00f3w; kraj kunsztownej politycznej wielo\u015bci (4)<\/strong>, a nie nudnej, nowoczesnej unifikacji (za Hitlera nazwanej Gleichschaltung<\/em>). Oto s\u0105 \u201etajemne Niemcy\u201d (geheimes Deutschland<\/em>), do kt\u00f3rych jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym wzdycha\u0142 jeden z ostatnich wielkich neoromantyk\u00f3w, poeta Stefan George (1868-1933).<\/p>\n\n\n\n

Bur\u017cuj panicznie boi si\u0119 tego \u015bwiata i nienawidzi go. Dlatego odgradza si\u0119 od niego murami (dos\u0142ownie); odprawia nad nim \u015bwieckie, racjonalistyczne egzorcyzmy; pr\u00f3buje zag\u0142uszy\u0107, odmawiaj\u0105c g\u0142o\u015bno toporne litanie do rozumu; w imi\u0119 \u201eo\u015bwiecenia\u201d zakrywa sobie oczy i uszy; w imi\u0119 \u201eotwarto\u015bci umys\u0142u\u201d odwraca si\u0119 od wszelkiej g\u0142\u0119bi w \u015bwiecie i w sobie samym. Za przyk\u0142ad pos\u0142u\u017cy\u0107 mo\u017ce drukowany w \u201eHallische Jahrb\u00fccher f\u00fcr deutsche Wissenschaft und Kunst\u201d, organie lewicy heglowskiej, esej-manifest \u201eProtestantyzm i romantyzm\u201d <\/em>(1839-1840), w kt\u00f3rym m\u0142odohegli\u015bci Arnold Ruge i Theodor Echtermeyer ze z\u0142o\u015bci\u0105 wyrzucali Ludwigowi Tieckowi, Fouqu\u00e9mu, Brentanowi i Arnimowi, a tak\u017ce Novalisowi i Zachariasowi Wernerowi sympatie do katolicyzmu, wrogo\u015b\u0107 do protestantyzmu lub zdrad\u0119 jego idea\u0142\u00f3w (Werner pod wp\u0142ywem idei romantycznych wyst\u0105pi\u0142 z masonerii, przeszed\u0142 z luteranizmu na katolicyzm i zosta\u0142 ksi\u0119dzem), mistycyzm, wiar\u0119 w cuda, fascynacj\u0119 \u015bredniowieczem i rycerstwem, irracjonalizm, kult uczucia, ludowo\u015b\u0107 (5)<\/strong> \u2013 trudno o lepsz\u0105 rekomendacj\u0119!<\/p>\n\n\n\n

O\u015bwiecenie wywo\u0142a\u0142o bladego i zimnego upiora Rozumu. Rewolucja francuska w 1793 r. uczyni\u0142a go b\u00f3stwem, stawiaj\u0105c mu o\u0142tarze i \u015bwi\u0105tynie. Z\u0142o\u017cy\u0142a mu liczne krwawe ofiary, w tym ca\u0142opalne hekatomby w Wandei, Morbihanie, Lyonie, Tulonie i w innych cz\u0119\u015bciach kraju. \u015awiatem ukazanym na kartach \u201eCudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em> nie w\u0142ada jednak Rozum, lecz \u017bycie, kt\u00f3re wrze, kipi, pulsuje \u2013 przeciwie\u0144stwo bladego i zimnego widma czczonego w o\u015bwieceniowych lo\u017cach przez m\u0119drk\u00f3w-elegancik\u00f3w w upudrowanych perukach. Nieprzypadkowo to w Niemczech (6)<\/strong> narodzi\u0142a si\u0119 wielka odtrutka na bakcyla racjonalizmu, \u201efilozofia \u017cycia\u201d (Lebensphilosophie<\/em>), kt\u00f3ra po przej\u015bciu na drug\u0105 stron\u0119 Alp sta\u0142a si\u0119 metapolityczn\u0105 podstaw\u0105 ideologii w\u0142oskiego faszyzmu. \u201eCudowny r\u00f3g ch\u0142opca\u201d<\/em> to ksi\u0119ga \u017bycia przemawiaj\u0105cego sw\u0105 wielokszta\u0142tn\u0105 pe\u0142ni\u0105, na przemian wznios\u0142ego i brutalnego, raz uduchowionego, to zn\u00f3w prza\u015bnego i rubasznego \u2013 ksi\u0119ga, gdzie z utworami takimi jak \u201ePowabny wieniec kwiat\u00f3w z ogrodu gminy Bo\u017cej\u201d <\/em>czy \u201eNajrozkoszniejsza \u015bmier\u0107 pobo\u017cnych \u017co\u0142nierzy\u201d<\/em> s\u0105siaduje dialog o bo\u017cku Bachusie narzekaj\u0105cym na zbyt wysok\u0105 cen\u0119 wina oraz \u201ePie\u015b\u0144 \u017ca\u0142osnej skargi starego a walecznego knechta niemieckiego przeciw okropnemu i nies\u0142ychanemu ubraniu w pludry\u201d<\/em> (7)<\/strong>!<\/p>\n\n\n\n

\"\"
karta tytu\u0142owa pierwszego wydania\u00a0\u201eCudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em><\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie te wszystkie nimfy, sylfy, kar\u0142y i salamandry (duchy ognia) roj\u0105ce si\u0119 na kartach \u201eCudownego rogu ch\u0142opca\u201d<\/em> nie istnia\u0142y realnie, jako odr\u0119bne byty (8)<\/strong>, niemniej ludzie czasem je widywali. Nale\u017ca\u0142y one bowiem do sfery, kt\u00f3r\u0105 Carl Gustav Jung opisa\u0142 jako \u201enie\u015bwiadomo\u015b\u0107 zbiorow\u0105\u201d narodu. \u017by\u0142y w spontanicznej ludowej wyobra\u017ani, w mrocznych zakamarkach duszy narodu, sk\u0105d czasem podchodzi\u0142y bli\u017cej \u015bwiat\u0142a; by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 kosmosu Niemc\u00f3w. Odkrycie owej nie\u015bwiadomo\u015bci zbiorowej i jej dowarto\u015bciowanie, przepracowanie intelektualne zakorzenionych w niej symboli i starych tradycji oraz wywiedzenie z nich idei politycznej, wysuni\u0119cie naprz\u00f3d ca\u0142ego \u201echtonicznego\u201d i \u201etellurycznego\u201d elementu kultury narodowej to najwa\u017cniejszy aspekt niemieckiej ideologii volkizmu, kt\u00f3rej tw\u00f3rcy w p\u00f3\u017anym XIX i wczesnym XX wieku podj\u0119li spu\u015bcizn\u0119 romantyk\u00f3w takich jak Arnim i Brentano.<\/p>\n\n\n\n

Dusza narodu wyra\u017ca si\u0119 mi\u0119dzy innymi w jego legendach i archetypach kultury. Znamienne, \u017ce w \u201eCudownym rogu ch\u0142opca\u201d<\/em> znalaz\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c utw\u00f3r przekazuj\u0105cy jeden z najwa\u017cniejszych archetyp\u00f3w literatury niemieckiej: legend\u0119 o \u015bredniowiecznym Tannh\u00e4userze. Aby m\u00f3c wyja\u015bni\u0107 jej znaczenie dla ducha narodowego, przypomnijmy najpierw kr\u00f3tko jej tre\u015b\u0107. Bohater legendy zostaje uwiedziony przez poga\u0144sk\u0105 bogini\u0119 Wenus i jako jej kochanek sp\u0119dza beztrosko d\u0142ugi czas w jej g\u00f3rskiej siedzibie. W ko\u0144cu jednak budzi si\u0119 w nim sumienie. Tannh\u00e4user wyrusza na pokutn\u0105 pielgrzymk\u0119 do Rzymu, by prosi\u0107 g\u0142ow\u0119 Ko\u015bcio\u0142a o rozgrzeszenie. Papie\u017c oznajmia mu, \u017ce wina zostanie odpuszczona, gdy jego kostur zakwitnie. Zrozpaczony bohater opuszcza Rzym w przekonaniu, \u017ce nigdy nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 by\u0107 zbawiony. Tymczasem po kilku dniach nast\u0119puje cud: kostur wypuszcza kwiecie. Ale Tannh\u00e4user, nie wiedz\u0105c o tym, powraca na g\u00f3r\u0119 Venusberg i znika bezpowrotnie w jej czelu\u015bciach, nim jego \u015blad odnajduj\u0105 pos\u0142a\u0144cy z dobr\u0105 nowin\u0105. Legenda sta\u0142a si\u0119 tematem szeregu dzie\u0142, z czego najwa\u017cniejsze to opowiadanie wspominanego ju\u017c Ludwiga Tiecka \u201eWierny Eckart i Tannh\u00e4user\u201d<\/em> (1799) oraz Wagnerowska opera \u201eTannh\u00e4user\u201d <\/em>(1845).<\/p>\n\n\n\n

Metod\u0119 odczytywania ducha narodu z archetyp\u00f3w literackich, kt\u00f3r\u0105 w Polsce rozwin\u0105\u0142 konserwatywny historyk literatury i filozof kultury Marian Zdziechowski (1861-1938), w Niemczech zastosowa\u0142 mi\u0119dzy innymi volkistowski pisarz Dietrich Eckart (1868-1923). Na kr\u00f3tko przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 opublikowa\u0142 przer\u00f3bk\u0119 Ibsenowskiego dramatu \u201ePeer Gynt\u201d<\/em>. Sztuka zosta\u0142a po raz pierwszy wystawiona w lutym 1914 r. i cieszy\u0142a si\u0119 du\u017cym powodzeniem. Eckart przedstawi\u0142 jej ideow\u0105 egzegez\u0119 w pracach \u201eIbsen, Peer Gynt, wielki u\u0142omny i ja\u201d<\/em> (1914) oraz \u201eWprowadzenie do \u00bbPeer Gynta\u00ab Ibsena\u201d<\/em> (1916). Dokona\u0142 w niej g\u0142\u0119bokiej reinterpretacji dramatu, w przygodach Peer Gynta, z pozoru nieokrzesanego wie\u015bniaka, dostrzegaj\u0105c duchow\u0105 drog\u0119 \u201egerma\u0144skiego Fausta\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Aby zrozumie\u0107 znaczenie legendy o Tannh\u00e4userze w kulturze niemieckiej, musimy dostrzec w nim posta\u0107 archetypiczn\u0105 dla duszy narodowej, podobnie jak Eckart w Peer Gyncie. Tannh\u00e4user jest rozdarty mi\u0119dzy poga\u0144stwem, si\u0142ami i \u017cywio\u0142ami z dolnej sfery \u015bwiata, poga\u0144sk\u0105 koncepcj\u0105 \u017cycia, a chrze\u015bcija\u0144stwem, papiestwem, Chrystusowym \u0142adem moralnym. Skazuje go to na wewn\u0119trzny konflikt i znaczy jego los tragizmem. W dziejach Niemiec archetyp Tannh\u00e4userowski uwidacznia si\u0119 bardzo wyra\u017anie.<\/p>\n\n\n\n

Arnim i Brentano dali swoim rodakom dzie\u0142o, kt\u00f3re odegra\u0142o rol\u0119 biblii reakcyjnego romantyzmu. Ale to nie najlepsze okre\u015blenie; my m\u00f3wimy \u201eromantyzm\u201d, co od razu kojarzy si\u0119 z jak\u0105\u015b schematyczn\u0105 doktryn\u0105, z kolejnym opisanym w podr\u0119cznikach \u201e-izmem\u201d. Niemcy natomiast pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 terminem \u201eromantyka\u201d (die Romantik<\/em>), posiadaj\u0105cym znacznie szersze i g\u0142\u0119bsze konotacje. Idee, kt\u00f3rych wyrazem by\u0142 \u201eCudowny r\u00f3g ch\u0142opca\u201d<\/em>sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na niemieck\u0105 narodow\u0105 romantyk\u0119. By\u0142y one sztandarami ka\u017cdej kolejnej fali odrodzenia narodowego. I dlatego w\u0142a\u015bnie dzisiaj odrodzenie narodowe w tym kraju nie nast\u0119puje, cho\u0107 wida\u0107 go\u0142ym okiem, jak bardzo jest potrzebne: bo w dzisiejszych Niemczech nie ma w og\u00f3le romantyki. \u201eIdee maj\u0105 konsekwencje\u201d \u2013 ich brak r\u00f3wnie\u017c. Narodowi, kt\u00f3ry do tego stopnia zabi\u0142 w sobie ducha, pozostaje do odegrania ju\u017c tylko jedna rola dziejowa: \u017cywiciela dla obcych.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 14 sierpnia 2017<\/p>\n\n\n\n

1. <\/strong>Zob. r\u00f3wnie\u017c powie\u015b\u0107 Leo Belmonta \u201eW wieku nerwowym\u201d<\/em> (1890).<\/p>\n\n\n\n

2. <\/strong>Dodajmy, \u017ce niekoniecznie chrze\u015bcija\u0144skiej. Poeta i dramaturg Friedrich H\u00f6lderlin chcia\u0142 wskrzesi\u0107 \u015bwiat greckich bog\u00f3w i bohater\u00f3w i oczekiwa\u0142 powrotu na ziemi\u0119 tytan\u00f3w. Heinrich Heine wieszczy\u0142 zmartwychwstanie religii starogerma\u0144skiej. W Polsce etnograf Zorian Do\u0142\u0119ga Chodakowski i poeta Roman Zmorski, a w pewnym stopniu r\u00f3wnie\u017c Juliusz S\u0142owacki (\u201eLilla Weneda\u201d<\/em>), odtwarzali pami\u0119\u0107 przedchrze\u015bcija\u0144skiej S\u0142owia\u0144szczyzny (w przypadku S\u0142owackiego r\u00f3wnie\u017c Litwy \u2013 zob. jego powie\u015b\u0107 poetyck\u0105 \u201eHugo\u201d<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

3. <\/strong>Kolejno tre\u015b\u0107 utwor\u00f3w: Pan Olof<\/em>, Nieznajomi<\/em>, Zamawianie ognia<\/em>, Prawo piekielne<\/em>, Widzenie<\/em>, Modlitwa wieczorna<\/em>, Pie\u015b\u0144 o starym Hildebrandzie<\/em>, Garbusek<\/em>, \u017bydzi w Pasawie<\/em>, [w:] Ludwig Achim von Arnim, Clemens Brentano, Cudowny r\u00f3g ch\u0142opca. Wyb\u00f3r<\/em>, przek\u0142ad i redakcja Robert Stiller, Warszawa 1982.<\/p>\n\n\n\n

4.<\/strong> \u015awi\u0119te Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z kilkuset odr\u0119bnych jednostek politycznych: kr\u00f3lestw, ksi\u0119stw, hrabstw, baronii, domen rycerskich, biskupstw, republik miejskich i innych.<\/p>\n\n\n\n

5. <\/strong>Przek\u0142ad fragmentu \u2013 Arnold Ruge, Theodor Echtermeyer, Protestantyzm i romantyzm<\/em>, [w:] Ryszard Panasiuk (red.), Lewica heglowska<\/em>, Warszawa 1969, s. 147-174.<\/p>\n\n\n\n

6. <\/strong>W\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w \u201efilozofii \u017cycia\u201d znajdujemy niemal wy\u0142\u0105cznie Niemc\u00f3w. Jedynym wyj\u0105tkiem by\u0142 Francuz Henri Bergson (1859-1941).<\/p>\n\n\n\n

7. <\/strong>\u017baden z wymienionych utwor\u00f3w nie wszed\u0142 niestety do polskiego wyboru, obejmuj\u0105cego mniej ni\u017c jedn\u0105 dziesi\u0105t\u0105 orygina\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

8. <\/strong>Zob. Paracelsus, O nimfach, sylfach, pigmejach, salamandrach etc.<\/em>, prze\u0142. Robert Urba\u0144ski, Wroc\u0142aw 2013.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rol\u0119 manifest\u00f3w ideowych odgrywaj\u0105 w dziejach nie tylko pisma, traktaty i odezwy polityczne, ale r\u00f3wnie\u017c dzie\u0142a literackie. Jak wiadomo, ksi\u0105\u017cki \u017cyj\u0105 w\u0142asnym \u017cyciem. Czasem utwory literackie staj\u0105 si\u0119 politycznym credo wielkich pr\u0105d\u00f3w, cho\u0107 autor wcale tego nie zamierzy\u0142. Czasem nawet staj\u0105 si\u0119 manifestami kierunk\u00f3w niezgodnych z intencjami autora. Henryk Sienkiewicz napisa\u0142 powie\u015b\u0107 \u201eBez dogmatu\u201d (1891), aby dokona\u0107 krytycznej wiwisekcji…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-143","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/143","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=143"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/143\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":147,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/143\/revisions\/147"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=143"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=143"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=143"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}