{"id":226,"date":"2026-04-17T16:22:33","date_gmt":"2026-04-17T16:22:33","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=226"},"modified":"2026-04-17T16:22:33","modified_gmt":"2026-04-17T16:22:33","slug":"adam-danek-nowy-prometeizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-nowy-prometeizm\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Nowy prometeizm"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Idee prometejskie s\u0105 do dzi\u015b uwa\u017cane za niezmiernie wa\u017cny element tradycji politycznych Polski. Prometeizm to oryginalna[1]<\/a> i bodaj najpe\u0142niejsza polska koncepcja polityki zagranicznej sformu\u0142owana w XX wieku[2]<\/a>. Niniejszy tekst stanowi pr\u00f3b\u0119 zaktualizowania za\u0142o\u017ce\u0144 klasycznego prometeizmu, wyartyku\u0142owanych w odleg\u0142ym o oko\u0142o stulecie momencie historycznym i w zupe\u0142nie odmiennym od dzisiejszego mi\u0119dzynarodowym uk\u0142adzie si\u0142. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zarysowuje si\u0119 bowiem mo\u017cliwo\u015b\u0107 rewitalizacji doktryny prometejskiej jako tw\u00f3rczego wk\u0142adu Polski w procesy polityki \u015bwiatowej, wszelako pod warunkiem dostosowania jej do warunk\u00f3w \u0142adu mi\u0119dzynarodowego ukszta\u0142towanego na prze\u0142omie XX i XXI wieku.<\/p>\n\n\n\n

   Pierwotny plan prometejski, sformu\u0142owany w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX stulecia w kr\u0119gu dzia\u0142aczy Polskiej Partii Socjalistycznej skupionych wok\u00f3\u0142 J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, przewidywa\u0142 \u201erozci\u0119cie Rosji po szwach narodowo\u015bciowych\u201d dzi\u0119ki po\u0142\u0105czeniu si\u0142 i skoordynowaniu dzia\u0142a\u0144 ruch\u00f3w rewolucyjnych nierosyjskich narod\u00f3w zamieszkuj\u0105cych zachodnie i po\u0142udniowo-zachodnie okrainy<\/em>\u00f3wczesnego imperium car\u00f3w. Z chwil\u0105 odzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci pod koniec 1918 r. na mapie Europy pojawi\u0142 si\u0119 o\u015brodek pa\u0144stwowy \u2013 potencjalny realizator polityki prometejskiej, kt\u00f3rej cele uleg\u0142y teraz modyfikacji: odt\u0105d polega\u0107 ona mia\u0142a na udzielaniu przez pa\u0144stwo polskie czynnej pomocy ludom walcz\u0105cym w Europie Wschodniej (\u0141otysze, Bia\u0142orusini, Ukrai\u0144cy) i na Kaukazie (Ormianie, Azerowie, Gruzini, tzw. G\u00f3rale kaukascy) o uzyskanie i utrzymanie niezale\u017cno\u015bci od bolszewickiej ju\u017c Rosji. Po ustabilizowaniu si\u0119 granic sowieckiej Rosji polityka prometejska polega\u0107 mia\u0142a nast\u0119pnie na obronie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci pa\u0144stw limitrofowych (tj. granicz\u0105cych ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim), aktywizowaniu niepodleg\u0142o\u015bciowych ruch\u00f3w narodowych wewn\u0105trz pa\u0144stwa rosyjskiego oraz przygotowywaniu emigracyjnych kadr poszczeg\u00f3lnych narod\u00f3w na spodziewany kryzys wewn\u0119trzny i rozpad ZSRS[3]<\/a>. Sta\u0142ym rdzeniem koncepcji prometejskich pozostawa\u0142a idea wsp\u00f3lnego frontu narod\u00f3w ujarzmionych niegdy\u015b przez Rosj\u0119, zwr\u00f3conego przeciw temu \u201ewi\u0119zieniu narod\u00f3w\u201d, a realizowanego poprzez wzajemne wspieranie si\u0119 przez nie w walce o uzyskanie lub zachowanie niepodleg\u0142o\u015bci od Rosji. Czo\u0142owymi plac\u00f3wkami prometeizmu w kraju by\u0142y najpierw stowarzyszenia naukowe: Instytut Bada\u0144 Spraw Narodowo\u015bciowych (za\u0142. 1921), Instytut Wschodni (za\u0142. 1925), Orientalistyczne Ko\u0142o M\u0142odych (za\u0142. 1928), nast\u0119pnie instytucje pa\u0144stwowe: Wydzia\u0142 Wschodni w Ministerstwie Spraw Zagranicznych[4]<\/a>, Wydzia\u0142 Narodowo\u015bciowy w Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych[5]<\/a>, Wydzia\u0142 Polityki O\u015bwiatowej w Ministerstwie Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego[6]<\/a>, Ekspozytura nr 2 Oddzia\u0142u II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego[7]<\/a>. Za granic\u0105 funkcj\u0119 t\u0119 spe\u0142nia\u0142y niekt\u00f3re plac\u00f3wki dyplomatyczne Rzeczypospolitej Polskiej[8]<\/a> oraz kluby organizacji \u201ePrometeusz\u201d w Pary\u017cu, Warszawie, Berlinie, Helsinkach, Stambule, Teheranie i Harbinie.<\/p>\n\n\n\n

Monocentryczny \u0142ad mi\u0119dzynarodowy<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Obecnie \u015bwiat staje przed zagro\u017ceniem w du\u017cej mierze podobnym do stwarzanego niegdy\u015b przez Zwi\u0105zek Sowiecki dla pa\u0144stw i narod\u00f3w limitrofowych; o ile jednak tamto mia\u0142o zasi\u0119g kontynentalny, o tyle to wsp\u00f3\u0142czesne ma zasi\u0119g globalny. Wynika ono z ukszta\u0142towania si\u0119 w stosunkach mi\u0119dzynarodowych monocentrycznego systemu politycznego (najcz\u0119\u015bciej zwanego nieprawid\u0142owo systemem \u201ejednobiegunowym\u201d). Narodzi\u0142 si\u0119 on na prze\u0142omie lat osiemdziesi\u0105tych i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, kiedy wskutek rozpadu sojuszu pa\u0144stw \u201edemokracji ludowej\u201d, a nast\u0119pnie samego Zwi\u0105zku Sowieckiego, na planetarnej arenie niedawnego jeszcze konfliktu pozosta\u0142y tylko jedno pa\u0144stwo o statusie supermocarstwa (Stany Zjednoczone Ameryki) i jeden zintegrowany wok\u00f3\u0142 niego blok polityczno-wojskowy (blok euratlantycki), pozbawione w skali \u015bwiata jakichkolwiek r\u00f3wnowa\u017cnik\u00f3w. Zasady funkcjonowania nowego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego zosta\u0142y jednak w pe\u0142ni wyartyku\u0142owane i rozwini\u0119te dopiero oko\u0142o dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej. Publicznie uczyni\u0142 to prezydent George Bush m\u0142odszy w przem\u00f3wieniach z lat 2001-2002. W pierwszym z nich (20 IX 2001) og\u0142osi\u0142 rozpocz\u0119cie przez USA \u201ewojny z terroryzmem\u201d[9]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

   Koncepcja \u201ewojny z terroryzmem\u201d by\u0142a pierwsz\u0105 otwart\u0105, wypowiedzian\u0105 wprost deklaracj\u0105 zasad monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego. Przyjrzyjmy si\u0119 zatem jej za\u0142o\u017ceniom. Tradycyjnie wojny wypowiada\u0107 sobie nawzajem mog\u0142y podmioty prawa mi\u0119dzynarodowego, tak wi\u0119c pa\u0144stwa. W tym przypadku po raz pierwszy pa\u0144stwo wypowiedzia\u0142o wojn\u0119 aktorom niepa\u0144stwowym \u2013 terrorystom, tj. grupom czy ruchom politycznym, cz\u0119sto niesformalizowanym lub s\u0142abo ustrukturowanym, a nawet osobom fizycznym, jak Usama ibn Ladin (1957-2011). Kryminalne zjawisko terroryzmu uznano za zagro\u017cenie dla bezpiecze\u0144stwa narodowego USA i zarazem uto\u017csamiono z konkretnymi pa\u0144stwami na mapie \u015bwiata. Jako pe\u0142noprawne narz\u0119dzie \u201ewojny z terroryzmem\u201d do Narodowej Strategii Bezpiecze\u0144stwa USA z wrze\u015bnia 2002 r. wprowadzono wojn\u0119 prewencyjn\u0105 (preventive war<\/em>): Stany Zjednoczone jednostronnie zastrzeg\u0142y sobie mo\u017cliwo\u015b\u0107 przeprowadzenia ataku militarnego na ka\u017cde pa\u0144stwo uznane przez nie za wspieraj\u0105ce terroryzm, cho\u0107 podj\u0119cie takich dzia\u0142a\u0144 militarnych bez upowa\u017cnienia ze strony Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ jest jawnym pogwa\u0142ceniem prawa mi\u0119dzynarodowego[10]<\/a>. Kolejny kluczowy element stanowi\u0142o ostrze\u017cenie skierowane do ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci mi\u0119dzynarodowej: Ka\u017cdy nar\u00f3d, w ka\u017cdym regionie, musi teraz podj\u0105\u0107 decyzj\u0119. <\/em>Albo jeste\u015bcie z nami, albo z terrorystami <\/em>(either you are with us, or with the terrorist<\/em>).[11]<\/a> Gdy prze\u0142o\u017cy\u0107 t\u0119 wypowied\u017a z j\u0119zyka retoryki politycznej na j\u0119zyk polityki, oznacza ona jasn\u0105 deklaracj\u0119 utrwalenia monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego i wezwanie pozosta\u0142ych pa\u0144stw do podporz\u0105dkowania si\u0119 Ameryce jako \u015bwiatowemu hegemonowi; ka\u017cde bowiem pa\u0144stwo, kt\u00f3re nie zechce by\u0107 sojusznikiem USA, mo\u017ce zosta\u0107 przez Waszyngton uznane za sojusznika terroryst\u00f3w, ze wszelkimi tego konsekwencjami (z wojn\u0105 prewencyjn\u0105 w\u0142\u0105cznie). Jako wspieraj\u0105ce terroryzm wskazano imiennie szereg pa\u0144stw, desygnuj\u0105c je zarazem na ogniwa \u201eosi z\u0142a\u201d (axis of evil<\/em>): Irak, Iran i Kore\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105[12]<\/a>. Co znamienne, na \u201eosi z\u0142a\u201d umieszczono wy\u0142\u0105cznie pa\u0144stwa o antyzachodniej orientacji ideologicznej, najmocniej wy\u0142amuj\u0105ce si\u0119 z tego powodu z monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego, nie godz\u0105ce si\u0119 wej\u015b\u0107 w sk\u0142ad obszaru kontroli strategicznej sprawowanej przez blok euratlantycki. Wyra\u017anie wskazano w ten spos\u00f3b, jakie tendencje w polityce mi\u0119dzynarodowej b\u0119d\u0105 zwalczane w ramach \u201ewojny z terroryzmem\u201d[13]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

   Po proklamowaniu \u201ewojny z terroryzmem\u201d Departament Stanu opublikowa\u0142 list\u0119 pa\u0144stw, w kt\u00f3rych wed\u0142ug ameryka\u0144skich ustale\u0144 Al-Kaida oraz inne, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ce z ni\u0105 islamskie organizacje terrorystyczne mia\u0142y posiada\u0107 swoje struktury jeszcze przed wydarzeniami z 11 wrze\u015bnia 2001 r. Obejmowa\u0142a ona 67 kraj\u00f3w: Egipt, Irak, Iran, Izrael, Jordani\u0119, Kuwejt, Liban, Maroko, Autonomi\u0119 Palesty\u0144sk\u0105, Arabi\u0119 Saudyjsk\u0105, Sudan, Syri\u0119, Tunezj\u0119, Turcj\u0119, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Jemen, Afganistan, Bangladesz, Chiny, Indie, Indonezj\u0119, Malezj\u0119, Birm\u0119, Pakistan, Filipiny, Albani\u0119, Belgi\u0119, Bo\u015bni\u0119 i Hercegowin\u0119, Chorwacj\u0119, Dani\u0119, Francj\u0119, Niemcy, W\u0142ochy, Serbi\u0119 (Kosowo), Luksemburg, Holandi\u0119, Hiszpani\u0119, Szwecj\u0119, Szwajcari\u0119, Wielk\u0105 Brytani\u0119, Azerbejd\u017can, Rosj\u0119, Czeczeni\u0119, Tad\u017cykistan, Uzbekistan, Algieri\u0119, Komory, D\u017cibuti, Erytre\u0119, Etiopi\u0119, Keni\u0119, Libi\u0119, Mauretani\u0119, Nigeri\u0119, Senegal, Somali\u0119, Republik\u0119 Po\u0142udniowej Afryki, Sudan, Tanzani\u0119, Ugand\u0119, Demokratyczn\u0105 Republik\u0119 Konga, Kanad\u0119, USA, Argentyn\u0119, Brazyli\u0119, Paragwaj i Urugwaj[14]<\/a>. Og\u0142oszenie tej listy nale\u017cy wi\u0119c traktowa\u0107 jako r\u00f3wnoznaczne z zakre\u015bleniem na mapie \u015bwiata obszaru strategicznych interes\u00f3w USA i zarazem obszaru potencjalnej interwencji Stan\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3r\u0105 ameryka\u0144skie w\u0142adze s\u0105 gotowe podj\u0105\u0107 w ich obronie.<\/p>\n\n\n\n

   Urz\u0119duj\u0105cy prezydent USA Barack Obama dochodzi\u0142 do w\u0142adzy pod has\u0142ami wycofania Ameryki z awanturniczej polityki zagranicznej uprawianej przez George\u2019a Busha. Wbrew tym zapowiedziom, a tak\u017ce wbrew p\u00f3\u017aniejszym zapewnieniom, pod jego rz\u0105dami polityka \u201ewojny z terroryzmem\u201d nie zako\u0144czy\u0142a si\u0119, lecz jest kontynuowana, cho\u0107 ju\u017c bez g\u0142o\u015bnego szermowania tym has\u0142em. Dowiod\u0142y tego zw\u0142aszcza wydarzenia roku 2011. Najpierw wojska NATO pod ameryka\u0144skim przyw\u00f3dztwem dokona\u0142y zbrojnej agresji na Libi\u0119. By\u0142o to naruszenie rezolucji Rady Bezpiecze\u0144stwa ONZ nr 1973, zezwalaj\u0105cej jedynie na podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 chroni\u0105cych ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105[15]<\/a>, w \u017cadnym za\u015b wypadku na prowadzenie regularnych dzia\u0142a\u0144 ofensywnych przeciw libijskim si\u0142om zbrojnym. W sytuacji zale\u017cno\u015bci finansowej ONZ od Stan\u00f3w Zjednoczonych dzia\u0142ania tych ostatnich nie spotka\u0142y si\u0119 jednak nawet z protestem. Agresja na Libi\u0119 zako\u0144czy\u0142a si\u0119 obaleniem ponad czterdziestoletnich rz\u0105d\u00f3w Muammara al-Kaddafiego i zepchni\u0119ciem Libii do stanu pa\u0144stwa upad\u0142ego (failed state<\/em>), kt\u00f3rego s\u0142abe w\u0142adze nie sprawuj\u0105 efektywnej kontroli nad w\u0142asnym terytorium pa\u0144stwowym, a nawet nad stolic\u0105[16]<\/a> \u2013 jak r\u00f3wnie\u017c linczem na samym Kaddafim, dokonanym przez popieranych przez Zach\u00f3d rebeliant\u00f3w. \u00d3wczesna sekretarz stanu Hillary Clinton publicznie skomentowa\u0142a ze \u015bmiechem to morderstwo s\u0142owami: We came, we saw, he died!<\/em>[17]<\/a> W tym samym roku na rozkaz prezydenta Obamy komandosi ameryka\u0144skiej marynarki wojennej zastrzelili przebywaj\u0105cego w Pakistanie Usam\u0119 ibn Ladina, domniemanego organizatora ataku terrorystycznego na World Trade Center. Zab\u00f3jstwo obywatela jednego pa\u0144stwa (Arabii Saudyjskiej) przez funkcjonariuszy drugiego pa\u0144stwa (USA) na polityczne polecenie jego w\u0142adz, dokonane na terytorium pa\u0144stwa trzeciego (Pakistanu), na kt\u00f3re wdarli si\u0119 oni bez zgody miejscowych w\u0142adz, nosi wszelkie znamiona pospolitego morderstwa, jednak czyn ten nie spotka\u0142 si\u0119 z pot\u0119pieniem na arenie mi\u0119dzynarodowej; przeciwnie \u2013 rz\u0105dy wielu pa\u0144stw, w tym Polski[18]<\/a>, pospieszy\u0142y z gratulacjami pod adresem Waszyngtonu. Pakistan w okresie wojskowych rz\u0105d\u00f3w genera\u0142a Perveza Musharafa pozostawa\u0142 bliskim sojusznikiem USA; po ich zako\u0144czeniu zmieni\u0142 orientacj\u0119 w polityce zagranicznej na prochi\u0144sk\u0105 i antyameryka\u0144sk\u0105. Bezkarny powietrzny rajd ameryka\u0144skich komandos\u00f3w do po\u0142o\u017conego blisko pakista\u0144skiej stolicy miejsca pobytu Usamy ibn Ladina mo\u017cna wi\u0119c interpretowa\u0107 jako gro\u017ab\u0119 pod adresem pa\u0144stwa pr\u00f3buj\u0105cego wy\u0142ama\u0107 si\u0119 z monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego.<\/p>\n\n\n\n

   Polityka zagraniczna USA, a w\u0142a\u015bciwie ca\u0142ego skupionego wok\u00f3\u0142 nich bloku euratlantyckiego ma na celu nie tylko zapewnienie sobie i utrzymanie \u015bwiatowej hegemonii politycznej. Wyra\u017anie zaznacza si\u0119 w niej r\u00f3wnie\u017c d\u0105\u017cenie do narzucenia pa\u0144stwom pozostaj\u0105cym w zasi\u0119gu jej oddzia\u0142ywania jednakowego modelu ekonomicznego, opartego deklaratywnie na zasadach \u201ewolnego rynku\u201d (free economy<\/em>). W praktyce sprowadza si\u0119 on do prowadzenia przez poszczeg\u00f3lne pa\u0144stwa polityki gospodarczej (prywatyzacja \u2013 deregulacja \u2013 znoszenie barier celnych) gwarantuj\u0105cej zachodnim centrom finansowym mo\u017cliwo\u015b\u0107 nieskr\u0119powanego ingerowania w ich krajowe gospodarki, nie gwarantuj\u0105cej natomiast samym tym pa\u0144stwom stabilno\u015bci ekonomicznej[19]<\/a>. Na obszarze kontroli strategicznej sprawowanej przez blok euratlantycki rozwija si\u0119 ponadto proces ujednolicenia kulturowego poddanych jej spo\u0142ecze\u0144stw w postaci wspieranej przez zachodnie o\u015brodki dyspozycji politycznej westernizacji<\/em> b\u0105d\u017a mcdonaldyzacji<\/em> \u2013 wypierania kultury rodzimej przez eksportowan\u0105 z Zachodu popkultur\u0119[20]<\/a>. Ideolodzy monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego potwierdzaj\u0105 istotne znaczenie westernizacji dla ugruntowania hegemonicznej pozycji USA w \u015bwiatowym systemie politycznym[21]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Mniejsze pa\u0144stwa w monocentrycznym \u0142adzie mi\u0119dzynarodowym<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Pa\u0144stwa ze wzgl\u0119du na wielko\u015b\u0107 swojego potencja\u0142u si\u0142y (pot\u0119g\u0119): ekonomicznego, militarnego, demograficznego, przestrzennego, mo\u017cliwo\u015b\u0107 oddzia\u0142ywania na inne podmioty pa\u0144stwowe \u2013 o\u015brodki si\u0142y, klasyfikowane s\u0105 jako mocarstwa globalne \u2013 supermocarstwa, mocarstwa sektorowe lub regionalne \u2013 pa\u0144stwa du\u017ce, pa\u0144stwa \u015bredniej wielko\u015bci, pa\u0144stwa ma\u0142e i mikropa\u0144stwa. St\u0105d wynikaj\u0105 mniejsze b\u0105d\u017a wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci autonomicznego kszta\u0142towania systemu bezpiecze\u0144stwa i obronno\u015bci, opartego w znacznym stopniu na w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bciach lub wyst\u0119puje konieczno\u015b\u0107 poszukiwania innych rozwi\u0105za\u0144 polegaj\u0105cych na budowaniu zdolno\u015bci koalicyjnych z innymi podmiotami prawa mi\u0119dzynarodowego \u2013 pa\u0144stwami, tworzenie przyjaznego \u015brodowiska mi\u0119dzynarodowego w wymiarze regionalnym, szczeg\u00f3lnie w bezpo\u015bredniej styczno\u015bci, a wi\u0119c w bezpo\u015brednim otoczeniu \u2013 z pa\u0144stwami s\u0105siedzkimi oraz wykorzystanie wszelkich innych mo\u017cliwo\u015bci albo dostosowanie si\u0119 z konieczno\u015bci do rozwi\u0105za\u0144 optymalnych w danych okoliczno\u015bciach.<\/em>[22]<\/a> \u015arednie i ma\u0142e pa\u0144stwa w przeciwie\u0144stwie do mocarstw nie dysponuj\u0105 dostatecznym potencja\u0142em, by samodzielnie kszta\u0142towa\u0107 mi\u0119dzynarodowy uk\u0142ad si\u0142. Ich zakres samodzielno\u015bci w polityce mi\u0119dzynarodowej wyra\u017ca si\u0119 w mo\u017cliwo\u015bciach wyboru wi\u0119kszego o\u015brodka, z kt\u00f3rym b\u0119d\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 na arenie mi\u0119dzynarodowej. Im wi\u0119cej zatem wzajemnie niezale\u017cnych mocarstw wyst\u0119puje na politycznej mapie \u015bwiata, tym korzystniejsze staje si\u0119 po\u0142o\u017cenie mniejszych pa\u0144stw, poniewa\u017c zwi\u0119ksza si\u0119 ich swoboda manewru w polityce zagranicznej. Jaros\u0142aw Tomasiewicz pisze trafnie: Dop\u00f3ki pa\u0144stwo mo\u017ce zmieni\u0107 orientacj\u0119 \u2013 dop\u00f3ty jego suwerenno\u015b\u0107 nie jest fikcj\u0105. Dlatego w interesie ka\u017cdego pa\u0144stwa jest d\u0105\u017cenie do zapewnienia sobie jak najszerszej \u2013 cho\u0107by tylko potencjalnej \u2013 swobody manewru. Orientacj\u0119 geopolityczn\u0105 nale\u017cy przy tym traktowa\u0107 jako instrument polityki pa\u0144stwa a nie warto\u015b\u0107 sam\u0105 w sobie. W przeciwnym razie to pa\u0144stwo staje si\u0119 instrumentem orientacji geopolitycznej a racj\u0119 stanu zast\u0119puje dyscyplina blokowa czy te\u017c po prostu lojalno\u015b\u0107 wobec hegemona.<\/em>[23]<\/a><\/p>\n\n\n\n

   Jak wynika z powy\u017cszego, powstanie monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego stawia \u015brednie i ma\u0142e pa\u0144stwa w po\u0142o\u017ceniu skrajnie niekorzystnym. Gdy na arenie mi\u0119dzynarodowej pozosta\u0142o tylko jedno supermocarstwo, pojawi\u0142a si\u0119 realna gro\u017aba ca\u0142kowitej utraty przez mniejsze pa\u0144stwa swobody wyboru orientacji w polityce zagranicznej. W praktyce ka\u017cde z nich mo\u017ce zosta\u0107 postawione przed wyborem: albo podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 hegemonicznym d\u0105\u017ceniom supermocarstwa i pos\u0142usznie dostosowa\u0107 swoj\u0105 polityk\u0119 zagraniczn\u0105 do jego cel\u00f3w politycznych, albo sta\u0107 si\u0119 pa\u0144stwem \u201ewspieraj\u0105cym terroryzm\u201d b\u0105d\u017a \u201eniestabilnym\u201d, zagro\u017conym bezpo\u015brednio wojn\u0105 prewencyjn\u0105 lub \u201emisj\u0105 stabilizacyjn\u0105\u201d (resp<\/em>. okupacj\u0105 wojskow\u0105).<\/p>\n\n\n\n

   Nawet w epoce zimnowojennej ma\u0142e i \u015brednie pa\u0144stwa zachowywa\u0142y wi\u0119ksz\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107, ni\u017c w realiach monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego. W biegunowym systemie politycznym, opartym na r\u00f3wnowa\u017c\u0105cych si\u0119 wp\u0142ywach dw\u00f3ch supermocarstw, mog\u0142y one stara\u0107 si\u0119 manewrowa\u0107 mi\u0119dzy oboma biegunami i w ten spos\u00f3b uzyska\u0107 obszar swobody, przejawiaj\u0105cej si\u0119 m.in. w mo\u017cliwo\u015bci wyboru w\u0142asnej drogi politycznej, zamiast przyj\u0119cia narzucanego z zewn\u0105trz modelu ustrojowego i gospodarczego. W samej Afryce na przyk\u0142ad w okresie zimnej wojny realizowano tak r\u00f3\u017cnorodne koncepcje polityczno-ekonomiczne, jak: \u201ekonscjentyzm\u201d w Ghanie rz\u0105dzonej przez Kwame Nkrumaha (1957-1966), system ujamaa<\/em> w Tanzanii rz\u0105dzonej przez Juliusa Kambarage Nyerere (1960-1985), \u201ekomunokracja\u201d w Zambii rz\u0105dzonej przez Kennetha Davida Kaund\u0119 (1964-1991), \u201eautentyzm\u201d w Kongu-Zairze rz\u0105dzonym przez Mobutu Sese Seko (1965-1997), \u201esocjalizm wiejski\u201d w Gwinei rz\u0105dzonej przez Ahmeda Sekou Tour\u00e9 (1958-1984), \u201esocjalizm desturia\u0144ski\u201d w Tunezji rz\u0105dzonej przez Habiba Bourgib\u0119 (1957-1987), \u201etrzecia teoria \u015bwiatowa\u201d w Libii rz\u0105dzonej przez Muammara Kadafiego (1969-2011)[24]<\/a>. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Zwi\u0105zek Sowiecki wspiera\u0142 inicjatywy panafryka\u0144skie, wysuwaj\u0105ce program integracji politycznej Afryki w jedno pa\u0144stwo zwi\u0105zkowe. Moskwa nie czyni\u0142a tego, rzecz jasna, z bezinteresownej sympatii dla lud\u00f3w Afryki, ale dla realizacji w\u0142asnych cel\u00f3w politycznych (wyparcia z Afryki wp\u0142yw\u00f3w swoich rywali \u2013 Wielkiej Brytanii, Francji i Stan\u00f3w Zjednoczonych, podobnie jak w celu wyparcia ich wp\u0142yw\u00f3w z \u201etrzeciego \u015bwiata\u201d wspiera\u0142a ruch pa\u0144stw niezaanga\u017cowanych), niemniej realizacja tego programu i powstanie nowego wielkiego podmiotu geopolitycznego w postaci federacji afryka\u0144skiej oznacza\u0142yby wi\u0119ksze spluralizowanie \u0142adu mi\u0119dzynarodowego, a wi\u0119c zwi\u0119kszenie zakresu niezale\u017cno\u015bci mniejszych pa\u0144stw \u015bwiata. Przeciwstawne cele realizowa\u0142y oczywi\u015bcie mocarstwa bloku euratlantyckiego, d\u0105\u017c\u0105ce do utrzymania status quo<\/em>, to znaczy politycznego rozbicia Czarnego L\u0105du i zale\u017cno\u015bci od siebie poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw afryka\u0144skich. Pierwszy energicznych rzecznik panafrykanizmu, kt\u00f3ry nie by\u0142 tylko ideologiem, lecz czynnym politykiem \u2013 Kwame Nkrumah (1909-1972) \u2013 w 1966 r. straci\u0142 w\u0142adz\u0119 wskutek zamachu stanu inspirowanego przez s\u0142u\u017cby wywiadowcze Wielkiej Brytanii i USA[25]<\/a>. Ostatni polityk g\u0142osz\u0105cy program panafryka\u0144ski, Muammar Kadafi (1942-2011), zosta\u0142 obalony w 2011 r. przez agresj\u0119 wojskow\u0105 NATO.<\/p>\n\n\n\n

   Podsumowuj\u0105c, monocentryczny \u0142ad mi\u0119dzynarodowy przyni\u00f3s\u0142 ze sob\u0105 bezprecedensowe zagro\u017cenie dla wolno\u015bci wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci pa\u0144stw \u015bwiata. W jego warunkach zachowa\u0107 niezale\u017cno\u015b\u0107 zdolne jest tylko kilka podmiot\u00f3w geopolitycznych o najwi\u0119kszym potencjale (Chiny, Rosja, Indie). Mniejsze pa\u0144stwa skazane s\u0105 na wyb\u00f3r pomi\u0119dzy perspektyw\u0105 skrajnie asymetrycznego konfliktu zbrojnego bez nadziei na zwyci\u0119stwo a stanem ca\u0142kowitej zawis\u0142o\u015bci od centrum bloku euratlantyckiego. Za\u0142o\u017cenia atlantyckiego monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego wykazuj\u0105 analogie z sowieckim projektem rewolucji \u015bwiatowej. W obu przypadkach mamy do czynienia z d\u0105\u017ceniem jednego o\u015brodka si\u0142y do narzucenia wszystkim innym pa\u0144stwom jednolitego ustroju politycznego, systemu ekonomicznego i paradygmatu ideologicznego.<\/p>\n\n\n\n

Perspektywa \u201enowego prometeizmu\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Szans\u0105 na zachowanie wi\u0119kszego zakresu swobody przez \u015brednie i ma\u0142e pa\u0144stwa jest policentryzacja \u0142adu mi\u0119dzynarodowego: powstanie jak najwi\u0119kszej liczby \u015bwiatowych, regionalnych i lokalnych centr\u00f3w polityki mi\u0119dzynarodowej, a wi\u0119c istnienie jak najwi\u0119kszej liczby pa\u0144stw i struktur politycznych niezwi\u0105zanych z blokiem euratlantyckim. Szereg o\u015brodk\u00f3w niezale\u017cnej od niego polityki zosta\u0142 wprawdzie zlikwidowany drog\u0105 projekcji si\u0142y: Jugos\u0142awia (1999), baasistowski Irak (2003), libijska D\u017camahirijja (2011); w obecnej chwili nie da si\u0119 wykluczy\u0107, \u017ce podobna pr\u00f3ba zostanie otwarcie podj\u0119ta w stosunku do baasistowskiej Syrii. Pa\u0144stw wy\u0142amuj\u0105cych si\u0119 z euratlantyckiego modelu politycznego, ekonomicznego czy ustrojowego wci\u0105\u017c jednak nie brakuje na mapie \u015bwiata, zar\u00f3wno w Azji (Syria, Iran, Kazachstan, Uzbekistan, Turkmenistan), jak i w Afryce (Erytrea, Zimbabwe) czy Ameryce \u0141aci\u0144skiej (Kuba, Wenezuela), a nawet w Europie (Bia\u0142oru\u015b). Programem minimum mniejszych pa\u0144stw powinno by\u0107 odrzucenie uczestnictwa i odmowa wsparcia dla jakichkolwiek dzia\u0142a\u0144 bloku euratlantyckiego, podejmowanych w celu w\u0142\u0105czenia takich o\u015brodk\u00f3w do obszaru jego kontroli strategicznej i tym samym umocnienia monocentrycznego \u0142adu mi\u0119dzynarodowego, wspieranie natomiast, proporcjonalnie do w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci, wszelkich stara\u0144 o utrzymanie niezale\u017cno\u015bci podejmowanych przez o\u015brodki do\u015bwiadczaj\u0105ce zachodniego nacisku. Polityk\u0119 ukierunkowan\u0105 na obron\u0119 niezale\u017cno\u015bci narod\u00f3w i pa\u0144stw przed zakusami niegdysiejszego \u201e\u017candarma Europy\u201d w polskiej tradycji ochrzczono imieniem prometeizmu. Polityka solidarnego wsparcia pa\u0144stw branych na cel przez wsp\u00f3\u0142czesnego samozwa\u0144czego \u017candarma \u015bwiata \u2013 kt\u00f3rego apologeci wol\u0105 tytu\u0142owa\u0107 \u201esamotnym szeryfem\u201d[26]<\/a> \u2013 zas\u0142ugiwa\u0142aby na nazw\u0119 \u201enowego prometeizmu\u201d. Jej cel \u2013 obrona i poszerzanie zakresu swobody mniejszych pa\u0144stw w polityce mi\u0119dzynarodowej \u2013 doskonale komponuje si\u0119 ze star\u0105 prometejsk\u0105 dewiz\u0105: Za nasz\u0105 i wasz\u0105 wolno\u015b\u0107<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 21 czerwca 2016<\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Zob. Marek Ha\u0144derek, Prometeizm jako ideologia wielkoprzestrzenna Drugiej Rzeczypospolitej<\/em>, \u201eIdeopolityka\u201d, 2013, nr 1 (2).<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Nie by\u0142a to natomiast jedyna polska koncepcja w polityce mi\u0119dzynarodowej, kt\u00f3ra zyska\u0142a odd\u017awi\u0119k za granic\u0105. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o sformu\u0142owanych w okresie PRL \u201eplanie Rapackiego\u201d i \u201eplanie Gomu\u0142ki\u201d. Okoliczno\u015bci ich narodzin interesuj\u0105co opisa\u0142 w swych pami\u0119tnikach J\u00f3zef Winiewicz (1905-1984), d\u0142ugoletni wiceminister spraw zagranicznych Polski \u201eLudowej\u201d (1955-1972). Zob. J\u00f3zef Winiewicz, Co pami\u0119tam z d\u0142ugiej drogi \u017cycia<\/em>, Pozna\u0144 1985, s. 551-579.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Z opracowa\u0144 naukowych zob.: Marek Kornat (red.), Ruch prometejski i walka o przebudow\u0119 Europy Wschodniej (1918-1940)<\/em>, Warszawa 2012; Jan Jacek Bruski, Mi\u0119dzy prometeizmem a Realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921-1926<\/em>, Krak\u00f3w 2010; Timothy Snyder, Tajna wojna. Henryk J\u00f3zewski i polsko-sowiecka rozgrywka o Ukrain\u0119<\/em>, prze\u0142. Bart\u0142omiej Pietrzyk, Krak\u00f3w 2008; Ireneusz Piotr Maj, Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Instytutu Wschodniego w Warszawie 1926-1939<\/em>, Warszawa 2007; Sergiusz Mikulicz, Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej<\/em>, Warszawa 1971. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 relacje w\u0142asne architekt\u00f3w i realizator\u00f3w polityki prometejskiej: Edmund Charaszkiewicz, Referat o zagadnieniu prometejskim<\/em>, [w:] Andrzej Grzywacz, Marcin Kwiecie\u0144, Grzegorz Mazur (red.), Zbi\u00f3r dokument\u00f3w pp\u0142k. Edmunda Charaszkiewicza<\/em>, Krak\u00f3w 2000; W\u0142odzimierz B\u0105czkowski, Prometeizm na tle epoki. Wybrane fragmenty z historii ruchu<\/em>, \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d, 1984, nr 17.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> W okresie, gdy stanowisko jego naczelnika zajmowali: Juliusz \u0141ukasiewicz (1921, 1922-1926), Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko (1927-1930), p\u0142k Tadeusz Schaetzel (1931-1935) i w mniejszym stopniu pp\u0142k Tadeusz Kobyla\u0144ski (1935-1939).<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> W okresie, gdy stanowisko jego naczelnika zajmowa\u0142 kpt. Henryk Suchenek-Suchecki.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> W okresie, gdy stanowisko jego naczelnika zajmowa\u0142 kpt. Aleksander Kawa\u0142kowski (1932-1935).<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> W okresie, gdy stanowisko jej kierownika zajmowa\u0142 pp\u0142k Edmund Charaszkiewicz (1928-1939).<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> M.in. poselstwo RP w Ankarze pod zwierzchnictwem Romana Knolla (1924-1925) czy poselstwo RP w Teheranie pod zwierzchnictwem Stanis\u0142awa Hempla (1925-1938).<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a> Wojciech Szymborski, Doktryna Busha<\/em>, Bydgoszcz 2004, s. 79-81.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Tam\u017ce, s. 85-92.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> Przem\u00f3wienie prezydenta George\u2019a W. Busha do izb Kongresu z 20 IX 2001 r.; cyt. za: Wojciech Szymborski, Doktryna Busha<\/em>, s. 81.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> Or\u0119dzie prezydenta George\u2019a W. Busha o stanie pa\u0144stwa z 29 I 2002 r., cyt. za: Wojciech Szymborski, Doktryna Busha<\/em>, s. 81.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Odk\u0142adaj\u0105c na bok uprzedzenia, kszta\u0142towane przez przekazy zachodnich medi\u00f3w, d\u0105\u017cenie w\u0142adz Korei P\u00f3\u0142nocnej do uzyskania efektywnego arsena\u0142u nuklearnego (w tym strategicznych \u015brodk\u00f3w przenoszenia g\u0142owic) nale\u017cy uzna\u0107 za racjonalne. Przy oczywistej asymetrii si\u0142 pomi\u0119dzy USA a niemal ka\u017cdym innym pa\u0144stwem na \u015bwiecie jedynym argumentem zdolnym powstrzyma\u0107 gro\u017ab\u0119 uderzenia militarnego supermocarstwa pozostaje mo\u017cliwo\u015b\u0107 u\u017cycia broni nuklearnej we w\u0142asnej obronie. Nie ma podstaw, by s\u0105dzi\u0107, i\u017c o\u015brodki decyzyjne Korei P\u00f3\u0142nocnej kieruj\u0105 si\u0119 w swej polityce irracjonaln\u0105 nienawi\u015bci\u0105 do \u015bwiata zewn\u0119trznego \u2013 jak sugeruj\u0105 nam to zachodnie media. W\u0142adze KRLD d\u0105\u017c\u0105 natomiast do uzyskania gwarancji, \u017ce ich pa\u0144stwo nie podzieli losu Jugos\u0142awii w 1999 r., Afganistanu w 2001 r., Iraku w 2003 r. czy Libii w 2011 r.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> Krzysztof Karolczak, Wsp\u00f3\u0142czesny terroryzm w \u015bwietle teorii Halforda Mackindera<\/em>, \u201eGeopolityka\u201d, 2009, nr 2 (3), s. 111-112.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> http:\/\/www.un.org\/News\/Press\/docs\/2011\/sc10200.doc.htm#Resolution<\/a> (dost\u0119p 30 VI 2013).<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> Np. w ostatnich dniach kwietnia 2013 r. zbrojne grupy, wyposa\u017cone m.in. w dzia\u0142ka przeciwlotnicze zainstalowane na p\u00f3\u0142ci\u0119\u017car\u00f3wkach, oblega\u0142y gmach libijskiego ministerstwa spraw zagranicznych i zaatakowa\u0142y siedzib\u0119 ministerstwa spraw wewn\u0119trznych; http:\/\/www.rp.pl\/artykul\/69992,1004467-Czlonkowie-zbrojnych-milicji-otoczyli-siedzibe-MSZ.html<\/a> (dost\u0119p 30 VI 2013).<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> http:\/\/www.youtube.com\/watch?v=YZ5Iuo82DzQ<\/a> (dost\u0119p 30 VI 2013).<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> http:\/\/msz.gov.pl\/pl\/aktualnosci\/dla_mediow\/oswiadczenia\/osama_bin_laden<\/a>(dost\u0119p 30 VI 2013).<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a> Joseph Stiglitz, Globalizacja<\/em>, prze\u0142. Hanna Simbierowicz, Warszawa 2004, passim<\/em>; Edward Luttwak, Turbokapitalizm. Zwyci\u0119zcy i przegrani \u015bwiatowej gospodarki<\/em>, prze\u0142. Ewa Kania, Wroc\u0142aw 2000, passim<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> Gracjan Cimek, Rola kultury w kszta\u0142towaniu przewagi geopolitycznej Stan\u00f3w Zjednoczonych<\/em>, \u201eRacja Stanu\u201d, 2010, nr 2 (8), s. 169-177.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> Np. Zbigniew Brzezi\u0144ski, Wielka szachownica<\/em>, prze\u0142. Tomasz Wy\u017cy\u0144ski, Warszawa 1999, s. 25-27.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a> Zbigniew Lach, Geopolityczne aspekty kszta\u0142towania przestrzeni bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Geopolityczny\u201d, 2012, nr 5, s. 22.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a> Jaros\u0142aw Tomasiewicz, Orientacje polskie. Orientacje geopolityczne w dziejach Polski<\/em>, \u201eIdeopolityka\u201d, 2012, nr 1 (1), s. 85.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a> Wzgl\u0119dnie kompletne, cho\u0107 pozbawione g\u0142\u0119bszej analizy charakterystyki wymienionych koncepcji politycznych znajduj\u0105 si\u0119 w: Marek Malinowski, Ideologie afryka\u0144skie 1945-1985<\/em>, Wroc\u0142aw 1986.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a> Tam\u017ce, s. 85-86.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/a> Autorem tego okre\u015blenia jest publicysta i komentator prasowy Robert Kagan (ur. 1958), jeden z najg\u0142o\u015bniejszych dzi\u015b wyrazicieli ameryka\u0144skiego \u201eneokonserwatyzmu\u201d. Robert Potocki, Marcin Wajda, Atlantyzm w geopolityce Roberta Kagana<\/em>, \u201eGeopolityka\u201d, 2008, nr 1 (1), s. 25.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Idee prometejskie s\u0105 do dzi\u015b uwa\u017cane za niezmiernie wa\u017cny element tradycji politycznych Polski. Prometeizm to oryginalna[1] i bodaj najpe\u0142niejsza polska koncepcja polityki zagranicznej sformu\u0142owana w XX wieku[2]. Niniejszy tekst stanowi pr\u00f3b\u0119 zaktualizowania za\u0142o\u017ce\u0144 klasycznego prometeizmu, wyartyku\u0142owanych w odleg\u0142ym o oko\u0142o stulecie momencie historycznym i w zupe\u0142nie odmiennym od dzisiejszego mi\u0119dzynarodowym uk\u0142adzie si\u0142. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie zarysowuje si\u0119 bowiem…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-226","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/226","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=226"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/226\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":228,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/226\/revisions\/228"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=226"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=226"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=226"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}