{"id":232,"date":"2026-04-17T16:26:03","date_gmt":"2026-04-17T16:26:03","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=232"},"modified":"2026-04-17T16:26:03","modified_gmt":"2026-04-17T16:26:03","slug":"232","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/232\/","title":{"rendered":""},"content":{"rendered":"\n

Na w\u0142asnej \u0142apie szcz\u0119k zaciskam straszny uchwyt \u2013<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ona nie moja ju\u017c! W niewoli musi zgni\u0107;<\/em><\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c p\u0119ka ko\u015b\u0107 i w\u0142asnej krwi mam pe\u0142ne \u017cuchwy\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jednym szarpni\u0119ciem si\u0119 uwalniam, \u017ceby \u017cy\u0107!<\/em><\/p>\n\n\n\n

(\u2026)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Trzeba odrzuci\u0107 to, co w nas zniewala nas!<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jacek Kaczmarski<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Na globie le\u017cy wiele kraj\u00f3w, cz\u0119sto o starej kulturze i bogatych tradycjach, ale s\u0142abych i biednych, kt\u00f3re mocarstwa kopi\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 jak pi\u0142k\u0119 lub bez pytania ich mieszka\u0144c\u00f3w o zgod\u0119 kroj\u0105 je na kawa\u0142ki, elegancko zwane strefami wp\u0142yw\u00f3w. Przyw\u00f3dca obejmuj\u0105cy w\u0142adz\u0119 w tego rodzaju pa\u0144stwie staje przed powtarzalnym dylematem. Mo\u017ce zaakceptowa\u0107 status quo i sprawowa\u0107 niezagro\u017cone rz\u0105dy, spokojnie konsumuj\u0105c zwi\u0105zane z tym korzy\u015bci. Albo te\u017c \u2013 mo\u017ce podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119 usamodzielnienia i wzmocnienia swojego pa\u0144stwa, a tym samym ustawi\u0107 si\u0119 na celowniku wszystkich si\u0142 wewn\u0119trznych i zagranicznych, kt\u00f3rych interesy w ten spos\u00f3b naruszy.<\/p>\n\n\n\n

Dla przyw\u00f3dcy we w\u0142a\u015bciwym tego s\u0142owa znaczeniu \u2013 polityka pragn\u0105cego wie\u015b\u0107, a nie zaledwie by\u0107 wiedzionym \u2013 nie ma tu w rzeczywisto\u015bci \u017cadnego wyboru. Dla niego istnieje jedynie ta druga droga. Na pierwszej pozostaje tylko zgoda na n\u0119dzn\u0105, beznadziejn\u0105 wegetacj\u0119 swojego kraju i jego bezwolno\u015b\u0107 w obcych r\u0119kach. Prawdziwy przyw\u00f3dca zawsze b\u0119dzie wola\u0142 porwa\u0107 si\u0119 na pr\u00f3b\u0119 przebudzenia narodu, ni\u017c potulnie siedzie\u0107 na sto\u0142ku i udawa\u0107, \u017ce rz\u0105dzi.<\/p>\n\n\n\n

Do wyrwania s\u0142abego pa\u0144stwa z g\u0119stego oplotu cudzych interes\u00f3w nie wystarcz\u0105 same manewry dyplomatyczne ani nawet najbardziej umiej\u0119tnie prowadzone negocjacje. Trzeba odnale\u017a\u0107 nie wykorzystane dot\u0105d \u017ar\u00f3d\u0142a si\u0142y w samym kraju, a w tym celu dokona\u0107 radykalnego przewrotu wewn\u0119trznego, to znaczy \u2013 rewolucji. Tak\u0105 rewolucj\u0119 skutecznie przeprowadzili pasza Muhammad Ali w Egipcie, cesarz Mutsuhito w Japonii, Sun Jat-sen w Chinach, Kemal Atat\u00fcrk w Turcji czy szach Reza Pahlawi w Iranie. Niniejszy artyku\u0142 chcia\u0142bym jednak po\u015bwi\u0119ci\u0107 w\u0142adcy, kt\u00f3rego rewolucja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 pora\u017ck\u0105. Przypadek Amanullaha Chana, kr\u00f3la Afganistanu, szczeg\u00f3lnie dobrze ilustruje prawid\u0142o losu wielkich budzicieli narod\u00f3w: przyw\u00f3dca pragn\u0105cy wyrwa\u0107 sw\u00f3j kraj ze stanu upo\u015bledzenia musi stawi\u0107 czo\u0142a nie tylko zakamuflowanemu lub otwartemu atakowi o\u015brodk\u00f3w zagranicznych, ale r\u00f3wnie\u017c nieprzychylnej bierno\u015bci lub czynnemu oporowi w\u0142asnego spo\u0142ecze\u0144stwa, \u0142atwego do rozegrania dla cudzoziemskich sufler\u00f3w, kt\u00f3rzy jego r\u0119kami rozprawiaj\u0105 si\u0119 z niewygodnym przyw\u00f3dc\u0105, pozwalaj\u0105c wierzy\u0107 prostemu ludowi, \u017ce zadzia\u0142a\u0142 z w\u0142asnej inicjatywy i \u017ce w ten spos\u00f3b \u201eodzyska\u0142 wolno\u015b\u0107\u201d (temat jak\u017ce aktualny w Polsce anno Domini 2016).<\/p>\n\n\n\n

Urodzony w 1892 r. Amanullah nie grzeszy\u0142 brakiem zdecydowania. Obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 na pocz\u0105tku 1919 r., po tym, jak jego ojciec, emir Habibullah, zgin\u0105\u0142 podczas polowania od kuli nieznanego sprawcy. Obj\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 po ojcu, ale jej po nim nie odziedziczy\u0142. W chwili \u015bmierci w\u0142adcy by\u0142 dopiero czwarty w kolejce do tronu, po stryju i starszych braciach. I rzeczywi\u015bcie, stryj przy poparciu wi\u0119kszo\u015bci dygnitarzy pa\u0144stwowych og\u0142osi\u0142 nowym emirem siebie, a swoim nast\u0119pc\u0105 \u2013 starszego brata Amanullaha. W chwili \u015bmierci starego emira Amanullah zajmowa\u0142 jednak stanowisko namiestnika stolicy, Kabulu, dzi\u0119ki czemu mia\u0142 pod bezpo\u015bredni\u0105 kontrol\u0105 pa\u0144stwowy skarbiec, arsena\u0142 i sto\u0142eczny garnizon. Aresztowa\u0142 stryja, brata oraz ich najwa\u017cniejszych zwolennik\u00f3w i w ten spos\u00f3b otworzy\u0142 sobie drog\u0119 na tron.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Pierwszym zadaniem, jakie postawi\u0142 sobie nowy emir, by\u0142o uzyskanie dla swojego kraju pe\u0142noprawnej niepodleg\u0142o\u015bci. W chwili obj\u0119cia w\u0142adzy przez Amanullaha prawo do reprezentowania Afganistanu na arenie mi\u0119dzynarodowej wci\u0105\u017c bowiem ro\u015bci\u0142a sobie Wielka Brytania, a \u015bci\u015blej \u2013 zastrzega\u0142a je dla brytyjskiego rz\u0105du Indii. W \u015bwiatowych stosunkach dyplomatycznych nikt nie uznawa\u0142 Afganistanu za samodzielne pa\u0144stwo. Przeciwnie \u2013 w 1907 r. rosyjski carat, jedyny licz\u0105cy si\u0119 rywal Wielkiej Brytanii na obszarze Azji \u015arodkowej, podpisa\u0142 z Anglikami uk\u0142ad, w kt\u00f3rym zaakceptowa\u0142 ich protektorat nad Afganistanem. W zamian za t\u0119 upokarzaj\u0105c\u0105 kuratel\u0119 zar\u00f3wno tw\u00f3rca nowo\u017cytnego pa\u0144stwa afga\u0144skiego, emir Abdur Rahman (1880-1901), jak i jego nast\u0119pca Habibullah (1901-1919) otrzymywali od imperium brytyjskiego finansowe subwencje. Obaj byli jednak zdeklarowanymi przeciwnikami Wielkiej Brytanii i starali si\u0119 torpedowa\u0107 brytyjsk\u0105 polityk\u0119 w regionie, jak tylko mogli.<\/p>\n\n\n\n

Ich przysz\u0142y sukcesor Amanullah nale\u017ca\u0142 od m\u0142odo\u015bci do przyw\u00f3dc\u00f3w anty-brytyjskiego i panislamskiego ruchu m\u0142odoafga\u0144skiego. Po wybuchu I wojny \u015bwiatowej M\u0142odzi Afganowie agitowali za zbrojnym wyst\u0105pieniem Afganistanu po stronie Turcji przeciwko znienawidzonemu wrogowi. W konflikcie, kt\u00f3ry opasa\u0142 ca\u0142y glob pier\u015bcieniem ognia, emir Habibullah postanowi\u0142 jednak zachowa\u0107 \u015bcis\u0142\u0105 neutralno\u015b\u0107. W jej ramach w 1918 r. odm\u00f3wi\u0142 zgody na przemarsz przez terytorium Afganistanu wojsk, jakie Anglicy chcieli po rozpadzie Rosji wprowadzi\u0107 do Chiwy i Buchary, aby uniemo\u017cliwi\u0107 ich zaj\u0119cie bolszewikom i zarazem rozszerzy\u0107 brytyjskie wp\u0142ywy w g\u0142\u0105b Azji \u015arodkowej. W Londynie oczywi\u015bcie mu tego nie zapomniano. 2 lutego 1919 r., na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105, Habibullah przekaza\u0142 wicekr\u00f3lowi Indii \u017c\u0105danie, by Afganistan mia\u0142 w\u0142asn\u0105 reprezentacj\u0119 na kongresie pokojowym w Pary\u017cu. Brytyjski rz\u0105d odpowiedzia\u0142, \u017ce Afganistan nie mo\u017ce uczestniczy\u0107 w rokowaniach pokojowych, poniewa\u017c nie wzi\u0105\u0142 udzia\u0142u w wojnie, a prawo do jego reprezentowania przys\u0142uguje nadal Wielkiej Brytanii.<\/p>\n\n\n\n

Jak ju\u017c wspomniano, po zdobyciu w\u0142adzy Amanullah postawi\u0142 sobie za pierwszoplanowy cel uzyskanie dla kraju powszechnie uznawanej niepodleg\u0142o\u015bci. Koronowa\u0142 si\u0119 na emira 28 lutego. 3 marca oficjalnie powiadomi\u0142 wicekr\u00f3la Indii, lorda Chelmsforda, o swoim wst\u0105pieniu na tron. Zadeklarowa\u0142 w\u00f3wczas, \u017ce Afganistan jest pa\u0144stwem niepodleg\u0142ym, a uk\u0142ady zawarte przez jego poprzednik\u00f3w ze stron\u0105 brytyjsk\u0105 nie maj\u0105 mocy obowi\u0105zuj\u0105cej, ale got\u00f3w jest zawrze\u0107 z Londynem nowe umowy, korzystne dla obu stron. Na jego inicjatyw\u0119 odpowiedzia\u0142o milczenie. Amanullah wezwa\u0142 wi\u0119c poddanych na \u015bwi\u0119t\u0105 wojn\u0119 przeciw Anglikom i zaatakowa\u0142 brytyjskie Indie. 3 maja wybuch\u0142a tak zwana III wojna afga\u0144sko-brytyjska, ju\u017c ostatnia.<\/p>\n\n\n\n

Pod wzgl\u0119dem militarnym konflikt pozosta\u0142 nierozstrzygni\u0119ty. Pozbawione przeciwnika brytyjskie lotnictwo dokonywa\u0142o rajd\u00f3w w g\u0142\u0105b Afganistanu, bombarduj\u0105c D\u017calalabad i Kabul. Brytyjczycy wdarli si\u0119 zbrojnie na afga\u0144sk\u0105 ziemi\u0119 i zdobyli zaciekle bronion\u0105 twierdz\u0119 Spin-Baldak. Armia Amanullaha wkroczy\u0142a jednak na sporne terytorium Waziristanu, wywo\u0142uj\u0105c powstanie, kt\u00f3re zmusi\u0142o Anglik\u00f3w do ucieczki. Afga\u0144skie wojsko pod dow\u00f3dztwem Nadira Chana przez kilka godzin okupowa\u0142o miejscowo\u015b\u0107 Thal po brytyjskiej stronie granicy, zbombardowa\u0142o ogniem z dzia\u0142 znajduj\u0105cy si\u0119 tam du\u017cy angielski fort, po czym wycofa\u0142o si\u0119, unikn\u0105wszy okr\u0105\u017cenia przez nadci\u0105gaj\u0105ce posi\u0142ki wroga. 21 maja brytyjski wywiad doni\u00f3s\u0142 wicekr\u00f3lowi Indii, \u017ce emir wys\u0142a\u0142 do Lenina list podpisany \u201epa\u0144ski przyjaciel Amanullah\u201d z zaproszeniem do nawi\u0105zania wsp\u00f3\u0142pracy. Nie by\u0142 to pierwszy fakt gro\u017any dla azjatyckiego dominium Wielkiej Brytanii. Jeszcze przed wojn\u0105, 27 marca, rz\u0105d Lenina jako pierwszy na \u015bwiecie uzna\u0142 Afganistan za niepodleg\u0142e pa\u0144stwo, a wszystkie zawarte przez carat umowy ograniczaj\u0105ce jego suwerenno\u015b\u0107 \u2013 za nieby\u0142e. 3 czerwca dzia\u0142ania wojenne zosta\u0142y przerwane. 10 czerwca Afganistan jako pierwszy na \u015bwiecie nawi\u0105za\u0142 stosunki dyplomatyczne z sowieck\u0105 Rosj\u0105. Formalnie wojn\u0119 zako\u0144czy\u0142 traktat pokojowy podpisany 8 sierpnia w Rawalpindi. Strona brytyjska uzna\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107 Afganistanu w polityce wewn\u0119trznej i zagranicznej. Amanullah okupi\u0142 to oddaniem Brytyjczykom ca\u0142ej prze\u0142\u0119czy Chajberskiej, kt\u00f3rej zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 pozostawa\u0142a dot\u0105d pod panowaniem  w\u0142adc\u00f3w w Kabulu. W dokumentach nie pad\u0142o newralgiczne s\u0142owo \u201eniepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d. Znalaz\u0142o si\u0119 ono dopiero w afga\u0144sko-brytyjskiej umowie o ustanowieniu stosunk\u00f3w dyplomatycznych z 22 listopada 1921 r.<\/p>\n\n\n\n

Po wywalczeniu dla Afganistanu miejsca na politycznej mapie \u015bwiata Amanullah nie zamierza\u0142 spocz\u0105\u0107 na laurach. Pragn\u0105\u0142, by jego kraj m\u00f3g\u0142 prowadzi\u0107 samodzieln\u0105 polityk\u0119, a w tym celu musia\u0142 sta\u0107 si\u0119 silnym, sprawnie dzia\u0142aj\u0105cym pa\u0144stwem. Podobnie jak Piotr Wielki w Rosji czy Mutsuhito w Japonii, m\u0142ody emir postanowi\u0142 zaadaptowa\u0107 rozwi\u0105zania organizacyjne wypracowane w Europie, aby skutecznie si\u0119 jej oprze\u0107. W archaicznych realiach Afganistanu okaza\u0142 si\u0119 koronowanym rewolucjonist\u0105 w stopniu daleko wi\u0119kszym, ni\u017c XVIII-wieczni europejscy monarchowie o\u015bwieceni. Natychmiast po zwyci\u0119skiej wojnie rozpocz\u0105\u0142 reformy, kt\u00f3rych radykalizm, tempo i rozmach przyku\u0142y zdumion\u0105 uwag\u0119 ca\u0142ego \u015bwiata.<\/p>\n\n\n\n

Jeszcze w 1919 r. powo\u0142a\u0142 pierwszy w dziejach Afganistanu gabinet rz\u0105dowy. Jego cz\u0142onkowie nazywali si\u0119 pocz\u0105tkowo z sowiecka \u201ekomisarzami\u201d, ale szybko przemianowano ich na ministr\u00f3w. W 1922 r. Amanullah zadekretowa\u0142 pierwszy bud\u017cet pa\u0144stwowy. 9 kwietnia 1923 r. zwo\u0142ane przeze\u0144 Wielkie Zgromadzenie Narodowe (Loja D\u017cirga) uchwali\u0142o Prawo Zasadnicze Wysokiego Pa\u0144stwa Afganistanu, czyli jego pierwsz\u0105 konstytucj\u0119. Wprowadzi\u0142a ona Rad\u0119 Ministr\u00f3w w sta\u0142ym sk\u0142adzie szef\u00f3w pi\u0119ciu ministerstw (wojny, sprawiedliwo\u015bci, o\u015bwiaty, finans\u00f3w, bezpiecze\u0144stwa publicznego). Oficjalnie zmieni\u0142a te\u017c tytu\u0142 g\u0142owy pa\u0144stwa z emira na kr\u00f3la (padyszacha), kt\u00f3rym Amanullah zacz\u0105\u0142 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 ju\u017c po wygranej wojnie. Potwierdzi\u0142a status islamu jako religii pa\u0144stwowej, ale zagwarantowa\u0142a te\u017c opiek\u0119 w\u0142adz innym wyznaniom (hinduistom i \u017cydom). Zakaza\u0142a stosowania tortur i kary \u015bmierci. W 1919 r. Amanullah wprowadzi\u0142 flag\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Ustanowi\u0142 tak\u017ce hymn i \u015bwi\u0119to niepodleg\u0142o\u015bci (19 VIII), a w 1926 r. rozpocz\u0105\u0142 emisj\u0119 waluty narodowej \u2013 afghani.<\/p>\n\n\n\n

W kr\u00f3lewskich planach reformy mia\u0142y obj\u0105\u0107 organizacj\u0119 nie tylko pa\u0144stwa, ale i ca\u0142ego \u017cycia spo\u0142ecznego. Nie w jednym Afganistanie postrzegano to jako warunek budowy silnego organizmu pa\u0144stwowego, kt\u00f3rego fundamentem i tworzywem s\u0105 przecie\u017c ludzie. W tym samym czasie w Polsce zar\u00f3wno pa\u0144stwowcy spod znaku J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, jak i narodowcy spod znaku Romana Dmowskiego m\u00f3wili o potrzebie przekucia psychiki narodu. Ale gdy oni jedynie gadali, Amanullah naprawd\u0119 zamierza\u0142 przetworzy\u0107 mentalno\u015b\u0107 Afga\u0144czyk\u00f3w od podstaw. Zacz\u0105\u0142 od likwidacji analfabetyzmu. W 1920 r. uruchomi\u0142 kursy czytania i pisania dla doros\u0142ych. Opracowa\u0142 metod\u0119 pozwalaj\u0105c\u0105 opanowa\u0107 t\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 w dwadzie\u015bcia trzy dni i dla przyk\u0142adu sam naucza\u0142 analfabet\u00f3w w meczecie. Konstytucja z 1923 r. uczyni\u0142a szko\u0142y pocz\u0105tkowe obowi\u0105zkowymi. W 1922 r. w Kabulu otwarto szko\u0142\u0119 Amanija z wyk\u0142adowym j\u0119zykiem francuskim, w 1923 r. szko\u0142\u0119 Amani z wyk\u0142adowym niemieckim, a w 1928 r. Ghazi High School \u2013 z angielskim.<\/p>\n\n\n\n

Do najszerzej komentowanych na \u015bwiecie posuni\u0119\u0107 Amanullaha nale\u017ca\u0142a jego walka z tradycyjnymi strojami afga\u0144skimi. Kr\u00f3l widzia\u0142 w nich g\u0142\u00f3wny pow\u00f3d odp\u0142ywu krajowego bogactwa za granic\u0119. Jak obliczy\u0142, m\u0119ski turban sk\u0142ada\u0142 si\u0119 przeci\u0119tnie z siedmiu metr\u00f3w bawe\u0142nianej tkaniny, a jego posiadacz co rok kupowa\u0142 nowy, poniewa\u017c stary si\u0119 zu\u017cywa\u0142. Sze\u015b\u0107 milion\u00f3w m\u0119skich poddanych Amanullaha nabywa\u0142o wi\u0119c rocznie czterdzie\u015bci dwa miliony metr\u00f3w tkaniny. Zas\u00f3b ten w ca\u0142o\u015bci pochodzi\u0142 z importu, gdy\u017c Afganistan nie posiada\u0142 w\u0142asnego przemys\u0142u tekstylnego. Aby powstrzyma\u0107 odp\u0142yw pieni\u0119dzy z kraju do kieszeni zagranicznych producent\u00f3w, kr\u00f3l za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 w swoim pa\u0144stwie fabryk\u0119 w\u0142\u00f3kiennicz\u0105 i propagowa\u0142 noszenie ubra\u0144 produkcji krajowej. Aby da\u0107 przyk\u0142ad, chodzi\u0142 w mundurze z samodzia\u0142u. Ale na tym nie poprzestawa\u0142: podobnie jak pruski \u201ewielki elektor\u201d Fryderyk Wilhelm czy Piotr Wielki, kontrolowa\u0142 z zaskoczenia stroje swoich dworzan i je\u015bli by\u0142y wykonane z materia\u0142\u00f3w importowanych, w\u0142asnor\u0119cznie niszczy\u0142 je na nieszcz\u0119\u015bniku. W 1928 r. wyda\u0142 dekret, kt\u00f3ry pod kar\u0105 grzywny zezwala\u0142 na wst\u0119p na g\u0142\u00f3wne ulice i do park\u00f3w Kabulu wy\u0142\u0105cznie przechodniom w ubraniach kroju europejskiego i w kapeluszach zamiast turban\u00f3w na g\u0142owie. Jako uboczny skutek nowego prawa na rogatkach stolicy wyros\u0142y wypo\u017cyczalnie europejskich stroj\u00f3w; ich w\u0142a\u015bciciele zarabiali na interesantach przybywaj\u0105cych do miasta. Narzucone przez Amanullaha zmiany tradycyjnych obyczaj\u00f3w afga\u0144skich obejmowa\u0142y nie tylko sfer\u0119 ubior\u00f3w. Przeni\u00f3s\u0142 on te\u017c dzie\u0144 wolny od pracy z pi\u0105tku na czwartek, przy czym rozwi\u0105zanie to przyj\u0119to na okres przej\u015bciowy. Docelowo kr\u00f3l planowa\u0142 dla u\u0142atwienia kontakt\u00f3w z zagranic\u0105, w tym handlowych, przesun\u0105\u0107 dzie\u0144 \u015bwi\u0105teczny, wzorem s\u0105siednich Indii brytyjskich, na niedziel\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Reformatorskie d\u0105\u017cenia Amanullaha \u017cywo wspiera\u0142a jego \u017cona Soraja (Suriyya). Jako pierwsza na \u015bwiecie ma\u0142\u017conka muzu\u0142ma\u0144skiego w\u0142adcy pokazywa\u0142a si\u0119 publicznie u boku m\u0119\u017ca i bra\u0142a udzia\u0142 w \u017cyciu politycznym. W latach 1921-1928 pod patronatem kr\u00f3lowej dzia\u0142a\u0142a w Kabulu szko\u0142a Masturat, jedyna w kraju plac\u00f3wka edukacyjna dla dziewcz\u0105t. W 1926 r. podczas obchod\u00f3w \u015bwi\u0119ta niepodleg\u0142o\u015bci Soraja w publicznej przemowie wezwa\u0142a Afganki do zdobywania wykszta\u0142cenia. Na oczach wszystkich zrzuci\u0142a te\u017c czadr\u0119, a wiele kobiet posz\u0142o za jej przyk\u0142adem.<\/p>\n\n\n\n

Wzorem Piotra Wielkiego i Kemala Atat\u00fcrka, Amanullah zacz\u0105\u0142 wznosi\u0107 widomy symbol wej\u015bcia swojego pa\u0144stwa w now\u0105 er\u0119 dziej\u00f3w \u2013 now\u0105 stolic\u0119. Nada\u0142 jej nazw\u0119 Dar-ul-Aman (\u201eSiedziba Pokoju\u201d). Z Kabulem \u0142\u0105czy\u0142a j\u0105 sze\u015bciokilometrowa aleja, zaprojektowana przez znanego niemieckiego architekta Alberta Speera, oraz linia kolei w\u0105skotorowej, dla kt\u00f3rej wagony sprowadzi\u0142 Amanullah z Polski. Star\u0105 stolic\u0119 wyposa\u017cy\u0142 w radiostacj\u0119, telegraf i bite drogi.<\/p>\n\n\n\n

Od grudnia 1927 r. do lipca 1928 r. Amanullah jako pierwszy w\u0142adca Afganistanu przebywa\u0142 za granic\u0105. Odby\u0142 dyplomatyczn\u0105 odysej\u0119 dooko\u0142a \u015bwiata. We W\u0142oszech witano go jako \u201eMussoliniego Wschodu\u201d, we Francji nazwano \u201eNapoleonem Wschodu\u201d, w Wielkiej Brytanii \u2013 \u201ePiotrem Wielkim Wschodu\u201d. Zosta\u0142 przyj\u0119ty przez Piusa XI, b\u0119d\u0105c pierwszym goszczonym przez papie\u017ca przyw\u00f3dc\u0105 kraju, gdzie w og\u00f3le nie by\u0142o katolik\u00f3w. Odwiedzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c Polsk\u0119. Z Moskwy uda\u0142 si\u0119 z wizyt\u0105 do dw\u00f3ch wielkich wschodnich reformator\u00f3w, z kt\u00f3rymi ju\u017c wcze\u015bniej \u0142\u0105czy\u0142y go ciep\u0142e stosunki polityczne \u2013 do Kemala Paszy w Turcji i szacha Rezy w Iranie. W Stambule powiedzia\u0142: \u201eTurcja to jedyny kraj naprawd\u0119 wart na\u015bladowania.\u201d <\/em>Stary wojownik przestrzeg\u0142 go jednak, \u017ce radykalne zmiany mo\u017cna przeprowadzi\u0107 tylko maj\u0105c oparcie w silnej i lojalnej armii. Obieca\u0142 przys\u0142a\u0107 do Afganistanu swoich najlepszych oficer\u00f3w w charakterze instruktor\u00f3w wojskowych.<\/p>\n\n\n\n

Obawy Kemala Paszy nie by\u0142y bezpodstawne. Amanullah stara\u0142 si\u0119 unowocze\u015bni\u0107 armi\u0119. Maj\u0105c w pami\u0119ci bezkarne bombardowanie D\u017calalabadu i Kabulu przez brytyjskie lotnictwo, przyst\u0105pi\u0142 do formowania nieistniej\u0105cych dot\u0105d si\u0142 powietrznych. W efekcie pod koniec lat dwudziestych Afganistan dysponowa\u0142 dwudziestoma dwoma samolotami wojskowymi, obs\u0142ugiwanymi g\u0142\u00f3wnie przez pilot\u00f3w niemieckich i rosyjskich. Aby jednak sfinansowa\u0107 sw\u00f3j program przebudowy pa\u0144stwa, kr\u00f3l obni\u017cy\u0142 o jedn\u0105 trzeci\u0105 wydatki na wojsko, poch\u0142aniaj\u0105ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 bud\u017cetu pa\u0144stwa. Usun\u0105\u0142 z armii pir\u00f3w i murid\u00f3w \u2013 muzu\u0142ma\u0144skich kapelan\u00f3w. Przybycie tureckich doradc\u00f3w wojskowych nie zosta\u0142o dobrze przyj\u0119te przez czu\u0142ych na punkcie honoru narodowego afga\u0144skich oficer\u00f3w. Przede wszystkim za\u015b Amanullah zmieni\u0142 zasady poboru, dostosowanego wcze\u015bniej do klanowego ustroju spo\u0142ecznego Afganistanu. Do tej pory ka\u017cde plemi\u0119 mia\u0142o obowi\u0105zek posy\u0142a\u0107 do wojska jedn\u0105 \u00f3sm\u0105 m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn, przy czym rekrut\u00f3w wyznacza\u0142a starszyzna plemienna lub wioskowa. W rezultacie synowie przyw\u00f3dc\u00f3w klanowych nie byli nigdy powo\u0142ywani do armii. Pozosta\u0142e rodziny chroni\u0142y swoich syn\u00f3w przed poborem, wyp\u0142acaj\u0105c starszy\u017anie \u0142ap\u00f3wki. Do wojska trafiali wi\u0119c z regu\u0142y m\u0119\u017cczy\u017ani z ubogich rodzin, kt\u00f3rych nie by\u0142o sta\u0107 na op\u0142acenie haraczu dla plemiennych decydent\u00f3w. W razie gwa\u0142townych protest\u00f3w starszyzna wyp\u0142aca\u0142a pokrzywdzonym w ten spos\u00f3b rodzinom nieformalne odszkodowanie finansowe. Amanullah skasowa\u0142 ten system. Wprowadzi\u0142 losowy pob\u00f3r rekrut\u00f3w. Losowanie nazwisk przeprowadza\u0142y komisje z\u0142o\u017cone z os\u00f3b spoza danego plemienia lub wsi. By\u0142o to niew\u0105tpliwie rozwi\u0105zanie sprawiedliwsze, lecz mia\u0142o swoj\u0105 cen\u0119: wojskowe reformy Amanullaha wzbudzi\u0142y wrogo\u015b\u0107 muzu\u0142ma\u0144skiego duchowie\u0144stwa, pozbawionej dotychczasowych przywilej\u00f3w starszyzny plemiennej, a nawet cz\u0119\u015bci korpusu oficerskiego.<\/p>\n\n\n\n

Polityka zagraniczna Amanullaha tak\u017ce uderza\u0142a w zastany uk\u0142ad si\u0142 i splecione z nim interesy. Jako jeden z pierwszych przyw\u00f3dc\u00f3w pa\u0144stw wzywa\u0142 ludy tak zwanego p\u00f3\u017aniej trzeciego \u015bwiata do pozbycia si\u0119 panowania lub protektoratu europejskich mocarstw. Obok Atat\u00fcrka nale\u017ca\u0142 do prekursor\u00f3w antykolonializmu. W pierwszych latach po wst\u0105pieniu na tron otworzy\u0142 granice Afganistanu rewolucyjnym nacjonalistom indyjskim, d\u0105\u017c\u0105cym do zrzucenia w\u0142adzy Brytyjczyk\u00f3w, a grawituj\u0105cym ku sowieckiej Rosji. Utworzyli oni nawet kr\u00f3tkotrwa\u0142y Tymczasowy Rz\u0105d Indii, kt\u00f3ry w latach 1919-1920 rezydowa\u0142 w Kabulu; jego prezydentem by\u0142 Mahendra Pratap, a premierem Maulana Barkatullah. Dla Amanullaha Rosja pozosta\u0142a jednak w Azji, podobnie jak Wielka Brytania, obc\u0105, europejsk\u0105 pot\u0119g\u0105. Dlatego udost\u0119pni\u0142 terytorium Afganistanu zbrojnemu ruchowi basmaczy, walcz\u0105cemu o usuni\u0119cie bolszewickich rz\u0105d\u00f3w z Azji \u015arodkowej. Gdy bolszewicy ostatecznie ich pokonali, ugruntowuj\u0105c swe \u015brodkowoazjatyckie podboje, Amanullah udzieli\u0142 w swoim kraju schronienia wygnanemu emirowi Buchary i wielu innym emigrantom politycznym z Azji \u015arodkowej. Podobno zreszt\u0105 jego ambitne plany nie ko\u0144czy\u0142y si\u0119 na dekolonizacji. Przynajmniej przez jaki\u015b czas mia\u0142 marzy\u0107, \u017ce po likwidacji kolonialnych rz\u0105d\u00f3w Wielkiej Brytanii i Sowiet\u00f3w uda si\u0119 zjednoczy\u0107 Afganistan, Azj\u0119 \u015arodkow\u0105 i muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Indii w panislamskie imperium, na kt\u00f3rego czele stanie on sam jako rdzenny, azjatycki w\u0142adca. Swoj\u0105 wielk\u0105 podr\u00f3\u017c dyplomatyczn\u0105 z lat 1927-1928 rozpocz\u0105\u0142 od Indii, gdzie propagowa\u0142 pomys\u0142 utworzenia Ligi Narod\u00f3w Wschodu, zrzeszaj\u0105cej brytyjskie Indie, Afganistan i Iran. Wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119, w kt\u00f3rej zaapelowa\u0142 do indyjskich muzu\u0142man\u00f3w i hinduist\u00f3w o od\u0142o\u017cenie na bok spor\u00f3w i wsp\u00f3ln\u0105 walk\u0119 (w domy\u015ble: z panowaniem brytyjskim). Chcia\u0142 te\u017c spotka\u0107 si\u0119 z uwi\u0119zionym w\u00f3wczas Gandhim, ale na to ju\u017c brytyjskie w\u0142adze nie zezwoli\u0142y. Z Indii afga\u0144ski monarcha pop\u0142yn\u0105\u0142 do Egiptu, gdzie skrytykowa\u0142 kr\u00f3la Fuada I i w\u0142adze w Kairze za uleg\u0142o\u015b\u0107 wobec Wielkiej Brytanii.<\/p>\n\n\n\n

Po powrocie Amanullaha z politycznej podr\u00f3\u017cy dooko\u0142a \u015bwiata na jego \u017c\u0105danie zebra\u0142a si\u0119 Loja D\u017cirga. Przy tej okazji kr\u00f3l znowu zadzia\u0142a\u0142 w stylu Piotra Wielkiego i Atat\u00fcrka, mo\u017ce bardziej obcesowo ni\u017c kiedykolwiek przedtem. Loja D\u017cirga liczy\u0142a oko\u0142o tysi\u0105ca cz\u0142onk\u00f3w i sk\u0142ada\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z prowincjonalnych dostojnik\u00f3w. Amanullah nakaza\u0142 im wszystkim przyby\u0107 na obrady w garniturach, trzewikach, kapeluszach filcowych zamiast turban\u00f3w oraz zgoli\u0107 brody i w\u0105sy, a w ostateczno\u015bci przyci\u0105\u0107 brody kr\u00f3tko i r\u00f3wno. \u201eZgodnie z poleceniem kr\u00f3la, cz\u0142onkowie Zgromadzenia \u2013 w\u015br\u00f3d nich ca\u0142a starszyzna plemienna \u2013 wyst\u0105pili w uroczystych strojach europejskich i przedstawiali widok \u017ca\u0142osny, a zarazem komiczny (\u2026).\u201d <\/em>\u2013 pisze polski historyk Jan Petrus. W dodatku Amanullah posadzi\u0142 ich na krzes\u0142ach i \u0142awkach, a nie tradycyjnie na dywanie. Przez pi\u0119\u0107 dni kr\u00f3l omawia\u0142 rezultaty swoich dyplomatycznych zabieg\u00f3w za granic\u0105 oraz reform wewn\u0119trznych. Nakre\u015bli\u0142 te\u017c dalszy kierunek przemian. Zapowiedzia\u0142 mi\u0119dzy innymi: przyznanie praw wyborczych do parlamentu wszystkim pi\u015bmiennym poddanym, skasowanie poboru do armii za po\u015brednictwem plemion i zast\u0105pienie go powszechnym obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby wojskowej, zakaz wielo\u017ce\u0144stwa dla urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych, prawne ustalenie granicy wiekowej zdolno\u015bci do ma\u0142\u017ce\u0144stwa dla dziewcz\u0105t, zakaz kupowania \u017con, wprowadzenie koedukacyjno\u015bci do szk\u00f3\u0142 podstawowych oraz pa\u0144stwowych egzamin\u00f3w dla mu\u0142\u0142\u00f3w nauczaj\u0105cych w meczetach, zast\u0105pienie alfabetu arabskiego \u0142aci\u0144skim. Czar\u0119 goryczy przepe\u0142ni\u0142 bal maskowy w stylu europejskim, na kt\u00f3ry kr\u00f3l zaprosi\u0142 (pewnie nale\u017ca\u0142oby raczej powiedzie\u0107: zap\u0119dzi\u0142) parlamentarzyst\u00f3w po zako\u0144czeniu obrad. Niezadowolenie grup w afga\u0144skim spo\u0142ecze\u0144stwie przeciwnych reformom osi\u0105gn\u0119\u0142o szczyt. Tymczasem by\u0142 kto\u015b, kto od pocz\u0105tku uwa\u017cnie \u015bledzi\u0142 wszelkie przejawy oporu wobec kr\u00f3lewskiej polityki. Ten kto\u015b nazywa\u0142 si\u0119 Secret Intelligence Service.<\/p>\n\n\n\n

Amanullah stara\u0142 si\u0119 uporz\u0105dkowa\u0107 finanse kraju. Zni\u00f3s\u0142 szereg u\u015bwi\u0119conych zwyczajem danin publicznych, na przyk\u0142ad pobierany od kupc\u00f3w podatek \u201ena olejek do w\u0142os\u00f3w dla kr\u00f3lowej\u201d. Jego dzia\u0142ania na rzecz rozwoju pa\u0144stwa by\u0142y jednak kosztowne i by je sfinansowa\u0107, kr\u00f3l musia\u0142 uszczelni\u0107 dotychczasowy system podatkowy. W Afganistanie formalnie obowi\u0105zywa\u0142 podatek od zwierz\u0105t hodowlanych, ale jego wymiar wymaga\u0142by dok\u0142adnego policzenia, ile wielb\u0142\u0105d\u00f3w, owiec czy k\u00f3z posiada\u0142 ka\u017cdy z hodowc\u00f3w. W efekcie poborcy nie egzekwowali go lub poprzestawali na \u015bci\u0105gni\u0119ciu umownej op\u0142aty. Amanullah, chc\u0105c usun\u0105\u0107 t\u0119 luk\u0119, zarz\u0105dzi\u0142 dla cel\u00f3w fiskalnych spis pog\u0142owia w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci kr\u00f3lestwa, zamieszkanej przez koczowniczych Ghilzaj\u00f3w. W odpowiedzi koczownicy wzniecili w marcu 1924 r. powstanie w g\u00f3rach w okr\u0119gu Chost. Na jego czele stan\u0105\u0142 \u201eKulawy Mu\u0142\u0142a\u201d Abdullah, ale co znamienne, w\u015br\u00f3d przyw\u00f3dc\u00f3w rebelii znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce probrytyjsko nastawiony Abdul Karim Chan, kt\u00f3ry wcze\u015bniej przebywa\u0142 w Indiach i pobiera\u0142 tam pensj\u0119 od brytyjskiej administracji. Powsta\u0144cy og\u0142osili list\u0119 \u017c\u0105da\u0144, domagaj\u0105c si\u0119 nie tylko obni\u017cenia danin, lecz ponadto zamkni\u0119cia \u017ce\u0144skiej szko\u0142y Masturat, odwo\u0142ania nowych ustaw i wydalenia Europejczyk\u00f3w za granic\u0119. W\u0142adze st\u0142umi\u0142y bunt dopiero w styczniu 1925 r., po ci\u0119\u017ckich walkach. Abdul Karim Chan zdo\u0142a\u0142 uciec do Indii, ale duchowni przewodz\u0105cy powstaniu, w tym \u201eKulawy Mu\u0142\u0142a\u201d, zostali os\u0105dzeni i straceni. W grudniu 1926 r. do Indii przyby\u0142 pu\u0142kownik Thomas Edward Lawrence, alias \u201eLawrence z Arabii\u201d. S\u0142ynny oficer brytyjskiego wywiadu pod fa\u0142szywym nazwiskiem T.E. Shaw s\u0142u\u017cy\u0142 tam oficjalnie jako pilot Royal Air Force i stacjonowa\u0142 w Karaczi. Twierdzono potem, \u017ce w przebraniu operowa\u0142 na granicy brytyjsko-afga\u0144skiej jako derwisz Pir Karan Szach. Pod koniec wiosny 1928 r. Lawrence zosta\u0142 przeniesiony z Karaczi do miasta Miramszach, po\u0142o\u017conego zaledwie dwadzie\u015bcia kilometr\u00f3w od granicy Afganistanu. Latem po afga\u0144skiej prowincji kr\u0105\u017cy\u0142y ju\u017c tysi\u0105ce egzemplarzy zdj\u0119\u0107 z podr\u00f3\u017cy Amanullaha po Europie. Niekt\u00f3re ukazywa\u0142y kr\u00f3la w cylindrze, inne \u2013 kr\u00f3low\u0105 Soraj\u0119 z ods\u0142oni\u0119t\u0105 twarz\u0105 i w wydekoltowanej sukni, trzymaj\u0105c\u0105 pod r\u0119k\u0119 obcego m\u0119\u017cczyzn\u0119, w dodatku niewiernego (by\u0142 to niem\u0142ody prezydent Francji, Gaston Doumergue). W niepi\u015bmiennym spo\u0142ecze\u0144stwie wywrotowa agitacja za pomoc\u0105 ulotek nic by nie da\u0142a, ale dla ogl\u0105dania wymownych fotografii analfabetyzm nie stanowi\u0142 przeszkody. W Afganistanie nie istnia\u0142y w\u00f3wczas zak\u0142ady fotograficzne, zdolne powiela\u0107 tysi\u0105ce odbitek. Paczki odpowiednio dobranych zdj\u0119\u0107 przemycano przez granic\u0119 z brytyjskich Indii. Wraz z nimi na prowincji szerzy\u0142o si\u0119 wrzenie. Oskar\u017cenie o zdrad\u0119 przez Amanullaha muzu\u0142ma\u0144skich obyczaj\u00f3w wydoby\u0142o na wierzch gromadz\u0105ce si\u0119 od dawna powody niech\u0119ci\u0142o jego osoby. Z oburzeniem przypominano, jak ukara\u0142 za \u0142ap\u00f3wkarstwo ojczyma swojej matki, co stanowi\u0142o pogwa\u0142cenie \u017celaznej zasady lojalno\u015bci wobec klanu, le\u017c\u0105cej u podstaw afga\u0144skiego stylu \u017cycia. Agitatorzy dok\u0142adali do tego jeszcze liczne niesprawdzone zarzuty. Duchowni opowiadali w meczetach, \u017ce kr\u00f3l jad\u0142 z niewiernymi wieprzowin\u0119, \u017ce dokr\u0119ca podatkow\u0105 \u015brub\u0119, a pieni\u0105dze z podatk\u00f3w wydaje na nieprzyzwoite stroje dla swojej \u017cony itp.<\/p>\n\n\n\n

We wrze\u015bniu 1928 r., zaraz po og\u0142oszeniu przez Amanullaha programu nowych reform na posiedzeniu Loi D\u017cirgi, muzu\u0142ma\u0144scy duchowni w samym Kabulu pot\u0119pili polityk\u0119 kr\u00f3la i wezwali rodak\u00f3w do buntu. Pi\u0119ciu z nich, schwytanych potem podczas agitacji w\u015br\u00f3d g\u00f3rskich plemion w okr\u0119gu Chost, zawis\u0142o na szubienicach, w tym g\u0142\u00f3wny kadi Kabulu. W pa\u017adzierniku Amanullah dokona\u0142 kolejnego posuni\u0119cia wymierzonego w \u017ale pojmowan\u0105 tradycj\u0119, roze\u017alaj\u0105c jej twardog\u0142owych obro\u0144c\u00f3w. Zabroni\u0142 plemieniu Szinwari, zamieszkuj\u0105cemu ziemie przy granicy afga\u0144sko-indyjskiej, pobierania tzw. badragi, \u201eop\u0142aty za bezpieczny przejazd\u201d, od karawan kupieckich pod\u0105\u017caj\u0105cych do Indii. Chcia\u0142 w ten spos\u00f3b zwi\u0119kszy\u0107 obroty handlowe, a zarazem uchyli\u0107 praktyk\u0119 sprowadzaj\u0105c\u0105 si\u0119 do u\u015bwi\u0119conego zwyczajem bandytyzmu. Szinwari uznali kr\u00f3la za swego wroga. W listopadzie karawana znanych nam ju\u017c koczownik\u00f3w z plemienia Ghilzaj napotka\u0142a na swej drodze wojownik\u00f3w Szinwari. Dosz\u0142o do potyczki, w kt\u00f3rej wielu Szinwari pad\u0142o trupem. Ghilzajowie zostali  uj\u0119ci przez oddzia\u0142 kr\u00f3lewskiego wojska, ale szybko zwolnieni bez \u017cadnej kary. Dla Szinwari by\u0142 to ostateczny dow\u00f3d wrogo\u015bci Amanullaha, wi\u0119c w odwecie chwycili za bro\u0144 i uderzyli na najbli\u017csze posterunki wojskowe. Iskra pad\u0142a na beczk\u0119 prochu: wiele plemion, karmionych wcze\u015bniej propagand\u0105 wymierzon\u0105 w monarch\u0119, przy\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do Szinwari. Buntownicy wzi\u0119li szturmem graniczne forty Torkham i Dakka, zdobywaj\u0105c w nich znaczne zapasy broni i amunicji. Powstanie szybko rozla\u0142o si\u0119 po du\u017cym obszarze. Na polecenie kr\u00f3la minister spraw zagranicznych Ghulam Siddigh podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 rokowa\u0144 z powsta\u0144cami. Podczas spotkania w D\u017calalabadzie us\u0142ysza\u0142 tylko jedno \u017c\u0105danie, ale za to jakie: cofni\u0119cia wszystkich reform Amanullaha. Po fiasku rokowa\u0144 kr\u00f3l sam przyjecha\u0142 do D\u017calalabadu, aby osobi\u015bcie dowodzi\u0107 operacjami zbrojnymi przeciw powsta\u0144com. Po kilkunastu dniach musia\u0142 jednak wraca\u0107 do Kabulu, poniewa\u017c od po\u0142udnia na D\u017calalabad par\u0142y zbuntowane plemiona, a od p\u00f3\u0142nocy zagrozi\u0142y oci\u0119ciem go od stolicy zbrojne bandy Tad\u017cyk\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c walcz\u0105ce z kr\u00f3lewsk\u0105 armi\u0105. Przewodzi\u0142 im herszt rozb\u00f3jnik\u00f3w imieniem Habibullah ze wsi Kala Kohan, nazywany Synem Nosiwody. S\u0142u\u017cy\u0142 on niegdy\u015b w kr\u00f3lewskim wojsku, ale zdezerterowa\u0142 z niego i uciek\u0142 za granic\u0119 Indii, do Peszawaru, gdzie za\u0142o\u017cy\u0142 herbaciarni\u0119. W rzeczywisto\u015bci by\u0142a to melina do u\u017cytku przemytnik\u00f3w i miejscowego \u015bwiata przest\u0119pczego. W styczniu 1928 r. brytyjski charg\u00e9 d\u2019affaires w Kabulu, Basil Gould, otrzyma\u0142 od afga\u0144skiego rz\u0105du list\u0119 wywrotowc\u00f3w przebywaj\u0105cych na terytorium Indii. Towarzyszy\u0142a jej informacja, \u017ce wskazani opozycjoni\u015bci planuj\u0105 dokonanie w Kabulu zamachu stanu oraz pro\u015bba o interwencj\u0119. Na li\u015bcie figurowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c Habibullah Kalakani. Brytyjskie w\u0142adze Indii aresztowa\u0142y go i skaza\u0142y na trzy lata wi\u0119zienia, z kt\u00f3rego jednak uciek\u0142 lub zosta\u0142 celowo wypuszczony po trzech miesi\u0105cach. Powr\u00f3ci\u0142 do Afganistanu i zgromadziwszy wok\u00f3\u0142 siebie innych kryminalist\u00f3w, przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do atak\u00f3w na wojska kr\u00f3lewskie. W\u0142adze wyznaczy\u0142y trzysta rupii nagrody za jego g\u0142ow\u0119. W odpowiedzi Syn Nosiwody kaza\u0142 swoim ludziom rozrzuca\u0107 ulotki z ofert\u0105 tysi\u0105ca rupii za schwytanie \u201eniewiernego Amanullaha\u201d. W grudniu 1928 r. powsta\u0144cy zdobyli D\u017calalabad i ruszyli na Kabul. Kr\u00f3l wobec powagi sytuacji og\u0142osi\u0142 gotowo\u015b\u0107 cofni\u0119cia reform i wezwa\u0142 na pomoc poddane sobie plemiona. Na jego wezwanie odpowiedzia\u0142 jedynie\u2026 Habibullah Kalakani, kt\u00f3ry zgodzi\u0142 si\u0119 przej\u015b\u0107 na stron\u0119 rz\u0105du w zamian za wysoki stopie\u0144 wojskowy i du\u017c\u0105 dostaw\u0119 broni. Ale uczyni\u0142 to, by otrzyman\u0105 bro\u0144 obr\u00f3ci\u0107 przeciw armii i 14 grudnia rozpocz\u0105\u0142 szturm na stolic\u0119. Walki w mie\u015bcie trwa\u0142y kilkana\u015bcie dni. W tym czasie brytyjskie samoloty ewakuowa\u0142y do Peszawaru w Indiach cudzoziemc\u00f3w i cz\u0119\u015b\u0107 afga\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w. Ostatecznie kr\u00f3lewskie wojsko odrzuci\u0142o hordy Syna Nosiwody od Kabulu, lecz gdy ruszy\u0142o za nimi w po\u015bcig, jego oddzia\u0142y dosta\u0142y si\u0119 w okr\u0105\u017cenie i musia\u0142y skapitulowa\u0107. Powsta\u0144cy kontrolowali wszystkie drogi wiod\u0105ce do stolicy. 14 stycznia do Kabulu ponownie wesz\u0142y bandy Kalakaniego. W tym samym dniu wyjecha\u0142 z niego Amanullah, po uprzedniej abdykacji na rzecz starszego brata Inajatullaha. Ten panowa\u0142 zaledwie trzy dni. Pomi\u0119dzy kr\u00f3lem mimo woli a hersztem bandyt\u00f3w mediowa\u0142, co znamienne, brytyjski ambasador Humphry. Ostatecznie Inajatullah r\u00f3wnie\u017c abdykowa\u0142 i opu\u015bci\u0142 stolic\u0119 w brytyjskim samolocie. Na tron wst\u0105pi\u0142 Syn Nosiwody jako emir Habibullah Ghazi. Jego w\u0142adza si\u0119ga\u0142a niewiele dalej poza rogatki stolicy. Uzurpator zaj\u0105\u0142 si\u0119 wi\u0119c przede wszystkim zorganizowaniem funduszy na werbunek jak najwi\u0119kszej liczby najemnik\u00f3w. W tym celu jego podkomendni \u0142upili bogatszych mieszka\u0144c\u00f3w miasta, w razie potrzeby wymuszaj\u0105c pieni\u0105dze torturami. Za wszelkie pr\u00f3by oporu obcinali nosy i uszy, krzy\u017cowali, wbijali na pal, nosili ofiary na bagnetach lub gotowali je w oleju. Habibullah Ghazi wyda\u0142 proklamacj\u0119, w kt\u00f3rej pot\u0119pi\u0142 Amanullaha, anulowa\u0142 jego reformy, og\u0142osi\u0142 obni\u017ck\u0119 podatk\u00f3w i umorzenie ich zaleg\u0142ych sp\u0142at, przywr\u00f3ci\u0142 obowi\u0105zek noszenia czadr dla kobiet, za to zni\u00f3s\u0142 obowi\u0105zek s\u0142u\u017cby wojskowej, zapowiedzia\u0142 zamkni\u0119cie wi\u0119kszo\u015bci szk\u00f3\u0142 i oddanie pozosta\u0142ych, wraz z s\u0105downictwem, w r\u0119ce duchowie\u0144stwa. Rozwi\u0105za\u0142 ministerstwa o\u015bwiaty i sprawiedliwo\u015bci. Powo\u0142a\u0142 nowy rz\u0105d, z\u0142o\u017cony przewa\u017cnie ze swoich krewnych i przyjaci\u00f3\u0142, w wi\u0119kszo\u015bci analfabet\u00f3w jak i on sam.<\/p>\n\n\n\n

Amanullah opar\u0142 si\u0119 w Kandaharze. Tym wycofa\u0142 deklaracj\u0119 abdykacji i zacz\u0105\u0142 organizowa\u0107 si\u0142y potrzebne do odbicia Kabulu. W kwietniu 1929 r. podj\u0105\u0142 marsz na stolic\u0119, lecz do niej nie dotar\u0142, napotykaj\u0105c silny op\u00f3r czambu\u0142\u00f3w Syna Nosiwody oraz zbuntowanych plemion. Atakowany ze wszystkich stron, 23 maja przekroczy\u0142 granic\u0119 Indii, by za \u017cycia ju\u017c nie powr\u00f3ci\u0107 do ojczyzny.<\/p>\n\n\n\n

Tymczasem zaraz po abdykacji Amanullaha w Europie zaktywizowa\u0142 si\u0119 Nadir Chan, zwyci\u0119ski w\u00f3dz w III wojnie afga\u0144sko-brytyjskiej, kt\u00f3ry potem por\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 z kr\u00f3lem, zosta\u0142 przez niego zes\u0142any na stanowisko ambasadora w Pary\u017cu, tam zrezygnowa\u0142 ze s\u0142u\u017cby pa\u0144stwowej i osiad\u0142 we Francji. W marcu 1929 r. Nadir Chan przez brytyjskie Indie powr\u00f3ci\u0142 do Afganistanu i wezwa\u0142 Habibullaha Ghaziego do abdykacji. Stopniowo przy\u0142\u0105cza\u0142o si\u0119 do niego coraz wi\u0119cej plemion, zniech\u0119conych do bandyckich rz\u0105d\u00f3w Syna Nosiwody. W pa\u017adzierniku milicje plemienne po uporczywych walkach zdoby\u0142y Kabul i z\u0142upi\u0142y go doszcz\u0119tnie, a starszyzna plemion og\u0142osi\u0142a Nadira Chana emirem. Habibullah Kalakani zdo\u0142a\u0142 zbiec ze stolicy. Wed\u0142ug jednej wersji wydarze\u0144 zosta\u0142 potem uj\u0119ty, a wed\u0142ug innej sam odda\u0142 si\u0119 w r\u0119ce Nadira po uprzednim uzyskaniu przyrzeczenia, \u017ce nie zostanie zabity. Okupuj\u0105ce Kabul milicje plemienne za\u017c\u0105da\u0142y jednak g\u0142owy Syna Nosiwody, a nowy emir nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 temu sprzeciwi\u0107 pod gro\u017ab\u0105 natychmiastowej utraty chwiejnej w\u0142adzy. Po kr\u00f3tkiej rozprawie s\u0105dowej przeprowadzonej przez starszyzn\u0119 plemienn\u0105 Habibullah Kalakani oraz grupka jego bliskich krewnych i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w zostali 2 listopada rozstrzelani na sto\u0142ecznym lotnisku Szarpur. Ich zw\u0142oki na trzy dni wywieszono na s\u0142upach na widok publiczny. Zdj\u0119cia trup\u00f3w niedawnego rz\u0105du ko\u0142ysz\u0105ce si\u0119 na sznurach obieg\u0142y ca\u0142y \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n

Amanullah uzyska\u0142 azyl w faszystowskich W\u0142oszech. Wed\u0142ug cz\u0119\u015bci relacji we wrze\u015bniu 1929 r., \u201erozczarowany afga\u0144skimi mu\u0142\u0142ami\u201d, mia\u0142 si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107 na katolicyzm. Pod koniec II wojny \u015bwiatowej poprosi\u0142 \u00f3wczesnego kr\u00f3la Zahira Szacha o zgod\u0119 na powr\u00f3t do kraju, zapewniaj\u0105c o swej lojalno\u015bci wobec pa\u0144stwa. Rz\u0105d w Kabulu zgodzi\u0142 si\u0119 wyp\u0142aca\u0107 mu rent\u0119, ale podtrzyma\u0142 zakaz powrotu. Amanullah zmar\u0142 w 1960 r. w Zurychu. Dopiero po \u015bmierci jego cia\u0142o sprowadzono do Afganistanu i z\u0142o\u017cono w rodowym mauzoleum w D\u017calalabadzie.<\/p>\n\n\n\n

Czy \u201ekr\u00f3lewski rewolucjonista\u201d<\/em>, jak nazywa go angielski historiozof Arnold Toynbee, musia\u0142 ponie\u015b\u0107 kl\u0119sk\u0119? Amanullah Chan jako jeden z pierwszych pozaeuropejskich przyw\u00f3dc\u00f3w w XX wieku pr\u00f3bowa\u0142 zrealizowa\u0107 forsowne przyspieszenie pa\u0144stwowo-spo\u0142eczne jako strategi\u0119 wyprowadzenia swojego kraju ze stanu kolonialnej lub krypto-kolonialnej degradacji. Jego pr\u00f3ba zako\u0144czy\u0142a si\u0119 pora\u017ck\u0105, ale z drugiej strony takiego forsownego przyspieszenia z powodzeniem dokonali wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mu szach Reza Pahlawi i Kemal Atat\u00fcrk. Jako jedn\u0105 z przyczyn Toynbee wskazuje fakt, i\u017c Amanullah przeprowadza\u0142 swe reformy \u201ena o wiele oporniejszym materiale jego na wp\u00f3\u0142 barbarzy\u0144skiego kr\u00f3lestwa\u201d<\/em>. Trzeba te\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce Amanullaha obali\u0142 sojusz anglosaskiej dyplomacji i s\u0142u\u017cb specjalnych z muzu\u0142ma\u0144skimi purystami, kt\u00f3ry mia\u0142 jeszcze cz\u0119sto wyst\u0119powa\u0107 na arenie dziej\u00f3w pod koniec XX i na pocz\u0105tku XXI wieku, osobliwie przeciw r\u00f3\u017cnym \u201ez\u0142ym re\u017cimom\u201d naznaczonym tak przez Zach\u00f3d. Wska\u017cmy wreszcie, \u017ce u podstaw odg\u00f3rnej rewolucji Amanullaha nie tkwi\u0142a ciel\u0119ca mi\u0142o\u015b\u0107 do Zachodu, w jakiej mieszaj\u0105 si\u0119 kompleks w\u0142asnej ni\u017cszo\u015bci i bezkrytyczne ub\u00f3stwienie obcego idea\u0142u. Le\u017ca\u0142o u nich za\u0142o\u017cenie przyjmowane p\u00f3\u017aniej przez liczne ruchy antykolonialne: przej\u0105\u0107 z Zachodu narz\u0119dzia do budowy w\u0142asnej si\u0142y, aby potem obr\u00f3ci\u0107 j\u0105 przeciw niemu. Tak zwana westernizacja dokonywana przez Piotra Wielkiego, Mutsuhito, Sun Jat-sena, Atat\u00fcrka, Rez\u0119 Pahlawiego czy w\u0142a\u015bnie Amanullaha paradoksalnie by\u0142a wi\u0119c zarazem kontr-westernizacj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

To prowadzi nas do problemu nie lubianego przez konserwatyst\u00f3w. Ot\u00f3\u017c zdarzaj\u0105 si\u0119 sytuacje, w kt\u00f3rych integralna obrona tradycyjnego \u0142adu spo\u0142ecznego lub politycznego konserwuje w istocie obce panowanie nad krajem, wobec czego budowania podmiotowo\u015bci pa\u0144stwa nie da si\u0119 rozpocz\u0105\u0107 bez naruszenia u\u015bwi\u0119conego tradycj\u0105 sposobu \u017cycia. Po kt\u00f3rej stronie powinien w\u00f3wczas opowiedzie\u0107 si\u0119 patriota? Sk\u0142aniam si\u0119 do wniosku, \u017ce w takiej skrajnej sytuacji tego, co w\u0142asne i narodowe broni raczej ten, kto stawia na si\u0142\u0119 pa\u0144stwa kosztem miejscowych tradycji, ni\u017c ten, kto stawia na miejscowe tradycje kosztem si\u0142y pa\u0144stwa. Na naszym rodzimym gruncie krakowska szko\u0142a historyczna (czynna jeszcze wtedy, w latach dwudziestych) i zwi\u0105zana z ni\u0105 sta\u0144czykowska szko\u0142a polskiego konserwatyzmu uczy\u0142y, i\u017c tradycja nie obejmuje wszystkich jak leci utrwalonych historycznie element\u00f3w \u017cycia zbiorowego, lecz te elementy spu\u015bcizny dziejowej kraju, kt\u00f3re zosta\u0142y pozytywnie zweryfikowane przez rozum stanu.<\/p>\n\n\n\n

Czy gdyby program \u201ekr\u00f3lewskiego rewolucjonisty\u201d \u2013 przewiduj\u0105cy przekszta\u0142cenie Afganistanu w nowocze\u015bnie zorganizowane pa\u0144stwo przy zachowaniu jego islamskiego charakteru, lecz z\u0142agodzeniu odg\u00f3rnie miejscowej odmiany islamu \u2013 zosta\u0142 wcielony w \u017cycie w latach dwudziestych i nast\u0119pnych, kraj ten m\u00f3g\u0142by unikn\u0105\u0107 tragedii rz\u0105d\u00f3w talib\u00f3w, muzu\u0142ma\u0144skich purytan\u00f3w? Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 mo\u017cemy powiedzie\u0107 tylko tyle, \u017ce lini\u0119 Amanullaha da si\u0119 p\u00f3\u017aniej dostrzec w poczynaniach z jednej strony Mohammada Nad\u017cibullaha, kt\u00f3ry po okresie prosowieckich rz\u0105d\u00f3w socjalistycznych dokona\u0142 reislamizacji Afganistanu, ale z zachowaniem zdobyczy rewolucji kwietniowej z 1978 r., z drugiej strony \u2013 Ahmeda Szacha Masuda, kt\u00f3ry chcia\u0142 uczyni\u0107 Afganistan pa\u0144stwem islamskim, ale nowoczesnym.<\/p>\n\n\n\n

\u201eKr\u00f3lewski rewolucjonista\u201d doczeka\u0142 si\u0119 nale\u017cytego upami\u0119tnienia ju\u017c po tragicznej \u015bmierci obu tych afga\u0144skich m\u0119\u017c\u00f3w stanu. W 2006 r. w Afganistanie ustanowiono medal Ghazi Amanullaha Chana. Jest on obecnie najwy\u017cszym odznaczeniem pa\u0144stwowym.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 14 czerwca 2016<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na w\u0142asnej \u0142apie szcz\u0119k zaciskam straszny uchwyt \u2013 Ona nie moja ju\u017c! W niewoli musi zgni\u0107; Ju\u017c p\u0119ka ko\u015b\u0107 i w\u0142asnej krwi mam pe\u0142ne \u017cuchwy\u2026 Jednym szarpni\u0119ciem si\u0119 uwalniam, \u017ceby \u017cy\u0107! (\u2026) Trzeba odrzuci\u0107 to, co w nas zniewala nas! Jacek Kaczmarski Na globie le\u017cy wiele kraj\u00f3w, cz\u0119sto o starej kulturze i bogatych tradycjach, ale…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-232","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/232","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=232"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/232\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":235,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/232\/revisions\/235"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=232"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=232"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=232"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}