{"id":269,"date":"2026-04-17T16:40:27","date_gmt":"2026-04-17T16:40:27","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=269"},"modified":"2026-04-17T16:40:27","modified_gmt":"2026-04-17T16:40:27","slug":"adam-danek-anarchizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-anarchizm\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Anarchizm"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Tego roku w wielu pa\u0144stwach Europy wykrystalizowa\u0142a si\u0119 sytuacja nios\u0105ca powa\u017cne zagro\u017cenie dla ich porz\u0105dku wewn\u0119trznego. W takich sytuacjach obro\u0144ca porz\u0105dku nieodmiennie zadaje sobie pytanie: kto do tego doprowadzi\u0142? W rozmaitych krajach i momentach historycznych sytuacja i wyros\u0142e z niej pytanie rodzi\u0142y pokus\u0119 prostej odpowiedzi: za wielkimi wstrz\u0105sami spo\u0142ecznymi kryj\u0105 si\u0119 wywrotowcy, anarchi\u015bci <\/em>\u2013 tajemniczy z\u0142oczy\u0144cy gotowi zniszczy\u0107 porz\u0105dek dla czystej rado\u015bci niszczenia. Ich zamys\u0142y i dzia\u0142ania stanowi\u0105 wi\u0119c pospolit\u0105 spraw\u0119 kryminaln\u0105, zadanie dla policji, kt\u00f3ra z pewno\u015bci\u0105 rozwi\u0105\u017ce problem, je\u015bli tylko oka\u017ce \u201etroch\u0119 stanowczo\u015bci\u201d, w razie potrzeby oddaj\u0105c salwy na ulicach.<\/p>\n\n\n\n

Ale czy obro\u0144ca porz\u0105dku i anarchista naprawd\u0119 mog\u0105 widzie\u0107 w sobie nawzajem jedynie potwora, zas\u0142uguj\u0105cego na unicestwienie?<\/p>\n\n\n\n

Kim jest anarchista? Prorokiem, bojownikiem, piewc\u0105 anarchii. Przez anarchi\u0119 rozumie\u0107 mo\u017cna albo stan bezpa\u0144stwowy, albo stan bez\u0142adu, chaosu, dezorganizacji. A to nie to samo. R\u00f3\u017cnica jest tu znacznie g\u0142\u0119bsza, ni\u017c si\u0119 pozoru wydaje. Niew\u0105tpliwie, anarchista marzy o demonta\u017cu pa\u0144stwa. Ale czy anarchista jest wrogiem ka\u017cdego porz\u0105dku? I z drugiej strony, czy wszelki porz\u0105dek zawsze zas\u0142uguje na obron\u0119?<\/p>\n\n\n\n

Rozindyczone mieszcza\u0144stwo nieraz okrzykiwa\u0142o anarchist\u00f3w \u2013 a mowa tu o okresie heroicznym anarchizmu, o wielkich protagonistach rewolucji anarchistycznej, nie o obszarpa\u0144cach, jacy dzi\u015b przypinaj\u0105 do kurtek anarchistyczne znaczki \u2013 nowoczesnymi barbarzy\u0144cami, wrogami cywilizacji, wzgl\u0119dnie wrogami cywilizacji europejskiej. Zanim przytakniemy, musimy sobie co\u015b u\u015bwiadomi\u0107: atak na cywilizacj\u0119 nie jest atakiem na absolut. Cywilizacja nie istnieje odwiecznie. Bliski anarchizmowi, oryginalny my\u015bliciel Charles Fourier (1772-1837) \u2013 kt\u00f3rego wszyscy bez namys\u0142u wymieniaj\u0105 jako jednego z \u201esocjalist\u00f3w utopijnych\u201d, bo tak\u0105 \u0142atk\u0119 przypi\u0105\u0142 im Marks (w b\u0142\u0119dnym mniemaniu, \u017ce sam wymy\u015bla \u201esocjalizm naukowy\u201d), cho\u0107 nale\u017ca\u0142oby o nim m\u00f3wi\u0107 jako o jednym z czo\u0142owych mesjanist\u00f3w politycznych we Francji \u2013 uwa\u017ca\u0142, i\u017c Cywilizacja to dopiero czwarty typ \u017cycia zbiorowego, a poprzedzi\u0142y go trzy inne: Dziko\u015b\u0107, Patriarchat i Barbarzy\u0144stwo. Tamte epoki by\u0142y okrutne i pe\u0142ne z\u0142a, ale\u2026 Cywilizacja r\u00f3wnie\u017c taka jest, nieprawda\u017c? Bo Cywilizacja to wyrafinowane, starannie opracowane formy niewolnictwa, naukowo uskutecznione metody wyzysku, mo\u017cliwo\u015bci wmawiania nieprzeliczonym rzeszom interesownych k\u0142amstw, otch\u0142anie pomi\u0119dzy rozpasan\u0105 plutokracj\u0105 a n\u0119dz\u0105, moralna korupcja ludzkiej duszy, o jakich nie \u015bni\u0142o si\u0119 poprzednim, prostacko brutalnym epokom. Dlatego anarchista chce zdruzgota\u0107 \u0142ad Cywilizacji, by w jego miejsce ustanowi\u0107, wzgl\u0119dnie przywr\u00f3ci\u0107, zdrowszy porz\u0105dek, oparty na prostszych i uczciwszych relacjach mi\u0119dzy lud\u017ami. Nie zwraca si\u0119 przeciw wszelkiemu porz\u0105dkowi, lecz przeciw porz\u0105dkowi, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 na pewnym etapie dziej\u00f3w rodzaju ludzkiego; przeciw porz\u0105dkowi wynaturzonemu, sk\u0142aniaj\u0105cemu ludzi do kultywowania wad i z\u0142ych zachowa\u0144. W tym i tylko w tym sensie prawdziwy anarchista rzeczywi\u015bcie jest barbarzy\u0144c\u0105, burzycielem cywilizacji i postrachem zagnie\u017cd\u017conych niej paso\u017cyt\u00f3w. Nie ogarnia go jednak nihilistyczna \u017c\u0105dza niszczenia dla samego niszczenia. Trafnie wyrazi\u0142 to Ernst J\u00fcnger, pisz\u0105c, \u017ce ziemi\u0119 \u201eanarchista chce zamieni\u0107 w bagno i las dziewiczy, nihilista w pustyni\u0119\u201d<\/em>*.<\/p>\n\n\n\n

W \u015bwietle w\u0142asnych deklaracji anarchista wyst\u0119puje pa\u0144stwu jako takiemu. W istocie jednak wypowiada wojn\u0119 pa\u0144stwu zrodzonemu z rewolucji francuskiej, atomizuj\u0105cemu spo\u0142ecze\u0144stwo i rozrywaj\u0105cemu wi\u0119zi mi\u0119dzyludzkie \u2013 pa\u0144stwu, kt\u00f3re rozbi\u0142o lub wypar\u0142o dawne formy organizacji spo\u0142ecznej (czego najbardziej znanym przyk\u0142adem pozostaje francuskie \u201eprawo Le Chapeliera\u201d z 1791 r.). Anarchizm jest rewolucj\u0105 przeciw \u015bwiatu wyros\u0142emu z rewolucji, ma wi\u0119c obiektywne cechy reakcji<\/em>. Wbrew odium, jakie otacza jego nazw\u0119, d\u0105\u017cy do odbudowy wi\u0119zi, ponownego zwi\u0105zania cz\u0142owieka z otoczeniem, mocniejszego osadzenia wykorzenionej \u201ejednostki\u201d w spo\u0142ecze\u0144stwie. Wyobra\u017amy sobie postulowany przez anarchist\u00f3w \u0142ad ma\u0142ych, lokalnych wsp\u00f3lnot o charakterze quasi-plemiennym czy quasi-szczepowym, silnie zwi\u0105zanych z ziemi\u0105, mo\u017cliwie autarkicznych, opartych na pracy w\u0142asnych r\u0105k. Czy\u017c to nie wizja wskrzeszenia ustroju spo\u0142ecze\u0144stw tradycyjnych w formie dostosowanej do zmienionych czas\u00f3w? W tym sensie anarchista jest \u201ebarbarzy\u0144c\u0105\u201d i zarazem \u201ewstecznikiem\u201d: domaga si\u0119 powrotu do tego, co pierwotne, ponownego zbli\u017cenia kultury do natury.<\/p>\n\n\n\n

Wiarygodna, i w du\u017cej mierze s\u0142uszna, wydaje si\u0119 przeto krytyka spo\u0142eczna i krytyka kultury rozwijana przez tych anarchist\u00f3w, kt\u00f3rzy pragn\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 cz\u0142owiekowi w\u0142a\u015bciwe miejsce w szerszej wsp\u00f3lnocie (nie\u015bwiadomie zgadzaj\u0105c si\u0119 z konserwatywnym \u201emy\u015bleniem ca\u0142o\u015bciami\u201d). Potencja\u0142 tw\u00f3rczej zmiany \u2013 lub, je\u015bli kto\u015b woli, rewolucji \u2013 posiada zatem wy\u0142\u0105cznie anarchizm antyliberalny, reprezentowany przez pot\u0119\u017cne umys\u0142y ksi\u0119cia Piotra Kropotkina (1842-1921) czy Edwarda Abramowskiego (1868-1918). W jego obr\u0119bie warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na narodowy anarchizm, w ograniczonym stopniu znany r\u00f3wnie\u017c na gruncie polskim**. Anarchizm indywidualistyczny nie formu\u0142uje natomiast tw\u00f3rczej alternatywy dla zastanego porz\u0105dku rzeczy. Wyci\u0105ga jedynie ostateczne konsekwencje z panuj\u0105cej ideologii liberalizmu. Nie jest \u201erewolt\u0105 przeciw nowoczesnemu \u015bwiatu\u201d, lecz jego dzieckiem, zabawk\u0105 dla znudzonych syn\u00f3w mieszcza\u0144stwa, kt\u00f3rzy po okresie m\u0142odzie\u0144czego buntu podejm\u0105 amoraln\u0105 i aspo\u0142eczn\u0105 prac\u0119 w bia\u0142ych ko\u0142nierzykach.<\/p>\n\n\n\n

Bodaj najwybitniejszym anarchist\u0105, jaki od teoretycznych medytacji przeszed\u0142 do przeobra\u017cania \u015bwiata, by\u0142 Nestor Machno (1888-1934). I jego przypadek ujawnia fundamentalny dylemat anarchizmu. By m\u00f3c stworzy\u0107 i utrzyma\u0107 na Ukrainie bezpa\u0144stwowe Wolne Terytorium (1919-1921), Machno musia\u0142 zorganizowa\u0107 Czarn\u0105 Armi\u0119, klekocz\u0105c\u0105 ko\u0142ami taczanek \u2013 najsilniejszej broni w \u00f3wczesnych warunkach stepowej wojny manewrowej. Czy wizje anarchist\u00f3w, je\u015bli maj\u0105 przynie\u015b\u0107 reorganizacj\u0119 \u015bwiata, a nie sko\u0144czy\u0107 jako hobby odosobnionych grupek, da si\u0119 urzeczywistni\u0107 drog\u0105 oddoln\u0105, bez u\u017cycia przymusu, bez udzia\u0142u czynnika w\u0142adczego? Czy da si\u0119 przy tym unikn\u0105\u0107 zastosowania odg\u00f3rnie budowanego systemu? W zwi\u0105zku z tym anarchi\u015bci musz\u0105 sobie odpowiedzie\u0107 na pytanie: czy naprawd\u0119 chc\u0105 tylko wolno\u015bci, czy jednak wolno\u015bci i porz\u0105dku, ale innego<\/em> porz\u0105dku? Podstawowy konflikt polityczny nie dzieli nas dzisiaj na przyjaci\u00f3\u0142 i wrog\u00f3w wolno\u015bci. G\u0142\u00f3wne linie podzia\u0142u w sferze politycznej przebiegaj\u0105 inaczej. Pierwsza z nich odgradza g\u0142osicieli nieskr\u0119powanej swobody ludzkiej jednostki od tych, kt\u00f3rzy chc\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 znaczenie ludzkim zbiorowo\u015bciom (wsp\u00f3lnotom, kolektywom). Druga \u2013 zwolennik\u00f3w zasadniczego utrzymania status quo<\/em> od zwolennik\u00f3w radykalnego prze\u0142omu. Prawdziwi anarchi\u015bci chc\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 znaczenie ludzkim zbiorowo\u015bciom i zarazem g\u0142osz\u0105 potrzeb\u0119 radykalnego prze\u0142omu. Ale nie oni jedyni.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 28 listopada 2015<\/p>\n\n\n\n

* Prze\u0142. S\u0142awomir B\u0142aut.<\/p>\n\n\n\n

** Zob. Troy Southgate, Manifest Narodowo-Anarchistyczny<\/em>, \u201eM\u0142odzie\u017c Imperium\u201d, nr 27, s. 34.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tego roku w wielu pa\u0144stwach Europy wykrystalizowa\u0142a si\u0119 sytuacja nios\u0105ca powa\u017cne zagro\u017cenie dla ich porz\u0105dku wewn\u0119trznego. W takich sytuacjach obro\u0144ca porz\u0105dku nieodmiennie zadaje sobie pytanie: kto do tego doprowadzi\u0142? W rozmaitych krajach i momentach historycznych sytuacja i wyros\u0142e z niej pytanie rodzi\u0142y pokus\u0119 prostej odpowiedzi: za wielkimi wstrz\u0105sami spo\u0142ecznymi kryj\u0105 si\u0119 wywrotowcy, anarchi\u015bci \u2013 tajemniczy z\u0142oczy\u0144cy gotowi…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-269","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/269","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=269"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/269\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":271,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/269\/revisions\/271"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=269"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=269"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=269"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}