{"id":309,"date":"2026-04-17T16:55:16","date_gmt":"2026-04-17T16:55:16","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=309"},"modified":"2026-04-17T16:55:16","modified_gmt":"2026-04-17T16:55:16","slug":"adam-danek-konserwatywny-liberalizm-i-liberalny-konserwatyzm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-konserwatywny-liberalizm-i-liberalny-konserwatyzm\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Konserwatywny liberalizm i liberalny konserwatyzm"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Liberalny konserwatyzm bywa cz\u0119sto mylony lub uto\u017csamiany z konserwatywnym liberalizmem. Sprzyjaj\u0105 temu wysi\u0142ki konserwatywnych libera\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy d\u0105\u017c\u0105 do wch\u0142oni\u0119cia b\u0105d\u017a niezauwa\u017conego wyparcia liberalnego konserwatyzmu przez ich w\u0142asn\u0105 ideologi\u0119. Oba nurty polityczne na poz\u00f3r r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jedynie roz\u0142o\u017ceniem akcent\u00f3w. W rzeczywisto\u015bci r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy nimi ma charakter jako\u015bciowy.<\/p>\n\n\n\n

Konserwatywny liberalizm i liberalny konserwatyzm chc\u0105, m\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, pogodzi\u0107 wolno\u015b\u0107 z porz\u0105dkiem, ale udzielaj\u0105 odmiennych odpowiedzi na pytanie, jak nale\u017cy to uczyni\u0107. Konserwatywny liberalizm dopuszcza jedynie minimum porz\u0105dku niezb\u0119dne, by zachowa\u0107 wolno\u015b\u0107. Liberalny konserwatyzm natomiast dopuszcza maksimum wolno\u015bci mo\u017cliwe do zmieszczenia w granicach porz\u0105dku. Kontrowersja mi\u0119dzy nimi dotyczy tego, co powinni\u015bmy uzna\u0107 za pierwotne wobec drugiego, a wi\u0119c wa\u017cniejsze. Wed\u0142ug konserwatywnych libera\u0142\u00f3w najpierw istnieje wolno\u015b\u0107, a porz\u0105dek jest tworzony przez ludzi sztucznie (pogl\u0105d wyra\u017cony ju\u017c w filozofii Johna Locke\u2019a). Wed\u0142ug liberalnych konserwatyst\u00f3w najpierw istnieje porz\u0105dek, a dopiero potem wolno\u015b\u0107 rozwija si\u0119 w jego ramach \u2013 i nie mo\u017ce istnie\u0107 poza nimi. Dla konserwatywnych libera\u0142\u00f3w wolno\u015b\u0107 wyznacza granice porz\u0105dku, podczas gdy dla liberalnych konserwatyst\u00f3w porz\u0105dek wyznacza granice wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Odmienno\u015b\u0107 ideowych fundament\u00f3w obu nurt\u00f3w ujawnia si\u0119 zw\u0142aszcza (cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie) w ich stosunku do pa\u0144stwa. Konserwatywny liberalizm postrzega pa\u0144stwo jako z\u0142o konieczne i co najwy\u017cej \u0142askawie je toleruje, ale cz\u0119\u015bciej na ka\u017cdym kroku obsobacza je, zniewa\u017ca i gard\u0142uje przeciwko niemu. Liberalny konserwatyzm widzi w pa\u0144stwie warto\u015b\u0107 sam\u0105 w sobie, a jego istnienie uznaje za dobro, a nie z\u0142o. Dlatego te\u017c my\u015blicieli czynnych w epoce PRL, formu\u0142uj\u0105cych konstruktywn\u0105 krytyk\u0119 \u00f3wczesnego systemu politycznego \u2013 Stefana Kisielewskiego (1911-1991), Miros\u0142awa Dzielskiego (1941-1989) i Bronis\u0142awa \u0141agowskiego (ur. 1937) \u2013 nie nale\u017cy nazywa\u0107 konserwatywnymi libera\u0142ami, byli oni bowiem liberalnymi konserwatystami.<\/p>\n\n\n\n

Podstawianie konserwatywnego liberalizmu w miejsce liberalnego konserwatyzmu nie ma podstaw. Konserwatywny liberalizm stanowi odmian\u0119 liberalizmu, natomiast liberalny konserwatyzm stanowi odmian\u0119 konserwatyzmu, nawet je\u015bli naj\u0142agodniejsz\u0105. Oba nurty przynale\u017c\u0105 wi\u0119c do odmiennych uniwers\u00f3w ideowych. Punktem styczno\u015bci owych r\u00f3\u017cnych uniwers\u00f3w po stronie uniwersum konserwatywnego jest liberalny konserwatyzm, za\u015b po stronie uniwersum liberalnego \u2013 nie konserwatywny liberalizm, lecz liberalizm propa\u0144stwowy. Ten ostatni kierunek chce realizowa\u0107 liberalne cele, ale domaga si\u0119 wzmocnienia pa\u0144stwa lub broni jego si\u0142y (podczas gdy konserwatywny liberalizm roi o \u201erz\u0105dzie ograniczonym\u201d i \u201epa\u0144stwie minimum\u201d). Na gruncie polskim propa\u0144stwowy liberalizm reprezentowali ministrowie i premierzy Kazimierz Bartel (1882-1941) oraz Marian Zyndram-Ko\u015bcia\u0142kowski (1892-1946). Dla por\u00f3wnania, w tym samym okresie w naszym kraju liberalny konserwatyzm uwidacznia\u0142 si\u0119 w pogl\u0105dach Stanis\u0142awa Estreichera (1869-1939) czy Konstantego Grzybowskiego (1901-1970). Jednak w sylwetkach niekt\u00f3rych postaci historycznych liberalny konserwatyzm przeplata\u0142 si\u0119 z propa\u0144stwowym liberalizmem do tego stopnia, \u017ce trudno oceni\u0107, czy nale\u017cy je klasyfikowa\u0107 (bardziej) jako liberalnych konserwatyst\u00f3w czy jako propa\u0144stwowych libera\u0142\u00f3w. To przypadek dw\u00f3ch francuskich premier\u00f3w doby monarchii lipcowej: Fran\u00e7oisa Guizota (1787-1874), wykonawcy polityki silnej r\u0119ki z ramienia Ludwika Filipa, oraz Adolphe\u2019a Thiersa (1797-1877), p\u00f3\u017aniejszego organizatora operacji pacyfikacyjnej przeciw komunie paryskiej.<\/p>\n\n\n\n

Pisz\u0119 te s\u0142owa par\u0119 miesi\u0119cy przed wyborami parlamentarnymi w Polsce. Wedle prognoz, nadziei i obaw wielu komentator\u00f3w, nadchodz\u0105ce wybory mog\u0105 przynie\u015b\u0107 zmiany w partyjnym sk\u0142adzie parlamentu. Obok dotychczasowych ugrupowa\u0144 pozaparlamentarnych formuj\u0105 si\u0119 nowe; niekt\u00f3re z nich maj\u0105 szans\u0119 przekroczy\u0107 pr\u00f3g wyborczy, a wszystkie zamierzaj\u0105 o to zawalczy\u0107. Z drugiej strony cz\u0119\u015bci stronnictw od dawna zasiadaj\u0105cych w sejmowych \u0142awach grozi wypadni\u0119cie z parlamentu lub dotkliwe skurczenie si\u0119 ich reprezentacji.<\/p>\n\n\n\n

Je\u017celi w politycznej segmentacji spo\u0142ecze\u0144stwa musz\u0105 ju\u017c istnie\u0107 wyborcy o liberalnych inklinacjach, to najlepiej, by ich g\u0142osy skonsumowali liberalni konserwaty\u015bci. W gruncie rzeczy tworz\u0105 oni jedyny nurt, kt\u00f3ry programow\u0105 afirmacj\u0119 indywidualnej wolno\u015bci r\u00f3wnowa\u017cy i miarkuje nieliberaln\u0105 trosk\u0105 o porz\u0105dek, w tym zw\u0142aszcza odpowiedzialno\u015bci\u0105 za pa\u0144stwo \u2013 podczas gdy libera\u0142owie, w tym ci \u201ekonserwatywni\u201d, niemal bez wyj\u0105tku najch\u0119tniej by si\u0119 go pozbyli.<\/p>\n\n\n\n

Liberalni konserwaty\u015bci ze swojej strony powinni zrozumie\u0107, \u017ce libertarianizm nie jest ich sprzymierze\u0144cem, ale wrogiem. \u00d3w obcy pr\u0105d, zawleczony do Europy z Ameryki*, nie tylko rywalizuje z nimi o poparcie tego samego elektoratu. Za pomoc\u0105 pozornie podobnych hase\u0142 szerzy szkodliwe, rozk\u0142adowe idee i w ten spos\u00f3b psuje czy wr\u0119cz niszczy liberalny konserwatyzm od lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku. Liberalny konserwatysta wychowany w europejskiej tradycji intelektualnej i politycznej popuka\u0142by si\u0119 palcem w czo\u0142o, gdyby us\u0142ysza\u0142 Margaret Thatcher m\u00f3wi\u0105c\u0105, \u017ce \u201ethere is no such thing as society\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 5 czerwca 2015<\/p>\n\n\n\n

* Nie przypadkiem wszyscy ideolodzy libertarianizmu byli i s\u0105 Amerykanami (Jay Albert Nock, Murray Rothbard, Robert Nozick, David Boaz), a je\u015bli trafiali do USA jako imigranci z Europy, to ostateczn\u0105 posta\u0107 swoim pogl\u0105dom nadawali ju\u017c na gruncie ameryka\u0144skim w pisanych po angielsku pracach (Ludwig von Mises, Friedrich August von Hayek).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Liberalny konserwatyzm bywa cz\u0119sto mylony lub uto\u017csamiany z konserwatywnym liberalizmem. Sprzyjaj\u0105 temu wysi\u0142ki konserwatywnych libera\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy d\u0105\u017c\u0105 do wch\u0142oni\u0119cia b\u0105d\u017a niezauwa\u017conego wyparcia liberalnego konserwatyzmu przez ich w\u0142asn\u0105 ideologi\u0119. Oba nurty polityczne na poz\u00f3r r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jedynie roz\u0142o\u017ceniem akcent\u00f3w. W rzeczywisto\u015bci r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy nimi ma charakter jako\u015bciowy. Konserwatywny liberalizm i liberalny konserwatyzm chc\u0105, m\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, pogodzi\u0107…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-309","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/309","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=309"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/309\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":311,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/309\/revisions\/311"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=309"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=309"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=309"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}