{"id":315,"date":"2026-04-17T16:57:43","date_gmt":"2026-04-17T16:57:43","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=315"},"modified":"2026-04-17T16:57:43","modified_gmt":"2026-04-17T16:57:43","slug":"adam-danek-stalin-a-biala-gwardia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-stalin-a-biala-gwardia\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Stalin a Bia\u0142a Gwardia"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W rosyjskiej idei pa\u0144stwowej tradycja carska i bia\u0142ogwardyjska oraz tradycja bolszewicka i sowiecka, reprezentuj\u0105ce dwie strony wojny domowej z lat 1918-1920, od dawna wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 ze sob\u0105. Mo\u017cna wr\u0119cz zaobserwowa\u0107, \u017ce g\u0119sto si\u0119 ze sob\u0105 przeplataj\u0105. Przekonanie o ich fundamentalnej przeciwstawno\u015bci, formu\u0142owane zar\u00f3wno z pozycji antykomunistycznych, jak i filokomunistycznych, jest anachronizmem. Aleksandr Ko\u0142czak, Anton Denikin, Niko\u0142aj Judenicz i Piotr Wrangel stoj\u0105 dzi\u015b w tym samym panteonie narodowym, co ich dawni adwersarze na polach bitew \u2013 Michai\u0142 Frunze, Siemion Budionny, Wasilij Bl\u00fccher, Kliment Woroszy\u0142ow i Aleksandr Jegorow. Mo\u017ce to najlepszy spos\u00f3b na zako\u0144czenie domowej wa\u015bni i wygaszenie jej reperkusji. Dziedzictwo polityczne obu stron znalaz\u0142o miejsce we wsp\u00f3lnej tradycji rosyjskiego patriotyzmu pa\u0144stwowego. Najprostszego i naj\u0142atwiej dostrzegalnego dowodu tej jedno\u015bci dostarcza widok pochod\u00f3w ci\u0105gn\u0105cych w narodowe \u015bwi\u0119ta ulicami Rosji, gdzie symbole i barwy carskie s\u0105siaduj\u0105 z sowieckimi. Po\u0142\u0105czenia tradycji \u201ebia\u0142ej\u201d i \u201eczerwonej\u201d w rosyjsk\u0105 syntez\u0119 narodowo-pa\u0144stwow\u0105 dokona\u0142 J\u00f3zef Stalin. By\u0107 mo\u017ce nowy, sowiecki porz\u0105dek polityczny przetrwa\u0142 d\u0142u\u017cej ni\u017c dwadzie\u015bcia lat tylko dlatego, \u017ce Stalin umia\u0142 zakorzeni\u0107 go mocno w rodzimym gruncie.<\/p>\n\n\n\n

   Stalinowski powr\u00f3t do wi\u0119zi z ojczyst\u0105 histori\u0105 uwidoczni\u0142 si\u0119 najpierw w sferze wojskowej, tradycyjnie sprzyjaj\u0105cej nacjonalizmowi, by nast\u0119pnie rozprzestrzeni\u0107 si\u0119 na inne dziedziny \u017cycia. W 1935 r. przywr\u00f3cono korpus oficer\u00f3w, stopnie oficerskie i epolety na mundurach \u2013 skasowane za Lenina w ramach \u201edemokratyzacji\u201d i walki z \u201ekastowo\u015bci\u0105\u201d w armii. Zrehabilitowano tradycje militarne carskiej Rosji, czego symbolicznym wyrazem by\u0142o ustanowienie w 1942 r. orderu Kutuzowa jako wysokiego odznaczenia wojskowego. W 1946 r. sowieckie si\u0142y zbrojne przesta\u0142y nosi\u0107 ideologiczn\u0105 nazw\u0119 Robotniczo-Ch\u0142opskiej Armii Czerwonej. W tym samym roku Stalin zlikwidowa\u0142 komisariaty ludowe, przywracaj\u0105c urz\u0119dom odpowiedzialnym za poszczeg\u00f3lne piony administracji pa\u0144stwowej nazw\u0119 ministerstw, noszon\u0105 przez nie w czasach carskich. Jak zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 ojciec polskiej sowietologii (i niedosz\u0142a ofiara mordu katy\u0144skiego) Stanis\u0142aw Swianiewicz (1899-1997), nawet NKWD, stworzony przez Stalina na miejsce leninowskiego OGPU, otrzyma\u0142 niebieskie wy\u0142ogi i otoki na czapkach na wz\u00f3r dawnej cesarskiej \u017candarmerii.<\/p>\n\n\n\n

   Tendencja do kontynuowania tradycji carskiej Rosji rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na sfer\u0119 personaln\u0105. Mniej istotne s\u0105 tu okoliczno\u015bci w rodzaju faktu, i\u017c, jak pisze Wiktor Suworow, \u201ejedyny sowiecki marsza\u0142ek, kt\u00f3remu Stalin ufa\u0142 bez zastrze\u017ce\u0144\u201d<\/em>(1) <\/strong>to Borys Szaposznikow (1882-1945), wykszta\u0142cony w przedrewolucyjnej Akademii Sztabu Generalnego by\u0142y pu\u0142kownik cesarskiej armii. Nie od dzi\u015b bowiem wiadomo, \u017ce nowe rz\u0105dy bez zastrze\u017ce\u0144 przejmuj\u0105 fachowc\u00f3w z epoki starych rz\u0105d\u00f3w. Obok nich znajdujemy jednak decyzje personalne o charakterze czysto honorowym, symboliczne gesty skierowane ku przesz\u0142o\u015bci. W grudniu 1944 r. genera\u0142 Alphonse Juin, francuski szef sztabu generalnego i jeden z najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w genera\u0142a de Gaulle\u2019a, uda\u0142 si\u0119 z oficjaln\u0105 wizyt\u0105 do Moskwy. Stalin osobi\u015bcie podejmowa\u0142 go\u015bci znad Sekwany przyj\u0119ciem w Sali \u015bw. Jerzego na Kremlu. W\u015br\u00f3d obecnych uwag\u0119 Juina przyku\u0142 starszy m\u0119\u017cczyzna z baretk\u0105 francuskiej Legii Honorowej na generalskim mundurze. Jakie\u017c by\u0142o jego zdumienie, gdy nieznajomy przedstawi\u0142 si\u0119 nienagann\u0105 francuszczyzn\u0105: \u201eJestem genera\u0142 hrabia Ignatiew.\u201d<\/em> Pochodz\u0105cy z arystokratycznego rodu pu\u0142kownik Aleksiej Ignatiew (1877-1954), w 1917 r. awansowany na genera\u0142a, by\u0142 ostatnim attach\u00e9 wojskowym carskiej Rosji w Pary\u017cu (1912-1917). Po wybuchu rewolucji nad New\u0105 i zdobyciu w\u0142adzy przez bolszewik\u00f3w pozosta\u0142 we Francji. W 1919 r. by\u0142 aktywny w bia\u0142ogwardyjskich kr\u0119gach politycznych na paryskim kongresie pokojowym. Po latach zdecydowa\u0142 si\u0119 jednak wr\u00f3ci\u0107 do kraju i zosta\u0142 dobrze potraktowany przez Stalina. Opowiada\u0142 Juinowi, \u017ce \u017cyje zupe\u0142nie w dawnym stylu: ma dacz\u0119, konie i ordynans\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

   R\u00f3wnolegle ze zmianami w sferze symbolicznej nast\u0105pi\u0142a reorientacja polityki realnej. W polityce zagranicznej Stalin zerwa\u0142 z rewolucyjnym kosmopolityzmem i przestawi\u0142 j\u0105 ponownie na tory narodowe. Has\u0142a \u201eeksportu rewolucji\u201d wyrzucono z pa\u0144stwa razem z Trockim; zast\u0105pi\u0142 je Bucharinowski \u201esocjalizm w jednym kraju\u201d. Rozpocz\u0119ta 17 IX 1939 r. aneksja \u201eZachodniej Bia\u0142orusi\u201d i \u201eZachodniej Ukrainy\u201d, czyli wschodnich wojew\u00f3dztw Polski, cho\u0107 otr\u0105biona obrz\u0119dowo jako wyzwolenie ludu pracuj\u0105cego miast i wsi, by\u0142a ju\u017c tylko wyrazem rosyjskiego imperializmu narodowego (pa\u0144stwowego), kt\u00f3ry uznawa\u0142 \u201eruskie\u201d narody s\u0142owia\u0144skie za m\u0142odszych krewnych narodu rosyjskiego, przynale\u017cnych wraz z nim do jednej rodziny etnicznej, j\u0119zykowej, kulturowej i historycznej, a sztucznie wydzielonych z jej ram pa\u0144stwowo-politycznych w 1917 r. Nie przez przypadek lud roboczy i ch\u0142opski epatowano sloganami uwolnienia od ucisku polskich<\/em> pan\u00f3w, a nie pan\u00f3w jako takich, pozbawionych narodowo\u015bci niczym Marksowski kapita\u0142. 17 wrze\u015bnia to w istocie realizacja przez Stalina testamentu Bia\u0142ej Gwardii. Przypomnijmy, \u017ce cho\u0107 w 1919 r. genera\u0142 Denikin pr\u00f3bowa\u0142 pozyska\u0107 wsparcie zbrojne Polski przeciw bolszewikom, to jednocze\u015bnie sam pozbawi\u0142 si\u0119 szans na jej uzyskanie, powtarzaj\u0105c za ka\u017cdym razem swoj\u0105 maksym\u0119 \u201eza pomoc \u2013 ani pi\u0119dzi rosyjskiej ziemi\u201d<\/em>. \u201eRosyjsk\u0105 ziemi\u0119\u201d definiowano za\u015b w jego otoczeniu jako terytorium nie istniej\u0105cego ju\u017c cesarstwa, czyli wszystko na wsch\u00f3d od granic Kr\u00f3lestwa Polskiego z 1914 r. Bia\u0142ogwardyjskie kr\u0119gi polityczne uzna\u0142y prawo Polski do niepodleg\u0142ego bytu pa\u0144stwowego, ale \u015bcie\u015bnionego do wschodnich granic dawnej Kongres\u00f3wki. Dalej mia\u0142a by\u0107 Rosja. Znamienne, \u017ce linia rozgraniczaj\u0105ca obszary okupacji niemieckiej i sowieckiej na ziemiach polskich, ustalona w tzw. II pakcie Ribbentrop-Mo\u0142otow z 28 IX 1939 r., w przybli\u017ceniu odpowiada wschodniej granicy Kongres\u00f3wki (Grodno, Bia\u0142ystok, Brze\u015b\u0107 po stronie rosyjskiej). W 1939 r. Stalin dokona\u0142 rewindykacji granic, kt\u00f3rej r\u00f3wno dwadzie\u015bcia lat wcze\u015bniej chcia\u0142, lecz nie zdo\u0142a\u0142 przeprowadzi\u0107 Denikin. Wzi\u0105\u0142 tak\u017ce odwet za upokarzaj\u0105c\u0105 kl\u0119sk\u0119 militarn\u0105, poniesion\u0105 z r\u0105k Polak\u00f3w w 1920 r., zaspokajaj\u0105c poczucie dumy narodowej.<\/p>\n\n\n\n

   W sprawie polskiej Stalin post\u0105pi\u0142 zgodnie z wytycznymi odziedziczonymi po Bia\u0142ej Gwardii nie tylko na pocz\u0105tku, ale r\u00f3wnie\u017c pod koniec II wojny \u015bwiatowej. Podczas wojny domowej w Rosji rz\u0105d admira\u0142a Ko\u0142czaka opracowa\u0142 w\u0142asny projekt po\u017c\u0105danej reorganizacji Europy \u015arodkowej. W jego planach wi\u0119kszo\u015b\u0107 obszaru kontrolowanego w\u00f3wczas przez polskie w\u0142adze mia\u0142a zosta\u0107 wcielona do pa\u0144stwa rosyjskiego. Dla Polak\u00f3w postulowano utworzy\u0107 pa\u0144stwo z ziem oderwanych w tym celu od Niemiec. Mia\u0142o to wytworzy\u0107 w Niemczech d\u0142ugotrwa\u0142y rewan\u017cyzm zwr\u00f3cony przeciw Polsce i zmusi\u0107 j\u0105 do szukania zabezpieczenia swego bytu w sojuszu z Rosj\u0105. \u0106wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej Stalin zrealizowa\u0142 koncepcj\u0119 Ko\u0142czaka na konferencjach w Ja\u0142cie i Poczdamie.<\/p>\n\n\n\n

   Opisana powy\u017cej \u201ebia\u0142ogwardyjsko\u015b\u0107\u201d polityki Stalina ka\u017ce si\u0119 sceptycznie zastanowi\u0107 nad pewn\u0105 prawicow\u0105 legend\u0105, zapocz\u0105tkowan\u0105 przez powie\u015b\u0107 J\u00f3zefa Mackiewicza \u201eLewa wolna\u201d<\/em> (1965). Od tego dzie\u0142a (2)<\/strong> bierze sw\u00f3j pocz\u0105tek popularne w\u015br\u00f3d narodowc\u00f3w i \u201eantykomunist\u00f3w\u201d obwinianie marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego o to, \u017ce podczas rosyjskiej wojny domowej w imi\u0119 walki z komunizmem powinien by\u0142 wesprze\u0107 \u201ebia\u0142ych\u201d przeciwko \u201eczerwonym\u201d, a tego nie zrobi\u0142 (Mackiewicz sugeruje: bo jako rzekomy socjalista sympatyzowa\u0142  raczej z bolszewikami ni\u017c z si\u0142ami kontrrewolucji) \u2013 w wyniku czego bolszewicy wygrali, utrzymali w\u0142adz\u0119 w Rosji i zaraz potem napadli na Polsk\u0119, o ma\u0142o nie zajmuj\u0105c Warszawy. Nie dysponujemy przekonuj\u0105cym sposobem uprawiania historii alternatywnej. Nale\u017cy jednak co najmniej w\u0105tpi\u0107, by w wypadku zwyci\u0119stwa Bia\u0142ej Gwardii w wojnie domowej, wy\u0142oniona z niej \u201ebia\u0142a\u201d Rosja post\u0105pi\u0142a w 1920, 1939 czy 1945 r. inaczej, ni\u017c Rosja \u201eczerwona\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 14 maja 2015<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. Prze\u0142. Piotr Halbersztat, Andrzej Mietkowski.<\/li>\n\n\n\n
  2. Kt\u00f3rego warto\u015b\u0107 literacka wydaje si\u0119 problematyczna ze wzgl\u0119du na prze\u0142adowanie fabu\u0142y nachalnymi wstawkami pornograficznymi.<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    W rosyjskiej idei pa\u0144stwowej tradycja carska i bia\u0142ogwardyjska oraz tradycja bolszewicka i sowiecka, reprezentuj\u0105ce dwie strony wojny domowej z lat 1918-1920, od dawna wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 ze sob\u0105. Mo\u017cna wr\u0119cz zaobserwowa\u0107, \u017ce g\u0119sto si\u0119 ze sob\u0105 przeplataj\u0105. Przekonanie o ich fundamentalnej przeciwstawno\u015bci, formu\u0142owane zar\u00f3wno z pozycji antykomunistycznych, jak i filokomunistycznych, jest anachronizmem. Aleksandr Ko\u0142czak, Anton Denikin, Niko\u0142aj…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-315","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/315","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=315"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/315\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":317,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/315\/revisions\/317"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=315"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=315"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=315"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}