{"id":327,"date":"2026-04-17T17:00:48","date_gmt":"2026-04-17T17:00:48","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=327"},"modified":"2026-04-17T17:00:48","modified_gmt":"2026-04-17T17:00:48","slug":"adam-danek-polska-w-bloku-wschodnim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-polska-w-bloku-wschodnim\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Polska w bloku wschodnim"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Zewsz\u0105d mo\u017cna dzi\u015b us\u0142ysze\u0107, i\u017c PRL nie by\u0142a \u201ewoln\u0105 Polsk\u0105\u201d. Taka teza obowi\u0105zuje w Republice Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u. \u201eWolna Polska\u201d podobno istnia\u0142a do 1939 r. i pojawi\u0142a si\u0119 znowu dopiero w 1989 r. Co zatem rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy Odr\u0105 a Bugiem i mi\u0119dzy Karpatami a Ba\u0142tykiem podczas tego d\u0142ugiego interludium? Czy nie pa\u0144stwo polskie?<\/p>\n\n\n\n

Najbardziej zacietrzewieni (a zarazem cz\u0119sto najm\u0142odsi) wyznawcy \u201eantykomunizmu\u201d odpowiadaj\u0105: PRL nie by\u0142a pa\u0144stwem polskim, tylko aparatem okupacyjnym. Ale w takim razie jakiego okupanta by\u0142 to aparat? Sowiet\u00f3w nie, bo PRL nie stanowi\u0142a cz\u0119\u015bci pa\u0144stwa sowieckiego. Struktury pa\u0144stwowe PRL zorganizowali Polacy i Polacy te\u017c w niej rz\u0105dzili. Nieprzejednani (w swoim mniemaniu) \u201eantykomuni\u015bci\u201d przekonuj\u0105 wi\u0119c najwyra\u017aniej, \u017ce w okresie PRL nar\u00f3d polski znajdowa\u0142 si\u0119 pod okupacj\u0105\u2026 polsk\u0105, czyli swoj\u0105 w\u0142asn\u0105, a twierdzenie, i\u017c nar\u00f3d okupowa\u0142 si\u0119 sam, brzmi do\u015b\u0107 absurdalnie. \u201eAntykomuni\u015bci\u201d odrzekn\u0105 jednak: nar\u00f3d nie \u017cy\u0142 pod okupacj\u0105 polsk\u0105, tylko komunist\u00f3w, bo to komuni\u015bci narzucili narodowi t\u0119 form\u0119 pa\u0144stwowo\u015bci. Problem w tym, \u017ce ka\u017cde pa\u0144stwo narzuca swoj\u0105 w\u0142adz\u0119 przymusem, powstaje w\u0142asn\u0105 moc\u0105, a legitymizacj\u0119 czerpie jedynie z w\u0142asnej woli, kt\u00f3ra sama jest dla siebie \u017ar\u00f3d\u0142em. Je\u017celi zatem przyjmiemy, i\u017c PRL by\u0142a dla Polak\u00f3w aparatem okupacyjnym w r\u0119ku cz\u0119\u015bci Polak\u00f3w, bo rz\u0105dzili ni\u0105 komuni\u015bci, to r\u00f3wnie dobrze mo\u017cemy nazwa\u0107 \u201eaparatem okupacyjnym\u201d ka\u017cd\u0105 inn\u0105 historyczn\u0105 form\u0119 naszej pa\u0144stwowo\u015bci (Polsk\u0119 piastowsk\u0105, jagiello\u0144sk\u0105, sarmack\u0105, warszawsko-napoleo\u0144sk\u0105, kongresow\u0105, marcowo-sejmokratyczn\u0105, sanacyjn\u0105, okr\u0105g\u0142osto\u0142ow\u0105) tylko dlatego, \u017ce nie podoba nam si\u0119 ideologia czy post\u0119powanie \u00f3wczesnych elit rz\u0105dz\u0105cych. Ale to wcale nie dowodzi, i\u017c PRL nie by\u0142a pa\u0144stwem polskim. Za pa\u0144stwo polskie uznawa\u0142y j\u0105 ONZ i spo\u0142eczno\u015b\u0107 mi\u0119dzynarodowa, a tak\u017ce Stolica Apostolska i polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 lokalny. R\u00f3wnie\u017c s\u0142awetni emigranci londy\u0144scy, nawet ci najmocniej dotkni\u0119ci demencj\u0105, nie zaprzeczali, \u017ce PRL jest mimo wszystko pa\u0144stwem polskim, krytykuj\u0105c jedynie jego ustr\u00f3j, system polityczny czy ideologi\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\u201eAntykomuni\u015bci\u201d z pozoru bardziej subtelni posi\u0142kuj\u0105 si\u0119 dziwacznym poj\u0119ciem \u201epa\u0144stwa agenturalnego\u201d, ch\u0119tnie stosowanym przez tzw. ekspert\u00f3w PiS, jak Przemys\u0142aw \u017burawski vel Grajewski czy Grzegorz Kostrzewa-Zorbas. Dziwacznym, bo agentem mo\u017ce by\u0107 konkretna osoba, tymczasem oni sugeruj\u0105, i\u017c agentem by\u0142o ca\u0142e pa\u0144stwo. Wed\u0142ug g\u0142osicieli tezy o \u201epa\u0144stwie agenturalnym\u201d PRL formalnie posiada\u0142a atrybuty suwerennego pa\u0144stwa, ale w praktyce to si\u0119 nie liczy, bo rz\u0105dzona by\u0142a przez agentur\u0119, kt\u00f3ra odbiera\u0142a polecenia z zagranicy, z Kremla. Na uwag\u0119 o braku dowod\u00f3w agenturalnej wsp\u00f3\u0142pracy peerelowskich polityk\u00f3w z sowieckimi s\u0142u\u017cbami wywiadowczymi podczas pe\u0142nienia przez nich funkcji pa\u0144stwowych \u201eantykomuni\u015bci\u201d odkrzykuj\u0105 z irytacj\u0105: przecie\u017c ka\u017cdy wie, \u017ce komuni\u015bci wype\u0142niali rozkazy Kremla! Ale w takim razie jak mog\u0105 za \u201ewoln\u0105 Polsk\u0119\u201d, czyli przeciwie\u0144stwo \u201epa\u0144stwa agenturalnego\u201d, uznawa\u0107 III Rzeczpospolit\u0105, strukturalnie otwart\u0105 i podatn\u0105 na polityczne wp\u0142ywy zagranicy znacznie bardziej od PRL?<\/p>\n\n\n\n

Prawda o \u00f3wczesnym po\u0142o\u017ceniu Polski jest bardziej z\u0142o\u017cona, ni\u017c w czytankach z \u201eGazety Polskiej\u201d. Nasze pa\u0144stwo tkwi\u0142o w uk\u0142adzie hegemonicznym, tote\u017c musia\u0142o uzgadnia\u0107 swoj\u0105 polityk\u0119 z polityk\u0105 hegemona (ZSRS) oraz przyj\u0105\u0107 wymagane przez niego wzorce ideologiczne i ustrojowe (podobnie, jak po 1989 r. przyj\u0119\u0142o wzorce ustrojowe i ideologiczne narzucane w ramach hegemonicznego bloku zachodniego). Nie znaczy to jednak, i\u017c w og\u00f3le nie prowadzi\u0142o swojej w\u0142asnej polityki. Wiele zale\u017ca\u0142o od pozycji, jak\u0105 wobec Kremla umia\u0142 wypracowa\u0107 sobie konkretny polityk PRL, jakie i z kim mia\u0142 kontakty w Moskwie i w stolicach pozosta\u0142ych \u201edemokracji ludowych\u201d. Nie zawsze sowieckie naciski okazywa\u0142y si\u0119 skuteczne. W niekt\u00f3rych kwestiach Kreml musia\u0142 szuka\u0107 kompromisu z Warszaw\u0105 lub przystawa\u0107 na umow\u0119 \u201eco\u015b za co\u015b\u201d, a niekiedy natrafia\u0142 na jej zdecydowany op\u00f3r. Swoj\u0105 wymow\u0119 ma r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce \u017cadne istotne przetasowanie ekipy rz\u0105dowej w PRL (1954, dwukrotnie 1956, 1968, 1970, 1980, 1981) nie zosta\u0142o wcze\u015bniej postanowione w Moskwie. Ka\u017cdy kolejny przyw\u00f3dca Polski z tamtych czas\u00f3w musia\u0142 sobie od nowa u\u0142o\u017cy\u0107 stosunki z Kremlem (i vice versa), a nie zast\u0119powa\u0142 automatycznie poprzednika.<\/p>\n\n\n\n

Tak naprawd\u0119 dywagacje o braku \u201ewolnej Polski\u201d w epoce PRL daj\u0105 si\u0119 sprowadzi\u0107 do pogl\u0105du, i\u017c w bloku wschodnim Polska by\u0142a uciskana i wykorzystywana przez ZSRS. Szczeg\u00f3lnie trwa\u0142y okaza\u0142 si\u0119 mit, zgodnie z kt\u00f3rym w naszym kraju utrzymywa\u0142y si\u0119 problemy z zaopatrzeniem w \u017cywno\u015b\u0107 i inne dobra konsumpcyjne, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 tego, co wyprodukowa\u0142a polska gospodarka, przymusowo wysy\u0142ano do Zwi\u0105zku Sowieckiego. \u201eAntykomuni\u015bci\u201d, gdy dzisiaj nadal to powtarzaj\u0105, zapewne nie zdaj\u0105 sobie sprawy, \u017ce powielaj\u0105 twierdzenia\u2026 komunistycznych w\u0142adz \u2013 i \u017ce te same problemy identycznie t\u0142umaczono w ZSRS. Pu\u0142kownik Jerzy Bronis\u0142awski, wysoki oficer S\u0142u\u017cby Bezpiecze\u0144stwa i pierwszy w historii PRL rzecznik prasowy MSW, opisuj\u0105c w swoich pami\u0119tnikach s\u0142u\u017cbowe pobyty w Zwi\u0105zku Sowieckim, odnotowa\u0142 na marginesie: \u201eDenerwuj\u0105ce by\u0142y powtarzane te\u017c przez media komunikaty, jakoby ludzie radzieccy mogli \u017cy\u0107 dostatniej, gdyby nie musieli pomaga\u0107 bratnim narodom. Tym samym karmi\u0142a polskie spo\u0142ecze\u0144stwo nasza propaganda, \u017ce mieliby\u015bmy nad Wis\u0142\u0105 kraj mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105cy, gdyby nie lichwiarski eksport towar\u00f3w na Wsch\u00f3d, a prawda le\u017ca\u0142a przecie\u017c gdzie\u015b po\u015brodku, tylko kto j\u0105 mia\u0142 wyt\u0142umaczy\u0107?\u201d<\/em> By\u0142o to nader wygodne wyja\u015bnienie na u\u017cytek propagandy wewn\u0119trznej. To w\u0142adze PRL umiej\u0119tnie podszeptywa\u0142y spo\u0142ecze\u0144stwu, i\u017c p\u00f3\u0142ki w sklepach s\u0105 puste, bo wszystko zabieraj\u0105 ruscy, a nie z powodu nieracjonalnego systemu zarz\u0105dzania gospodark\u0105, kt\u00f3ry nawet w granicach modelu ekonomicznego obowi\u0105zuj\u0105cego w bloku wschodnim m\u00f3g\u0142 funkcjonowa\u0107 nieco inaczej i efektywniej, jak mia\u0142o to miejsce na W\u0119grzech, w Czechos\u0142owacji czy zw\u0142aszcza w NRD. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, sam fakt pos\u0142ugiwania si\u0119 przez w\u0142adze PRL propagand\u0105 przedstawiaj\u0105c\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu Zwi\u0105zek Sowiecki w negatywnym \u015bwietle \u015bwiadczy, \u017ce wcale nie mia\u0142y do Moskwy tak wiernopodda\u0144czego stosunku, jak wyobra\u017caj\u0105 sobie \u201eantykomuni\u015bci\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W potocznym obiegu do rangi symbolu domniemanej eksploatacji Polski przez ZSRS ur\u00f3s\u0142 rubel transferowy. Na jego temat opowiada si\u0119, i\u017c Zwi\u0105zek Sowiecki za importowane z PRL towary p\u0142aci\u0142 stronie polskiej wymy\u015blon\u0105 przez siebie fikcyjn\u0105 walut\u0105, w\u0142a\u015bnie owym rublem transferowym, za kt\u00f3ry nic nie da\u0142o si\u0119 kupi\u0107 \u2013 czyli wywozi\u0142, co chcia\u0142 bez p\u0142acenia, zwyczajnie nas okrada\u0142. Wyobra\u017cenia te nie maj\u0105 wiele wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105. Rubel transferowy nigdy nie stanowi\u0142 jednostki p\u0142atniczej (waluty), tylko jednostk\u0119 miary warto\u015bci wymiany towarowej mi\u0119dzy pa\u0144stwami RWPG \u2013 przyj\u0119t\u0105 czysto konwencjonalnie, czyli sztucznie. Ale system wymiany rozliczanej w rublach transferowych wcale nie by\u0142 jednostronnie niekorzystny dla PRL. Zapewnia\u0142 jej na przyk\u0142ad sta\u0142e dostawy surowc\u00f3w energetycznych z ZSRS po cenie znacznie ni\u017cszej od tej na rynkach pozablokowych. Oznacza to, \u017ce Zwi\u0105zek Sowiecki \u015bwiadomie dop\u0142aca\u0142 do ropy i gazu eksportowanych do Polski. By\u0142a to cena, jak\u0105 strona sowiecka p\u0142aci\u0142a za trwanie PRL w strukturach bloku wschodniego. Gdy po \u201eokr\u0105g\u0142ym stole\u201d pojawi\u0142a si\u0119 perspektywa doj\u015bcia do w\u0142adzy w Warszawie orientacji prozachodniej i wypadni\u0119cia Polski z bloku, stanowisko Kremla szybko uleg\u0142o zmianie. Rzadko si\u0119 pami\u0119ta, i\u017c podczas wizyty polskiej delegacji rz\u0105dowej na czele z premierem Mazowieckim w Moskwie w listopadzie 1989 r. to Rosjanie \u2013 a nie Polacy \u2013 nalegali na jak najszybsze przej\u015bcie na rozliczenia w dolarach, poniewa\u017c to dla nich dotychczasowe warunki wymiany by\u0142y finansowo nieop\u0142acalne.<\/p>\n\n\n\n

To kieruje nas ku kluczowej kwestii: pozycji PRL w bloku wschodnim. Wed\u0142ug krytyk\u00f3w Polski \u201eLudowej\u201d, zar\u00f3wno tych urz\u0119dowych, jak i tych hobbystycznych, by\u0142a to pozycja pa\u0144stwa okupowanego, wzgl\u0119dnie pozycja pomiatanego s\u0142ugi. Tymczasem w najwa\u017cniejszym i bodaj najobszerniejszym polskim opracowaniu z zakresu geopolityki akademickiej opublikowanym po 1989 r. o PRL pisze si\u0119 jako o \u201edrugim co do znaczenia pa\u0144stwie obozu\u201d. Autorem tych s\u0142\u00f3w jest Leszek Moczulski* \u2013 antykomunista autentyczny (bo trudno traktowa\u0107 powa\u017cnie \u201eantykomunizm\u201d dziennikarzy urodzonych w latach osiemdziesi\u0105tych albo ulicznych aktywist\u00f3w urodzonych w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych), wi\u0119ziony w minionej epoce za dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105, kt\u00f3ry zarzuca\u0142 \u201eSolidarno\u015bci\u201d za ma\u0142y radykalizm i nazwa\u0142 PZPR \u201eP\u0142atnymi Zdrajcami, Pacho\u0142kami Rosji\u201d. A przy tym naukowiec zbyt rzetelny i inteligentny, by przykrawa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 do w\u0142asnych uprzedze\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Skoro Polska w bloku wschodnim gra\u0142a drugie skrzypce zaraz po Zwi\u0105zku Sowieckim, to znaczy, \u017ce tak silnej pozycji na arenie mi\u0119dzynarodowej nie zajmowa\u0142a od czas\u00f3w bloku napoleo\u0144skiego (1807-1813), w kt\u00f3rym by\u0142a najwa\u017cniejszym sojusznikiem militarnym cesarza Francuz\u00f3w. W okresie mi\u0119dzywojennym, wbrew sanacyjnej propagandzie g\u0142osz\u0105cej na u\u017cytek wewn\u0119trzny tez\u0119 o mocarstwowo\u015bci Rzeczypospolitej, niepodleg\u0142a Polska pozostawa\u0142a bowiem jednym z mniej wp\u0142ywowych pa\u0144stw nie tylko Europy, ale nawet regionu ABC, wyprzedzanym pod tym wzgl\u0119dem przez Czechos\u0142owacj\u0119, a by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c przez Rumuni\u0119 i Austri\u0119. Obecnie, po nieprzemy\u015blanej akcesji do NATO i Unii Europejskiej, pa\u0144stwo polskie jest dyplomatycznym popychad\u0142em \u2013 ratlerkiem, kt\u00f3rego Zach\u00f3d szczuje do jazgotania na Rosj\u0119, po czym negocjuje z ni\u0105 za plecami Warszawy i w kluczowych momentach nie zaprasza jej nawet do wsp\u00f3lnego sto\u0142u rokowa\u0144. Niegdysiejsza pozycja Polski w bloku wschodnim nie jest wi\u0119c \u017cadnym powodem do wstydu. Przeciwnie, by\u0142a ona historycznym i politycznym kapita\u0142em, lekkomy\u015blnie roztrwonionym potem przez polityk\u00f3w z pokolenia \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 13 lutego 2015<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zewsz\u0105d mo\u017cna dzi\u015b us\u0142ysze\u0107, i\u017c PRL nie by\u0142a \u201ewoln\u0105 Polsk\u0105\u201d. Taka teza obowi\u0105zuje w Republice Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u. \u201eWolna Polska\u201d podobno istnia\u0142a do 1939 r. i pojawi\u0142a si\u0119 znowu dopiero w 1989 r. Co zatem rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy Odr\u0105 a Bugiem i mi\u0119dzy Karpatami a Ba\u0142tykiem podczas tego d\u0142ugiego interludium? Czy nie pa\u0144stwo polskie? Najbardziej zacietrzewieni…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-327","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/327","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=327"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/327\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":329,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/327\/revisions\/329"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=327"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=327"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=327"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}