{"id":339,"date":"2026-04-17T17:04:32","date_gmt":"2026-04-17T17:04:32","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=339"},"modified":"2026-04-17T17:04:32","modified_gmt":"2026-04-17T17:04:32","slug":"adam-danek-o-powrot-zapomnianej-tradycji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-o-powrot-zapomnianej-tradycji\/","title":{"rendered":"Adam Danek: O powr\u00f3t zapomnianej tradycji"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Rafa\u0142 Matyja w chwalonej cz\u0119sto pracy \u201eKonserwatyzm po komunizmie\u201d<\/em> (2009) stara\u0142 si\u0119 wykaza\u0107, \u017ce filozofia konserwatywna przejawia si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce w postaci dw\u00f3ch nurt\u00f3w: \u201ewsp\u00f3lnotowego republikanizmu\u201d oraz \u201ekonserwatywnego instytucjonalizmu\u201d. Nie interesuje nas tutaj republikanizm, z jego apoteoz\u0105 sporu politycznego, czyli \u2013 w praktyce \u2013 parlamentarnej k\u0142\u00f3tni, rozbicia na frakcje, rozgadanej \u201eobywatelsko\u015bci\u201d. Zatrzymajmy si\u0119 za to przy twierdzeniu autora, jakoby w Polsce rozwija\u0142 si\u0119 obecnie \u201ekonserwatywny instytucjonalizm\u201d. Niestety, nie spos\u00f3b przyzna\u0107 mu racji.<\/p>\n\n\n\n

We wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce instytucje nie interesuj\u0105 nikogo. Nie ma dzi\u015b w naszym kraju licz\u0105cego si\u0119 ugrupowania czy \u015brodowiska politycznego, kt\u00f3re pr\u00f3bowa\u0142oby wypracowa\u0107 alternatywne koncepcje ustroju pa\u0144stwowego, czy cho\u0107by systemu rz\u0105d\u00f3w albo sposobu organizacji i funkcjonowania poszczeg\u00f3lnych organ\u00f3w pa\u0144stwa. Wszystkie one akceptuj\u0105 w tej kwestii status quo<\/em>, co oznacza, i\u017c nie uznaj\u0105 \u0142adu instytucjonalnego za problem wart rzeczywistego namys\u0142u i dyskusji.<\/p>\n\n\n\n

We francuskiej tradycji politycznej prezydent uwa\u017cany jest za najwy\u017cszego reprezentanta nie Narodu, lecz Pa\u0144stwa. W obecnym ustroju pa\u0144stwa polskiego brakuje organu, kt\u00f3ry reprezentowa\u0142by i wyra\u017ca\u0142 nie wol\u0119 mniejszej b\u0105d\u017a wi\u0119kszej grupy wyborc\u00f3w, ale interes pa\u0144stwa jako takiego, czyli racj\u0119 stanu. Zapisy konstytucji z 1997 r. \u015bci\u015ble uzale\u017cniaj\u0105 rz\u0105d oraz jego szefa od partii politycznych i ich uk\u0142adu w parlamencie. W tym samym po\u0142o\u017ceniu znajduje si\u0119 prezydent, cho\u0107 postawi\u0142y go w nim nie uregulowania formalno-prawne, a utrwalona praktyka polityczna. Praktyka za\u015b konstytuuje ustr\u00f3j pa\u0144stwa w r\u00f3wnej mierze, co normy prawne, jak wykazywa\u0142 w swych pracach znakomity polski konstytucjonalista Zygmunt Cybichowski (1879-1946). Co z tego wynika? To, \u017ce w swej aktualnej postaci nasze pa\u0144stwo nie ma G\u0142owy.<\/p>\n\n\n\n

Skoro na chwil\u0119 obecn\u0105 nie mo\u017cna zmieni\u0107 ustroju, nale\u017cy przynajmniej powo\u0142a\u0107 ruch polityczny, kt\u00f3ry stawia\u0142by sobie za cel wzmocnienie pa\u0144stwa i wyemancypowanie go od partyjnych partykularyzm\u00f3w. W okresie III Rzeczypospolitej nie pojawi\u0142 si\u0119 jeszcze ruch tego rodzaju. Nie oznacza to jednak, \u017ce ruchy pa\u0144stwotw\u00f3rcze nie maj\u0105 w Polsce tradycji. Nasze dzieje w pierwszej po\u0142owie XX wieku \u015bwiadcz\u0105 o czym\u015b przeciwnym. W 1905 r. W\u0142adys\u0142aw Studnicki <\/strong>(1867-1953) napisa\u0142 program Partii Pa\u0144stwowo\u015bci Polskiej, kt\u00f3r\u0105 zamierza\u0142 zawi\u0105za\u0107 w celu skierowania \u015bwi\u0119c\u0105cego w\u00f3wczas w Polsce triumfy pr\u0105du rewolucyjnego na tor budowy w\u0142asnego pa\u0144stwa. Ostatecznie nie uda\u0142o mu si\u0119 w\u00f3wczas utworzy\u0107 PPP. Nurt pa\u0144stwotw\u00f3rczy rozwin\u0105\u0142 si\u0119 na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 podczas I wojny \u015bwiatowej, kiedy na terenie zaboru rosyjskiego dzia\u0142a\u0142y Liga Pa\u0144stwowo\u015bci Polskiej (1915-1918) oraz Klub Pa\u0144stwowc\u00f3w Polskich (1916-1918), za\u0142o\u017cony i kierowany przez Studnickiego. Pierwsza z tych organizacji d\u0105\u017cy\u0142a do odbudowy pa\u0144stwa polskiego z w\u0142asnymi instytucjami w oparciu o Austro-W\u0119gry, druga \u2013 w oparciu o Niemcy. W Klubie Pa\u0144stwowc\u00f3w Polskich dzia\u0142ali m.in. Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko <\/strong>(1889-1931), p\u00f3\u017aniej jeden z najzdolniejszych polityk\u00f3w pi\u0142sudczykowskich, oraz Micha\u0142 R\u00f6mer <\/strong>(1880-1945), przyw\u00f3dca litewskich \u201ekrajowc\u00f3w\u201d. Na pocz\u0105tku 1918 r. \u015brodowiska reprezentuj\u0105ce tzw. orientacj\u0119 aktywistyczn\u0105 (program czynnej polityki pa\u0144stwotw\u00f3rczej) zawi\u0105za\u0142y efemeryczne Porozumienie Stronnictw Pa\u0144stwowo\u015bci Polskiej, skupione wok\u00f3\u0142 Aleksandra Lednickiego <\/strong>(1866-1934). W pierwszych latach Polski niepodleg\u0142ej dzia\u0142a\u0142y, tworzone przez konserwatyst\u00f3w, Stronnictwo Pracy Konstytucyjnej (1919-1920) oraz parlamentarny Klub Pracy Konstytucyjnej (1919-1922). Donios\u0142\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu politycznym odegra\u0142 zw\u0142aszcza Klub Pracy Konstytucyjnej (pomimo podobie\u0144stwa nazw niezwi\u0105zany ze Stronnictwem), z kt\u00f3rego ramienia zasiadali w Sejmie wybitni specjali\u015bci w dziedzinach prawa, ekonomii politycznej, administracji czy skarbowo\u015bci. W wyborach do Sejmu w 1922 r. konserwaty\u015bci, pi\u0142sudczycy i wile\u0144scy \u201ekrajowcy\u201d wystawili wsp\u00f3ln\u0105 list\u0119 pod nazw\u0105 Unii Narodowo-Pa\u0144stwowej. Popar\u0142 j\u0105 swoim autorytetem Naczelnik Pa\u0144stwa J\u00f3zef Pi\u0142sudski, a w\u015br\u00f3d jej kandydat\u00f3w znajdowali si\u0119 m.in. pi\u0142sudczykowscy dyplomaci i eksperci od polityki zagranicznej Tytus Filipowicz <\/strong>(1873-1953) i Roman Knoll <\/strong>(1888-1953), politolodzy i profesorowie prawa W\u0142adys\u0142aw Leopold Jaworski <\/strong>(1865-1930), Stanis\u0142aw Estreicher <\/strong>(1869-1939) i Zygmunt Jundzi\u0142\u0142 <\/strong>(1880-1953), by\u0142y premier i wsp\u00f3\u0142autor skutecznych reform finansowych Julian Nowak (1865-1946) czy prawnik Jan Hupka <\/strong>(1866-1952), wa\u017cny dzia\u0142acz ruchu pa\u0144stwotw\u00f3rczego podczas minionej wojny. Unia Narodowo-Pa\u0144stwowa nie uzyska\u0142a w\u00f3wczas mandat\u00f3w poselskich. Po zamachu majowym wp\u0142yw na polityk\u0119 rz\u0105du zdoby\u0142a natomiast wile\u0144ska Organizacja Zachowawczej Pracy Pa\u0144stwowej, w wyniku fuzji ze \u015brodowiskiem konserwatyst\u00f3w warszawskich pod koniec 1926 r. przekszta\u0142cona w Polsk\u0105 Organizacj\u0119 Zachowawczej Pracy Pa\u0144stwowej. Organizacji przewodzi\u0142 by\u0142y dyplomata i minister spraw zagranicznych, ksi\u0105\u017c\u0119 Eustachy Sapieha <\/strong>(1881-1963), autor b\u0142yskotliwego projektu ustrojowego pt. Konstytucja racji stanu<\/em> (1930). Do najwa\u017cniejszych jej dzia\u0142aczy nale\u017celi \u00f3wczesny minister rolnictwa Karol Niezabytowski <\/strong>(1865-1952), Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz <\/strong>(1896-1966) oraz minister sprawiedliwo\u015bci i by\u0142y premier Litwy \u015arodkowej Aleksander Meysztowicz <\/strong>(1864-1943). Ruch pa\u0144stwotw\u00f3rczy w Polsce tworzy\u0142y zatem ugrupowania nie masowe, lecz elitarne, z du\u017cym udzia\u0142em czynnika eksperckiego. Spo\u015br\u00f3d wi\u0119kszych ugrupowa\u0144 w okresie pomajowym ide\u0119 rewolucji pa\u0144stwotw\u00f3rczej eksponowa\u0142y zw\u0142aszcza organizacje zaliczane do lewego skrzyd\u0142a obozu pi\u0142sudczykowskiego: przeznaczony dla m\u0142odzie\u017cy studenckiej Akademicki Zwi\u0105zek Pracy dla Pa\u0144stwa, znany bardziej jako Legion M\u0142odych (1930-1939), oraz Zwi\u0105zek Naprawy Rzeczypospolitej (1926-1930), kt\u00f3ry da\u0142 pocz\u0105tek nieformalnemu, cho\u0107 wp\u0142ywowemu ruchowi naprawiaczy<\/em>, czynnemu w \u017cyciu politycznym do wybuchu II wojny \u015bwiatowej. Organem teoretycznym tego ostatniego ruchu by\u0142 tygodnik \u201eNar\u00f3d i Pa\u0144stwo\u201d (1936-1939). Na drugim, prawym skrzydle obozu kierunek pa\u0144stwotw\u00f3rczy reprezentowa\u0142 Ruch Narodowo-Pa\u0144stwowy (1937-1939), wyros\u0142y z wcze\u015bniejszego Zwi\u0105zku M\u0142odych Narodowc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Po 1989 r. podejmowano pr\u00f3by o\u017cywienia rozmaitych polskich tradycji politycznych: socjalistycznej, ludowcowej, endeckiej, pi\u0142sudczykowskiej czy konserwatywnej. Tradycja pa\u0144stwotw\u00f3rcza, przenikaj\u0105ca si\u0119 z niekt\u00f3rymi z tych nurt\u00f3w, cho\u0107 posiadaj\u0105ca samodzieln\u0105 tre\u015b\u0107, by\u0142a w tym czasie w Polsce, jak dot\u0105d, nieobecna. Czas ju\u017c najwy\u017cszy, by do niej powr\u00f3ci\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 20 grudnia 2014<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rafa\u0142 Matyja w chwalonej cz\u0119sto pracy \u201eKonserwatyzm po komunizmie\u201d (2009) stara\u0142 si\u0119 wykaza\u0107, \u017ce filozofia konserwatywna przejawia si\u0119 we wsp\u00f3\u0142czesnej Polsce w postaci dw\u00f3ch nurt\u00f3w: \u201ewsp\u00f3lnotowego republikanizmu\u201d oraz \u201ekonserwatywnego instytucjonalizmu\u201d. Nie interesuje nas tutaj republikanizm, z jego apoteoz\u0105 sporu politycznego, czyli \u2013 w praktyce \u2013 parlamentarnej k\u0142\u00f3tni, rozbicia na frakcje, rozgadanej \u201eobywatelsko\u015bci\u201d. Zatrzymajmy si\u0119 za to przy…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-339","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/339","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=339"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/339\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":341,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/339\/revisions\/341"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=339"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=339"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=339"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}