{"id":342,"date":"2026-04-17T17:05:25","date_gmt":"2026-04-17T17:05:25","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=342"},"modified":"2026-04-17T17:05:25","modified_gmt":"2026-04-17T17:05:25","slug":"adam-danek-kultura-polska-wobec-zachodu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-kultura-polska-wobec-zachodu\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Kultura polska wobec Zachodu"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

   Kwestia przynale\u017cno\u015bci Polski do kr\u0119gu kulturowego zwanego Zachodem wzbudza emocje, ilekro\u0107 jest dyskutowana. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c impuls do dyskusji daje zazwyczaj zakwestionowanie owej przynale\u017cno\u015bci przez opiniotw\u00f3rcze podmioty z Europy Zachodniej, cz\u0119sto w po\u0142\u0105czeniu z przypisaniem Polski do \u015bwiata Wschodu, postrzeganego przez wspomniane podmioty pejoratywnie, w kategoriach ni\u017cszo\u015bci cywilizacyjnej. Bogactwo warto\u015bciowych spostrze\u017ce\u0144 do rodzimych spor\u00f3w o (geokulturow\u0105?) przynale\u017cno\u015b\u0107 Polski mo\u017ce wnie\u015b\u0107 wydana wzgl\u0119dnie niedawno ksi\u0105\u017cka pod tytu\u0142em \u201eSwoisto\u015b\u0107 polskiej kultury i jej stosunek do Zachodu\u201d<\/em>. Stanowi ona solidnie opracowany wyb\u00f3r pism Stanis\u0142awa Kutrzeby (1876-1946), znakomitego historyka ustroju i badacza kultury Polski, krytycznego kontynuatora krakowskiej szko\u0142y historycznej. Sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na ni\u0105 artyku\u0142y i eseje uczonego, w oryginale publikowane w latach 1911-1939, rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na wzajemne relacje Polski i ca\u0142ego Zachodu w spos\u00f3b nier\u00f3wnie g\u0142\u0119bszy \u2013 i jak\u017ce przez to odmienny \u2013 od tego, do jakiego jeste\u015bmy przyzwyczajeni, zw\u0142aszcza ostatnimi laty.<\/p>\n\n\n\n

   Ju\u017c w XVII wieku w pa\u0144stwach Europy Zachodniej, takich jak Niemcy, Francja i Anglia, rozwija\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142a publicystyczna moda na przedstawianie Polski jako krainy niecywilizowanej i silnie zorientalizowanej (co uwa\u017cano zreszt\u0105 za synonimy). U podstaw tego zjawiska leg\u0142y nader prozaiczne przyczyny: egzotyczne opowie\u015bci mia\u0142y w\u00f3wczas wzi\u0119cie, zwyczajnie dobrze si\u0119 sprzedawa\u0142y, podobnie jak w XIX i XX wieku literatura podr\u00f3\u017cnicza. Dlatego te\u017c opisy Polski sporz\u0105dzane przez udaj\u0105cych si\u0119 do niej podr\u00f3\u017cnych angielskich, francuskich b\u0105d\u017a niemieckich, a ukazuj\u0105ce jej mieszka\u0144c\u00f3w jako wschodnich barbarzy\u0144c\u00f3w, by\u0142y odpowiedni podbarwiane i, jak dowodzili p\u00f3\u017aniej historycy, bardziej ni\u017c na rzeczywistych obserwacjach opiera\u0142y si\u0119 na zmy\u015bleniach lub fantastycznych plotkach. Dzie\u0142ami polemicznymi wobec nierzetelnych, oszczerczych relacji odpowiadali ich autorom protagoni\u015bci literatury staropolskiej, jak na przyk\u0142ad ks. Szymon Starowolski (1588-1656) i \u0141ukasz Opali\u0144ski (1612-1662). Tendencja do kreowania Rzeczypospolitej na \u201edziki Wsch\u00f3d\u201d Europy wzmog\u0142a si\u0119 znacznie z nadej\u015bcie epoki O\u015bwiecenia z jej bezwzgl\u0119dn\u0105 pogard\u0105 dla wszystkiego, co sama uzna\u0142a za archaiczne. Domniemany orientalizm Polski okaza\u0142 si\u0119 wa\u017ck\u0105 kwesti\u0105 w czasach stanis\u0142awowskich, poniewa\u017c pos\u0142u\u017cy\u0142 mocarstwom zaborczym za jedno z uzasadnie\u0144 rozbior\u00f3w Rzeczypospolitej. Propaganda febronia\u0144skich Prus i terezja\u0144sko-j\u00f3zefi\u0144skiej Austrii przedstawia\u0142a akcj\u0119 rozbiorow\u0105 jako misj\u0119 cywilizatorsk\u0105, jako motywowane humanizmem i trosk\u0105 o ludzko\u015b\u0107 niesienie \u015bwiat\u0142a zachodniej kultury nieo\u015bwieconym ludom Wschodu (dla kr\u00f3la Prus rozbiory uzasadnia\u0142 w ten spos\u00f3b m.in. Wolter). Co ciekawe, identyczny ton przybra\u0142a pod\u00f3wczas propaganda trzeciego z zaborc\u00f3w \u2013 Rosji. Mo\u017ce si\u0119 to wyda\u0107 zaskakuj\u0105ce, bo o ile o miejsce Polski w podziale Wsch\u00f3d-Zach\u00f3d na upartego mo\u017cna by si\u0119 jeszcze spiera\u0107, o tyle nikt nie kwestionowa\u0142by przynale\u017cno\u015bci Rosji do Wschodu. Inaczej jednak mia\u0142y si\u0119 sprawy w XVIII wieku, po okresie brutalnie realizowanego okcydentalizmu Piotra I. Tamta Rosja, kierowana przez klas\u0119 polityczn\u0105 m\u00f3wi\u0105c\u0105 po francusku i niemiecku, administrowana przez czynownik\u00f3w we frakach i upudrowanych perukach czu\u0142a si\u0119 ju\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 Zachodu oraz lubi\u0142a to akcentowa\u0107. Kraj rz\u0105dzony przez anachroniczny stan rycerski we wschodnich kontuszach, \u017cupanach i szerokich pasach jawi\u0142 si\u0119 \u00f3wczesnym rosyjskim elitom jako \u201eChiny europejskie\u201d<\/em> \u2013 wed\u0142ug okre\u015blenia przyw\u00f3dcy krakowskich sta\u0144czyk\u00f3w J\u00f3zefa Szujskiego (1835-1883). Trzej zaborcy wkraczali zatem do Polski nie tylko jako zwykli naje\u017ad\u017acy bezwzgl\u0119dnie egzekwuj\u0105cy swoj\u0105 racj\u0119 stanu, ale we w\u0142asnym mniemaniu r\u00f3wnie\u017c jako zachodni Kulturtr\u00e4gerzy<\/em>, przychodz\u0105cy, aby ucywilizowa\u0107 zacofany Wsch\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n

   Badania profesora Kutrzeby nad \u201ecywilizacj\u0105 polsk\u0105 jako typem historycznym\u201d<\/em> skutecznie rozwiewaj\u0105 orientaln\u0105 legend\u0119 Polski. Krakowski uczony wyr\u00f3\u017cnia w obr\u0119bie kultury elementy materialne oraz duchowe, przy czym o charakterze danej kultury nie decyduj\u0105 one w spos\u00f3b r\u00f3wnorz\u0119dny. Uwag\u0119 laika skupiaj\u0105 na sobie przede wszystkim materialne przejawy kultury, kt\u00f3re mo\u017cna obejrze\u0107 i dotkn\u0105\u0107, lecz myli\u0142by si\u0119 ten, kto przynale\u017cno\u015b\u0107 jakiegokolwiek ludu chcia\u0142by ocenia\u0107 wy\u0142\u0105cznie na ich podstawie. Nar\u00f3d mo\u017ce perfekcyjnie przyswoi\u0107 sobie elementy materialne cywilizacji zupe\u0142nie sobie obcej, a mimo to jego kulturowa specyfika i odr\u0119bno\u015b\u0107 pozostanie nietkni\u0119ta. \u201eMo\u017ce Azjata wzi\u0105\u0107 na siebie europejski str\u00f3j od st\u00f3p do g\u0142owy, mo\u017ce sw\u00f3j zarost na europejski wz\u00f3r u\u0142o\u017cy\u0107, mo\u017ce przej\u0105\u0107 wszystkie zdobycze fizyki i chemii, czy techniki przemys\u0142owej, handlowej lub g\u00f3rniczej, mo\u017ce swoje wojsko na europejski \u0142ad zorganizowa\u0107, w europejsk\u0105 bro\u0144 je uzbroi\u0107, nawet komendy wyrazy z Europy przej\u0105\u0107 \u2013 a przecie\u017c Azjata pozostanie w ca\u0142ej swej istocie, gdy duch jego inny, bo inna religia, inny \u015bwiatopogl\u0105d, inna etyka.\u201d<\/em> (s. 87). Najlepszego przyk\u0142adu dostarcza tu Japonia po rewolucji Meiji \u2013 przyj\u0105wszy zewn\u0119trzne formy zapo\u017cyczone od cywilizacji Zachodu, nie przesta\u0142a by\u0107 przecie\u017c przez to integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Wschodu. \u201eWszak\u017ce nikt nie powie, \u017ce kultura japo\u0144ska jest europejska, cho\u0107 Japonia tak znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kultury materialnej przej\u0119\u0142a w ci\u0105gu bardzo kr\u00f3tkiego czasu z Europy, gdy otwar\u0142a dost\u0119p do siebie dla tych wp\u0142yw\u00f3w. Spotyka si\u0119 tam dzi\u015b wszak\u017ce wszystkie zdobycze techniki europejskiej czy ameryka\u0144skiej. A jednak cywilizacja ta, jak by\u0142a niegdy\u015b, tak jest do dzi\u015b zgo\u0142a obc\u0105 cywilizacji starego \u015bwiata, bo dusza narodu japo\u0144skiego nie zosta\u0142a przez ni\u0105 tkni\u0119ta, dalej jest tak inn\u0105, \u017ce w og\u00f3le jej Europejczyk w\u0142a\u015bciwie nie rozumie; ogl\u0105da j\u0105 ze wszystkich stron, opisuje \u2013 z zewn\u0105trz jednak tylko, do jej wn\u0119trza dotrze\u0107 nie mo\u017ce, bo go nie potrafi odczu\u0107.\u201d <\/em>(s. 3). O charakterze danej kultury przes\u0105dzaj\u0105 tedy w ostateczno\u015bci jej elementy duchowe. W kulturze polskiej daj\u0105 si\u0119 zaobserwowa\u0107 pewne wp\u0142ywy Wschodu, lecz ograniczaj\u0105 si\u0119 one wy\u0142\u0105cznie do sfery materialnej i nawet w jej granicach maj\u0105 nader niewielki zasi\u0119g. Wschodnie elementy materialne na ziemiach polskich wi\u0105za\u0142y si\u0119 zreszt\u0105 na og\u00f3\u0142 z obecno\u015bci\u0105 na nich \u017cywio\u0142\u00f3w obcych \u2013 jak na przyk\u0142ad w budownictwie okazy sakralnej architektury bizantyjskiej czy \u017cydowskiej. Natomiast duchowo\u015b\u0107 i kultura wysoka zawsze mia\u0142y w Polsce fundament jednoznacznie zachodni, \u0142aci\u0144ski. \u201eJe\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 dwa wielkie od\u0142amy kultury: duchowej i materialnej, to\u0107 dla nikogo, kto jasno patrzy, nie mo\u017ce ulega\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce przej\u0119cie cho\u0107by cz\u0119\u015bciowe duchowej kultury obcej, poddanie si\u0119 jej przemo\u017cnemu naciskowi cho\u0107by tylko w pewnej mierze, zw\u0142aszcza gdy chodzi o religi\u0119 i \u015bci\u015ble z religi\u0105 zwi\u0105zane \u015bwiatopogl\u0105d i charakter, bez por\u00f3wnania wi\u0119cej znaczy, ni\u017c przej\u0119cie bez zmian \u017cadnych, nawet \u017cywcem, ca\u0142ej kultury materialnej.\u201d <\/em>(s. 87). Do Polski za\u015b religia, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 rdzeniem jej cywilizacyjnej to\u017csamo\u015bci, przyby\u0142a z Zachodu, z katolickiego Rzymu. Ze swej strony dodajmy, i\u017c Polska ma powody, aby uwa\u017ca\u0107 swa pozycj\u0119 za w pewien spos\u00f3b uprzywilejowan\u0105. Nale\u017c\u0105ca w pe\u0142ni do kultury zachodniej, a obcuj\u0105ca od wiek\u00f3w z kultur\u0105 Orientu, mo\u017ce wci\u0105\u017c, jak to si\u0119 dzia\u0142o w przesz\u0142o\u015bci, odegra\u0107 w relacjach mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem rol\u0119 szczeg\u00f3lnie donios\u0142\u0105. Przypomnijmy przy tej okazji sformu\u0142owan\u0105 przez Eugeniusza Romera (1871-1954) geopolityczn\u0105 teori\u0119 Polski jako pomostu<\/em>pomi\u0119dzy oboma \u015bwiatami, predestynowanej do tego, by rozwija\u0107 si\u0119 dzi\u0119ki ich obustronnej komunikacji i handlowi.<\/p>\n\n\n\n

   Obok rzekomej przynale\u017cno\u015bci Polski do Wschodu upowszechni\u0142 si\u0119 na jej temat inny stereotyp, przeciwstawny do pierwszego, a cz\u0119sto spotykany i wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie. Chodzi o tez\u0119 o m\u0142odszo\u015bci cywilizacyjnej, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 Polska co prawda zalicza si\u0119 do cywilizacji zachodniej, ale cywilizacja owa zosta\u0142a jej przyniesiona przez starsze pa\u0144stwa Zachodu, w zwi\u0105zku z czym kultur\u0119 polsk\u0105 wypada postrzega\u0107 jako wt\u00f3rn\u0105 wobec tamtych pa\u0144stw, zale\u017cn\u0105 i \u2013 w domy\u015ble \u2013 ni\u017csz\u0105 czy gorsz\u0105 od nich. Pisma Kutrzeby stanowi\u0105 wy\u015bmienite remedium na kompleksy tego rodzaju. W jego uj\u0119ciu poszczeg\u00f3lne kultury narodowe w obr\u0119bie cywilizacji zachodniej sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z tych samych zasadniczych element\u00f3w \u2013 i w tym sensie s\u0105 r\u00f3wnoprawne \u2013 lecz w przypadku ka\u017cdej z nich elementy te musia\u0142y si\u0119 dostosowa\u0107 do innych warunk\u00f3w lokalnych, co wp\u0142yn\u0119\u0142o te\u017c na ich wzajemne relacje. \u201eR\u00f3\u017cne za\u015b ustosunkowanie cho\u0107by tych samych poj\u0119\u0107 wyda za\u015b w rezultacie \u2013 owoc odmienny, inn\u0105 kultur\u0119.\u201d<\/em> (s. 88). Kulturowa odr\u0119bno\u015b\u0107 i swoisto\u015b\u0107 narod\u00f3w europejskich wyrasta w\u0142a\u015bnie z tego zr\u00f3\u017cnicowanego roz\u0142o\u017cenia akcent\u00f3w. Nie ma podstaw, by kultur\u0119 polsk\u0105 uwa\u017ca\u0107 za wt\u00f3rn\u0105 wobec Zachodu jako ca\u0142o\u015bci bardziej ni\u017c hiszpa\u0144sk\u0105 albo niemieck\u0105. Kutrzeba pisze: \u201eMniej mo\u017ce wyrobienia my\u015blowego w tej naszej kulturze, wydoskonalenia twardej woli, wi\u0119cej uczu\u0107 i temperamentu; lecz je\u015bli m\u0142odsz\u0105 t\u0119 kultur\u0119 mo\u017cna nazwa\u0107 jako w stosunku do innych zachodnich op\u00f3\u017anion\u0105 nieco, jako nie tak pog\u0142\u0119bion\u0105 prac\u0105 wyt\u0119\u017caj\u0105c\u0105 ducha, to mo\u017cna j\u0105 tak\u017ce z dum\u0105 m\u0142odsz\u0105 nazwa\u0107, i\u017c w niej zdrowia moralnego, \u017cywotno\u015bci, si\u0142y, rozmachu, ch\u0119ci do \u017cycia, szlachetnego idea\u0142u, wi\u0119cej chyba, ni\u017c zwykle u tych innych, starszych kultur, doszuka\u0107 si\u0119 mo\u017cna.\u201d <\/em>(s. 116). Rekomenduj\u0105c wszystkim lektur\u0119 wyboru dzie\u0142 krakowskiego uczonego, dedykujemy jego powy\u017csze s\u0142owa tym, kt\u00f3rzy Polsk\u0119 pomawiaj\u0105 o za\u015bciankowo\u015b\u0107, a po cywilizacj\u0119 wysy\u0142aj\u0105 j\u0105 na kolanach do Berlina, Brukseli b\u0105d\u017a Pary\u017ca \u2013 daj\u0105c dow\u00f3d \u017ca\u0142osnego prowincjonalizmu i niewolniczego poczucia ni\u017cszo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 8 grudnia 2014<\/p>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Kutrzeba, Swoisto\u015b\u0107 polskiej kultury i jej stosunek do Zachodu. Wyb\u00f3r pism<\/em>, red. Stanis\u0142aw Grodziski, Jacek Kloczkowski, Bogdan Szlachta, wyd. O\u015brodek My\u015bli Politycznej \u2013 Ksi\u0119garnia Akademicka, Krak\u00f3w 2006, ss. [XXII] 366.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

   Kwestia przynale\u017cno\u015bci Polski do kr\u0119gu kulturowego zwanego Zachodem wzbudza emocje, ilekro\u0107 jest dyskutowana. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c impuls do dyskusji daje zazwyczaj zakwestionowanie owej przynale\u017cno\u015bci przez opiniotw\u00f3rcze podmioty z Europy Zachodniej, cz\u0119sto w po\u0142\u0105czeniu z przypisaniem Polski do \u015bwiata Wschodu, postrzeganego przez wspomniane podmioty pejoratywnie, w kategoriach ni\u017cszo\u015bci cywilizacyjnej. Bogactwo warto\u015bciowych spostrze\u017ce\u0144 do rodzimych…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-342","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/342","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=342"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/342\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":344,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/342\/revisions\/344"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=342"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=342"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=342"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}