{"id":360,"date":"2026-04-17T17:09:35","date_gmt":"2026-04-17T17:09:35","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=360"},"modified":"2026-04-17T17:09:35","modified_gmt":"2026-04-17T17:09:35","slug":"adam-danek-narodowy-socjalizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-narodowy-socjalizm\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Narodowy socjalizm"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

   W potocznym obiegu terminy \u201enazizm\u201d i \u201enarodowy socjalizm\u201d u\u017cywane s\u0105 jako zamienniki, poniewa\u017c \u2013 jak si\u0119 twierdzi \u2013 pierwszy stanowi jedynie skr\u00f3towiec od drugiego. W rezultacie przywo\u0142uj\u0105c w rozmowie lub na pi\u015bmie poj\u0119cie narodowego socjalizmu w kontek\u015bcie innym ni\u017c pejoratywny, mo\u017cemy \u0142atwo wywo\u0142a\u0107 niedowierzanie, oburzenie czy wr\u0119cz przera\u017cenie odbiorcy. I dlatego w\u0142a\u015bnie trzeba przy ka\u017cdej okazji przypomina\u0107, \u017ce narodowy socjalizm nie jest synonimem nazizmu. Nazizm to ideologia g\u0142oszona i realizowana przez ruch pod przyw\u00f3dztwem Adolfa Hitlera oraz przez pa\u0144stwo niemieckie w okresie jego rz\u0105d\u00f3w, a wi\u0119c zamkni\u0119ty i dawno miniony fenomen historyczny. Znacznie szersze poj\u0119cie narodowego socjalizmu obejmuje wszelkie kierunki polityczne \u0142\u0105cz\u0105ce w swojej my\u015bli b\u0105d\u017a programie idee socjalistyczne z nacjonalistycznymi. W jego ramach znaczeniowych mie\u015bci si\u0119 zatem nie tylko jedna partykularna pr\u00f3ba dokonania takiej syntezy, podj\u0119ta przez Hitlera i jego parti\u0119 na przestrzeni dwudziestu paru lat, lecz wielo\u015b\u0107 wzajemnie zr\u00f3\u017cnicowanych koncepcji, powsta\u0142ych w rozmaitych krajach i momentach historycznych.<\/p>\n\n\n\n

   Nacjonalizm i socjalizm ci\u0105\u017c\u0105 ku sobie, co na przyk\u0142adzie syjonizmu pokaza\u0142 znany izraelski politolog Zeev Sternhell w g\u0142o\u015bnej pracy \u201eMity za\u0142o\u017cycielskie Izraela. Nacjonalizm, socjalizm i powstanie pa\u0144stwa \u017cydowskiego\u201d<\/em> (1995). Z jednej strony socjalizm stawia sobie za cel ponowne osadzenie wykorzenionego ludzkiego indywiduum w realnej zbiorowo\u015bci i uczynienia go od niej wsp\u00f3\u0142zale\u017cnym, a w planie doczesnym najwi\u0119ksz\u0105 tak\u0105 zbiorowo\u015bci\u0105 jest nar\u00f3d. Z drugiej strony nacjonalistyczne postulaty unarodowienia gospodarki, wzgl\u0119dnie zwi\u0119kszenia kontroli (i w\u0142adzy) pa\u0144stwa narodowego nad procesami gospodarczymi, wiod\u0105 w kierunku jakiej\u015b formy socjalizmu, a zw\u0142aszcza tak to wygl\u0105da z dominuj\u0105cego we wsp\u00f3\u0142czesnej ekonomii stanowiska liberalnego. Nie bez powodu wp\u0142ywowy ideolog liberalizmu John Dalberg, znany bardziej jako lord Acton, pisa\u0142, \u017ce ka\u017cdy socjalizm pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej przechodzi w narodowy socjalizm.<\/p>\n\n\n\n

   Nacjonalistyczna odmiana socjalizmu d\u0105\u017cy wi\u0119c przede wszystkim do przemian w sferze ustroju ekonomicznego. Trudno natomiast by\u0142oby wskaza\u0107 jedn\u0105 wizj\u0119 ustroju politycznego charakterystyczn\u0105 dla narodowego socjalizmu, a z pewno\u015bci\u0105 nie s\u0105 tu \u017cadnym wzorcem rozwi\u0105zania ustrojowe urzeczywistnione w III Rzeszy przez Hitlera. Francuski pisarz Maurice Barr\u00e8s, kandyduj\u0105c w 1898 r. do parlamentu z ramienia Republika\u0144skiego Komitetu Socjalistyczno-Nacjonalistycznego, nie kwestionowa\u0142 republika\u0144skiej formy rz\u0105du. Opowiada\u0142 si\u0119 za przekszta\u0142ceniem parlamentarnego modelu republiki w model plebiscytarny, z dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0105 ustrojow\u0105 prezydenta, a jednocze\u015bnie za decentralizacj\u0105 systemu administracyjnego. Czeska Partia Narodowo-Socjalistyczna dzia\u0142aj\u0105ca w mi\u0119dzywojennej Czechos\u0142owacji pod przyw\u00f3dztwem tamtejszego m\u0119\u017ca stanu Edvarda Bene\u0161a by\u0142a jedn\u0105 z podp\u00f3r republiki parlamentarnej. W Polsce w latach trzydziestych narodowi socjali\u015bci z Radykalnego Ruchu Uzdrowienia proponowali monarchi\u0119 parlamentarn\u0105 jako ustr\u00f3j optymalny dla naszego kraju.<\/p>\n\n\n\n

   Narodowo-socjalistyczn\u0105 orientacj\u0119 ideow\u0105 przyjmowa\u0142y cz\u0119sto si\u0142y walcz\u0105ce o uwolnienie swoich kraj\u00f3w od w\u0142adzy b\u0105d\u017a zale\u017cno\u015bci narzuconej z zewn\u0105trz. Syntezy nacjonalizmu z socjalizmem dokonywa\u0142 w swoich pogl\u0105dach urugwajski ruch partyzantki miejskiej Tupamaros. Inni partyzanci miejscy z Ameryki Po\u0142udniowej, argenty\u0144scy Montoneros, jak wskazuje politolog Jaros\u0142aw Tomasiewicz, \u0142\u0105czyli w swoich pogl\u0105dach optyk\u0119 marksistowsk\u0105 z optyk\u0105 \u201echrze\u015bcija\u0144sko-antysemick\u0105\u201d.<\/p>\n\n\n\n

   Pomyli\u0142by si\u0119 jednak ten, kto by uzna\u0142 \u2013 zn\u00f3w na podstawie partykularnego przyk\u0142adu niemieckiego \u2013 \u017ce narodowy socjalizm organicznie wi\u0105\u017ce si\u0119 z antysemityzmem. W takim bowiem wypadku nie da\u0142oby si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 jego popularno\u015bci na zamieszkanym przez ludy semickie Bliskim Wschodzie. Syntez\u0119 nacjonalizmu z socjalizmem reprezentowa\u0142y tam, i w wi\u0119kszo\u015bci nadal reprezentuj\u0105, mi\u0119dzy innymi: Socjalistyczna Partia Odrodzenia Arabskiego zwana Baas (za\u0142. 1947), Syryjska Partia Socjal-Nacjonalistyczna (za\u0142. 1947), Ruch Wyzwolenia Narodowego Palestyny znany bardziej jako Fatah (za\u0142. 1954, do dzi\u015b nale\u017cy do Mi\u0119dzynarod\u00f3wki Socjalistycznej), Arabski Zwi\u0105zek Socjalistyczny (za\u0142. 1962) rz\u0105dz\u0105cy Egiptem w epoce Nasera, Awangarda Ludowej Walki Wyzwole\u0144czej (za\u0142. 1967) zwana te\u017c B\u0142yskawic\u0105 (As Sa\u2019ika<\/em>), Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny (za\u0142. 1967), Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny (za\u0142. 1969, jako Ludowo-Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny). O tym, \u017ce syjonizm, przynajmniej u swych korzeni, by\u0142 \u017cydowskim narodowym socjalizmem, wspomniano wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n

   Narodowy kierunek socjalizmu na polskim gruncie pojawi\u0142 si\u0119 najpierw w 1881 r. w postaci kr\u00f3tkotrwa\u0142ego ugrupowania Lud Polski, za\u0142o\u017conego we Lwowie przez Boles\u0142awa Limanowskiego i Zygmunta Balickiego, p\u00f3\u017aniejszego teoretyka endeckiego nacjonalizmu. W 1888 r. Limanowski, Stanis\u0142aw Bara\u0144ski i wybitny poeta Antoni Lange powo\u0142ali Gmin\u0119 Narodowo-Socjalistyczn\u0105 w Pary\u017cu. Socjalizm o narodowym zabarwieniu rozwija\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej w \u0142onie Polskiej Partii Socjalistycznej, zw\u0142aszcza od chwili roz\u0142amu na IX zje\u017adzie partii w Wiedniu w 1906 r. i powstania w jego wyniku odrzucaj\u0105cej w\u0142a\u015bciwie internacjonalizm, coraz bardziej zmilitaryzowanej i ubojowionej PPS-Frakcji Rewolucyjnej. W 1934 r. integralny nacjonalista (z kr\u0119gu Zwi\u0105zku M\u0142odych Narodowc\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej Ruchu Narodowo-Pa\u0144stwowego) Ryszard Piestrzy\u0144ski zwraca\u0142 uwag\u0119 na \u201epewien narodowy syndykalizm czy socjalizm\u201d<\/em> le\u017c\u0105cy u podstaw ideologii pi\u0142sudczyk\u00f3w. Dodajmy od siebie, \u017ce w \u017cyciu politycznym \u00f3wczesnej Polski tendencje te wyra\u017ca\u0142y takie organizacje, jak PPS-dawna Frakcja Rewolucyjna (za\u0142. 1928), Legion M\u0142odych (za\u0142. 1930) czy Zwi\u0105zek Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych (za\u0142. 1931).<\/p>\n\n\n\n

   I jeszcze jedno. Nawet je\u017celi podej\u015b\u0107 do sprawy legalistycznie, artyku\u0142 13 obowi\u0105zuj\u0105cej polskiej konstytucji g\u0142osi: \u201eZakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk dzia\u0142ania nazizmu, faszyzmu i komunizmu (\u2026).\u201d<\/em> O narodowym socjalizmie nie ma w nim ani s\u0142owa. Nie trzeba wi\u0119c tworzy\u0107 pokracznych eufemizm\u00f3w w rodzaju \u201esocjal-nacjonalizmu\u201d, kt\u00f3re s\u0105 nie tylko potworkami j\u0119zykowymi, ale r\u00f3wnie\u017c przejawem autocenzury. Narodowy socjalizm mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 w Polsce trafnym kierunkiem poszukiwa\u0144 politycznych, zatem nazywajmy go po imieniu.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 8 pa\u017adziernika 2014<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

   W potocznym obiegu terminy \u201enazizm\u201d i \u201enarodowy socjalizm\u201d u\u017cywane s\u0105 jako zamienniki, poniewa\u017c \u2013 jak si\u0119 twierdzi \u2013 pierwszy stanowi jedynie skr\u00f3towiec od drugiego. W rezultacie przywo\u0142uj\u0105c w rozmowie lub na pi\u015bmie poj\u0119cie narodowego socjalizmu w kontek\u015bcie innym ni\u017c pejoratywny, mo\u017cemy \u0142atwo wywo\u0142a\u0107 niedowierzanie, oburzenie czy wr\u0119cz przera\u017cenie odbiorcy. I dlatego w\u0142a\u015bnie trzeba przy…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-360","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/360","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=360"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/360\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":362,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/360\/revisions\/362"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=360"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=360"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=360"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}