{"id":390,"date":"2026-04-17T17:17:50","date_gmt":"2026-04-17T17:17:50","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=390"},"modified":"2026-04-17T17:17:50","modified_gmt":"2026-04-17T17:17:50","slug":"adam-danek-konserwatywny-nurt-w-socjalizmie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-konserwatywny-nurt-w-socjalizmie\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Konserwatywny nurt w socjalizmie"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

 <\/strong>   Na pocz\u0105tku XX wieku katolicki konserwatysta Wincenty Kosiakiewicz <\/strong>(1863-1918) oznajmi\u0142, i\u017c z zachowawczego punktu widzenia \u0142atwiej przysz\u0142oby zaakceptowa\u0107 socjalizm, ni\u017c demokracj\u0119[1]. Opinia to tym bardziej zastanawiaj\u0105ca, \u017ce zosta\u0142a wypowiedziana ju\u017c po wydaniu przez Papie\u017ca Leona XIII encykliki Quod Apostolici muneris<\/em> (1878), pod znamiennym tytu\u0142em O sekcie komunist\u00f3w, socjalist\u00f3w i nihilist\u00f3w<\/em>. W jaki spos\u00f3b socjalizm m\u00f3g\u0142by uchodzi\u0107 z pozycji konserwatywnych za dopuszczalny po jego pot\u0119pieniu przez Stolic\u0119 Apostolsk\u0105? Analizuj\u0105cy zagadnienie relacji mi\u0119dzy konserwatyzmem a socjalizmem historyk my\u015bli politycznej sugeruje, i\u017c w oczach  Kosiakiewicza socjalizm \u2013 cho\u0107 w zniekszta\u0142conej formie \u2013 respektuje wsp\u00f3lnotowe podstawy i uwarunkowania \u017cycia cz\u0142owieka, a tym samym konieczno\u015b\u0107 istnienia ponadjednostkowego \u0142adu spo\u0142eczno-politycznego, podczas gdy demokratyzm (wraz z liberalizmem) niesie w sobie atomizm spo\u0142eczny: programowo neguje wsp\u00f3lnotowy wymiar ludzkiej egzystencji, tote\u017c jego realizacja zagra\u017ca ca\u0142kowitym zniszczeniem organizmu spo\u0142ecznego, a zatem unicestwieniem jakiegokolwiek, nawet elementarnego porz\u0105dku[2]. W przeciwie\u0144stwie do indywidualistycznego liberalizmu, socjalizm mo\u017ce przechowa\u0107 w sobie w jakiej\u015b postaci, cho\u0107by \u2013 z zachowawczego punktu widzenia \u2013 u\u0142omnej czy zdeformowanej, wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce konserwatywn\u0105 filozofi\u0119 polityczn\u0105 my\u015blenie ca\u0142o\u015bciami a wi\u0119c ideami, a nie atomami<\/em>, jak okre\u015bli\u0142 je jeden z najwybitniejszych polskich konserwatyst\u00f3w, W\u0142adys\u0142aw Leopold Jaworski<\/strong> (1865-1930)[3]. Co nale\u017cy rozumie\u0107 przez owo \u201emy\u015blenie ca\u0142o\u015bciami\u201d? Jaworski wyja\u015bnia: Je\u017celi w \u015bwiecie widzie\u0107 b\u0119dziemy nie indywidua, nie atomy, nie poszczeg\u00f3lne elementy, ale ca\u0142o\u015b\u0107, organizmy, to \u015bwiat przedstawi nam si\u0119 zupe\u0142nie inaczej: zwi\u0105zki mi\u0119dzy elementami nie b\u0119d\u0105 mechanicznymi, ale organicznymi. Nie b\u0119dziemy mieli do czynienia ze sum\u0105 r\u00f3wnych, jednakowych jednostek, element\u00f3w, ale z jednostkami, z kt\u00f3rych ka\u017cda ma swoj\u0105 rol\u0119 w ca\u0142o\u015bci i b\u0119dziemy mieli do czynienia z ca\u0142o\u015bciami, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 mie\u015bci\u0107 w sobie r\u00f3\u017cnie funkcjonuj\u0105ce jednostki.<\/em>[4] Taka g\u0142\u0119boko prospo\u0142eczna, antyliberalna perspektywa antropologiczna, cho\u0107 sformu\u0142owana przez konserwatyst\u0119, wydaje si\u0119 bliska wielu socjalistom.<\/p>\n\n\n\n

   Spr\u00f3bujmy wyobrazi\u0107 sobie socjalizm mo\u017cliwy do zaakceptowania przez zachowawc\u00f3w. Musia\u0142by on spe\u0142ni\u0107 przynamniej kilka podstawowych warunk\u00f3w: wyzby\u0107 si\u0119 antyklerykalizmu i w og\u00f3le ostrza antyreligijnego, jakie zazwyczaj posiada ten ruch, uzna\u0107 konieczno\u015b\u0107 istnienia nier\u00f3wno\u015bci (spo\u0142ecznych, politycznych, ekonomicznych) mi\u0119dzy lud\u017ami jako jednego z czynnik\u00f3w spajaj\u0105cych spo\u0142ecze\u0144stwo, nabra\u0107 przychylno\u015bci dla tradycyjnych struktur i instytucji spo\u0142ecznych, wreszcie nastawi\u0107 si\u0119 w swych celach na obron\u0119 wsp\u00f3lnoty przed wp\u0142ywem wewn\u0119trznych i zewn\u0119trznych bod\u017ac\u00f3w sprzyjaj\u0105cych jej dezintegracji, a zatem na jej \u201ekonserwowanie\u201d. Czy socjalizm m\u00f3g\u0142by przyj\u0105\u0107 takie konserwatywne zabarwienie, nie przekre\u015blaj\u0105c tym samym w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci ideowej? Ot\u00f3\u017c historia zna przypadki zbie\u017cno\u015bci postulat\u00f3w konserwatyst\u00f3w i socjalist\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno podnoszenia przez samych socjalist\u00f3w postulat\u00f3w i program\u00f3w konserwatywnych, jak i pr\u00f3b wypracowania przez zachowawc\u00f3w konserwatywnej odmiany socjalizmu. Poni\u017cej postaramy si\u0119 przypomnie\u0107 kilka z nich.<\/p>\n\n\n\n

   Wzbieraj\u0105cy w XIX wieku ruch socjalistyczny swym politycznym i ekonomicznym egalitaryzmem oraz zapowiedziami rewolucyjnej likwidacji dotychczasowych r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi warstwami spo\u0142ecznymi wywo\u0142ywa\u0142 przera\u017cenie europejskich konserwatyst\u00f3w. Zupe\u0142nie inaczej zapatrywa\u0142 si\u0119 na jego has\u0142a, paradoksalnie, najbardziej skrajny i \u201emroczny\u201d z rosyjskich reakcjonist\u00f3w, Konstantin Leontjew <\/strong>(1831-1891). Socjalizm tak czy inaczej musi zwyci\u0119\u017cy\u0107. Czym b\u0119dzie \u00f3w socjalizm \u2013 jedynie narz\u0119dziem og\u00f3lnej anarchii czy te\u017c r\u0119kojmi\u0105 i podstaw\u0105 nowej nier\u00f3wno\u015bci i despotycznej organizacji \u2013 to jeszcze zagadka. Ale zrozumiawszy, \u017ce po pierwsze zupe\u0142na anarchia nigdy nie mo\u017ce trwa\u0107 d\u0142ugo i bardzo szybko wzbudza potrzeb\u0119 jeszcze bardziej surowego porz\u0105dku, a po drugie, \u017ce owa zupe\u0142na r\u00f3wno\u015b\u0107 praw, pozycji, zabezpieczenia i wychowania, kt\u00f3rej \u017c\u0105daj\u0105 egalitarni socjali\u015bci \u2013 jest fizycznie niemo\u017cliwa, nale\u017cy s\u0105dzi\u0107, i\u017c socjalizm mo\u017ce w praktyce ulec przekszta\u0142ceniu i przybra\u0107 kierunek organizuj\u0105cy. Za\u015b organizacja jest z konieczno\u015bci nier\u00f3wno\u015bci\u0105, w\u0142adz\u0105, przymusowymi warstwami i grupami.<\/em> \u2013 pisa\u0142 z namys\u0142em[5]. Leontjew doskonale przewidzia\u0142, \u017ce gdy przyjdzie do ich realizacji, \u0142zawy humanitaryzm socjalistycznych \u017c\u0105da\u0144 oka\u017ce si\u0119 nieziszczaln\u0105 mrzonk\u0105. W \u017cadnym spo\u0142ecze\u0144stwie, tak\u017ce socjalistycznym, nie zaniknie w\u0142adza cz\u0142owieka nad cz\u0142owiekiem. Tym samym, nigdy nie zaniknie rozwarstwienie spo\u0142eczne na nier\u00f3wne sobie wzajemnie grupy. Nigdy nie ustanie przymus, nie przerwie pracy aparat przemocy. Prawdopodobnie nawet j\u0105 zintensyfikuje, poniewa\u017c dokonanie zapowiadanych przez socjalist\u00f3w masowych przekszta\u0142ce\u0144 w\u0142asno\u015bciowych i gospodarczych wymaga\u0107 b\u0119dzie u\u017cycia wyj\u0105tkowo dobrze zorganizowanej si\u0142y. Wbrew utopijnym wyobra\u017ceniom \u201euspo\u0142eczniona\u201d gospodarka w rzeczywisto\u015bci mo\u017ce by\u0107 zarz\u0105dzana jedynie przez pa\u0144stwo \u2013 hierarchiczn\u0105 struktur\u0119 polityczn\u0105, kt\u00f3ra poprzez swe odg\u00f3rne dzia\u0142ania zawsze stopniowo wytwarza struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 z wewn\u0119trznymi podzia\u0142ami, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c hierarchiczn\u0105. Porz\u0105dek to nier\u00f3wno\u015b\u0107 cz\u0119\u015bci. Socjali\u015bci nawo\u0142uj\u0105 do zburzenia porz\u0105dku spo\u0142ecznego, a w rzeczywisto\u015bci sami b\u0119d\u0105 go musieli budowa\u0107. Rozwa\u017cania Leontjewa prowadzi\u0142y do wniosku, i\u017c socjalistyczny program ekonomiczny wcale nie musi si\u0119 k\u0142\u00f3ci\u0107 z konserwatywnym modelem wsp\u00f3lnoty politycznej, a nawet daje si\u0119 z ni\u0105 pogodzi\u0107 lepiej, ni\u017c koncepcje liberalne: Jest ca\u0142kiem prawdopodobne, \u017ce problem agrarno-robotniczy (uj\u0119ty nie z punktu widzenia rewolucyjno-liberalnego, tj. nie od strony problemu praw osobistych albo powszechnej r\u00f3wno\u015bci ekonomicznej, kt\u00f3ra jest niemo\u017cliwa, lecz tylko od strony materialnego zabezpieczenia, cz\u0119\u015bciowo legalnie-przymusowego, gwarantowanego przez w\u0142adz\u0119, podobnego na przyk\u0142ad do przymusowego zabezpieczenia naszej rosyjskiej wsp\u00f3lnoty ch\u0142opskiej), ca\u0142kiem prawdopodobne jest, powiadam, \u017ce ten problem to nic innego, jak zakamuflowana i nie do ko\u0144ca jeszcze poj\u0119ta korporacyjno-stanowa reakcja przysz\u0142o\u015bci. (\u2026). Urzeczywistniona w praktyce kulturowo-pa\u0144stwowej idea agrarno-robotnicza mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 now\u0105 form\u0105 feudalizmu \u2013 nowym niewolniczym przypisaniem os\u00f3b do korporacji, stan\u00f3w, instytucji, wsp\u00f3lnot o wewn\u0119trznym przymusie, a nawet innych os\u00f3b, szczeg\u00f3lnie wysoko postawionych przez karier\u0119 lub urodzenie.<\/em>[6] Aby wszelako nie wyrodzi\u0107 si\u0119 w nihilizm i ja\u0142ow\u0105 destrukcj\u0119, taki socjalistyczny porz\u0105dek spo\u0142eczno-polityczny powinien dostrzega\u0107 swe normatywne podstawy i ograniczenia w religii. Obok rdzenia religijnego, b\u0119dzie potrzebowa\u0142 silnej, autorytarnej w\u0142adzy, kt\u00f3ra wcieli go w \u017cycie. W przypadku nawet najbardziej potrzebnych zmian spo\u0142ecznych nigdy nie b\u0119d\u0105 z nich zadowolone wszystkie zainteresowane grupy, tote\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo dobrowolnie nie zgodzi si\u0119 na \u017cadn\u0105 zmian\u0119 \u2013 przekszta\u0142cenia mog\u0105 dokona\u0107 si\u0119 tylko odg\u00f3rnie, nigdy oddolnie: (\u2026) je\u015bli socjalizm \u2013 nie jako nihilistyczny bunt i brednie samonegacji, lecz jako legalna organizacja pracy i kapita\u0142u, jako nowe korporacyjne, przymusowe zniewolenie ludzkich spo\u0142eczno\u015bci, ma przysz\u0142o\u015b\u0107, to w Rosji ten nowy porz\u0105dek, nie szkodz\u0105cy ani Ko\u015bcio\u0142owi, ani rodzinie, ani wy\u017cszej cywilizacji \u2013 mo\u017ce stworzy\u0107 jedynie monarchiczna zwierzchno\u015b\u0107.<\/em>[7] Radykalny tradycjonalista Leontjew wzywa\u0142 wschodnich cesarzy, aby nie czekali biernie nadej\u015bcia socjalistycznej rewolucji \u201ez do\u0142u\u201d, lecz sami przeprowadzili j\u0105 \u201ez g\u00f3ry\u201d \u015brodkami prawnymi, nadaj\u0105c jej zarazem po\u017c\u0105dany, zachowawczy kierunek: Czasami my\u015bl\u0119 (nie m\u00f3wi\u0119 \u2013 marz\u0119, dlatego \u017ce mnie osobi\u015bcie, mym gustom, jest to obce, lecz tylko my\u015bl\u0119 i bezstronnie przeczuwam), \u017ce jaki\u015b rosyjski car \u2013 by\u0107 mo\u017ce w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci \u2013 stanie na czele ruchu socjalistycznego (jak \u015bw. Konstantyn stan\u0105\u0142 na czele ruchu religijnego) i zorganizuje go tak, jak Konstantyn sprzyja\u0142 organizacji chrze\u015bcija\u0144stwa, pierwszy wst\u0105piwszy na szlak Sobor\u00f3w Powszechnych. Ale co to jest \u201eorganizacja\u201d? Organizacja oznacza: przymus, dobrze urz\u0105dzony despotyzm, uprawomocnienie sta\u0142ego, m\u0105drze i zr\u0119cznie stosowanego gwa\u0142tu na wolno\u015bci osobistej obywateli.<\/em>[8]\u017bywi\u0142 nadziej\u0119, i\u017c obj\u0119cie przez prawos\u0142awn\u0105 rodzin\u0119 cesarsk\u0105 kierownictwa ruchu socjalistycznego zaowocuje przekszta\u0142ceniem carskiej Rosji drog\u0105 legaln\u0105 w pa\u0144stwo rozbudowanej opieki spo\u0142ecznej, oparte na przymusowej przynale\u017cno\u015bci cz\u0142onk\u00f3w wszystkich warstw do odg\u00f3rnie uformowanej struktury zrzesze\u0144 zawodowych, gdzie rz\u0105d kontroluje gospodark\u0119, tron rozstrzyga spory pomi\u0119dzy kapita\u0142em a \u015bwiatem pracy, za\u015b Cerkiew zostaje w\u0142\u0105czona w nowy ustr\u00f3j jako jego duchowa podpora i dba o respektowanie w jego ramach zasad etyki chrze\u015bcija\u0144skiej. Ustr\u00f3j taki stanowi\u0142by zapor\u0119 dla liberalnego, mieszcza\u0144skiego modelu spo\u0142ecze\u0144stwa, ju\u017c wtedy nios\u0105cego gro\u017ab\u0119 uniformizacji wszystkich wsp\u00f3lnot narodowych i politycznych \u2013 zagro\u017cenie dla ich tradycyjnej to\u017csamo\u015bci i unikatowych form kulturowych: Moje poczucie podpowiada mi, \u017ce s\u0142owia\u0144ski, prawos\u0142awny car we\u017amie w swe r\u0119ce ruch socjalistyczny (tak jak Konstanty Wielki wzi\u0105\u0142 ruch religijny) i z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem Cerkwi ustanowi socjalistyczn\u0105 form\u0119 \u017cycia zamiast bur\u017cuazyjno-liberalnej. I ten socjalizm b\u0119dzie nowym i bezwzgl\u0119dnym podda\u0144stwem: wsp\u00f3lnotom, Ko\u015bcio\u0142owi i Carowi.<\/em>[9]Leontjew nazywa\u0142 \u00f3w nowy ustr\u00f3j po prostu monarchi\u0105 socjalistyczn\u0105. W jej nowej postaci mia\u0142a zosta\u0107 zachowana substancja konserwatywnego \u0142adu spo\u0142eczno-politycznego.<\/p>\n\n\n\n

   Nied\u0142ugo po \u015bmierci rosyjskiego reakcjonisty inn\u0105 \u2013 nie tak radykaln\u0105, jak w jego przypadku \u2013 wizj\u0119 konserwatywnego w swej istocie socjalizmu podni\u00f3s\u0142 Francuz Maurice Barr\u00e8s <\/strong>(1862-1923). W 1898 r., kandyduj\u0105c w wyborach do francuskiego parlamentu z ramienia Republika\u0144skiego Komitetu Socjalistyczno-Nacjonalistycznego, og\u0142osi\u0142 sw\u00f3j program wyborczy, zwany potem programem z Nancy. Domaga\u0142 si\u0119 w nim zaprowadzenia we Francji protekcjonizmu gospodarczego, ukierunkowanego na obron\u0119 tych grup zawodowych, kt\u00f3re w\u0142asnym trudem, z dnia na dzie\u0144 mozolnie pomna\u017caj\u0105 bogactwo kraju swoich przodk\u00f3w: w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw rolnych, rzemie\u015blnik\u00f3w, drobnych przedsi\u0119biorc\u00f3w i handlarzy. Pa\u0144stwo \u2013 twierdzi\u0142 \u2013 powinno wypowiedzie\u0107 wojn\u0119 transnarodowym sp\u00f3\u0142kom opartym na anonimowej w\u0142asno\u015bci oraz reprezentuj\u0105cym je kosmopolitycznym wielkim domom towarowym, zamiast biernie przygl\u0105da\u0107 si\u0119, jak bezpowrotnie wycinaj\u0105 one z rynku ma\u0142e sklepy i warsztaty. Barr\u00e8s jako podstawowy cel polityki gospodarczej pa\u0144stwa wskazywa\u0142 obron\u0119 mniejszej w\u0142asno\u015bci, pozostaj\u0105cej w r\u0119kach szerokich rzesz Francuz\u00f3w, przed poch\u0142oni\u0119ciem przez anonimowe wielkie koncerny, a tym samym obron\u0119 tych szerokich warstw spo\u0142ecznych \u2013 niejako ca\u0142ego narodu \u2013 przed proletaryzacj\u0105. Postulowa\u0142 uruchomienie przez pa\u0144stwo kredyt\u00f3w dla rolnik\u00f3w i wprowadzenie ulg podatkowych dla drobniejszych posiadaczy, za\u015b progresji podatkowej dla wielkiej w\u0142asno\u015bci. Oczekiwa\u0142 tak\u017ce od niego wzgl\u0119dem rzemios\u0142a \u2013 jako bardziej cywilizowanej i tw\u00f3rczej formy wytw\u00f3rstwa \u2013 polityki preferencyjnej w stosunku do fabryk, gdzie ludzka praca zostaje poddana skrajnej dehumanizacji, a pracownicy zamieniaj\u0105 si\u0119 w na p\u00f3\u0142 mechaniczne ogniwa procesu zestandaryzowanej produkcji, jak r\u00f3wnie\u017c popierania przez pa\u0144stwo sp\u00f3\u0142dzielni i sp\u00f3\u0142ek akcyjnych zak\u0142adanych przez rodzimych w\u0142a\u015bcicieli, jako przeciwwagi dla penetruj\u0105cego kraj z zewn\u0105trz ponadnarodowego kapita\u0142u. Tak pojmowany socjalizm rozumiany by\u0142 przede wszystkim jako spo\u0142eczny i narodowy solidaryzm. Barr\u00e8s odrzuca\u0142 marksizm, kt\u00f3ry paradoksalnie tak samo, jak niby zwalczany przeze\u0144 liberalizm, d\u0105\u017cy do zglajchszaltowania narodu, jego proletaryzacji, a wreszcie obr\u00f3cenia w jedn\u0105 zracjonalizowan\u0105 i zoptymalizowan\u0105 maszyn\u0119 produkcyjn\u0105. \u017b\u0105danie mi\u0119dzynarodowej wsp\u00f3\u0142pracy \u201eproletariuszy wszystkich kraj\u00f3w\u201d w imi\u0119 rzekomo wsp\u00f3lnych im interes\u00f3w demaskowa\u0142 jako fikcj\u0119, przeciwstawn\u0105 realnej jedno\u015bci interesu, tworzonej przez u\u015bwi\u0119cone histori\u0105 wi\u0119zi narodowe. Pot\u0119piaj\u0105c marksistowsk\u0105 ideologi\u0119 \u201ewalki klas\u201d jako gloryfikacj\u0119 bratob\u00f3jczych konflikt\u00f3w mi\u0119dzy rodakami, postulowa\u0142 na\u0142o\u017cenie specjalnego podatku na zatrudnianych we Francji robotnik\u00f3w cudzoziemskich lub te\u017c przymusowe wydalenie ich poza granice. Taki socjalizm poprawny porz\u0105dek rzeczy widzi w gospodarce organicznej, nie za\u015b mechanicznej, jak czyni\u0142a to wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwolennik\u00f3w owej doktryny. Dobrego dowodu na to dostarcza projektowany przez Barr\u00e8sa model opieki spo\u0142ecznej: francuski my\u015bliciel i polityk sugerowa\u0142 utworzenie osobnego ministerstwa opieki spo\u0142ecznej, kt\u00f3re jednak mia\u0142o si\u0119 zajmowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie koordynowaniem prywatnych inicjatyw dobroczynnych jako najlepszego sposobu na materialne podniesienie ubogich (solidarno\u015b\u0107 samego spo\u0142ecze\u0144stwa), nie przewidywa\u0142 natomiast wprowadzenia \u015bwiadcze\u0144 socjalnych finansowanych przez pa\u0144stwo z podatk\u00f3w (mechanizm)[10]. Barr\u00e8sowski socjalizm stawia\u0142 wi\u0119c sobie za zadanie obron\u0119 tradycyjnej postaci wsp\u00f3lnoty narodowej z jej wewn\u0119trznym ludzkim bogactwem, organicznym rozwarstwieniem na zr\u00f3\u017cnicowane wzajemnie grupy i stany, zro\u015bni\u0119te w \u017cyj\u0105c\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 \u2013 przed gro\u017ab\u0105 rozk\u0142adu w zatomizowan\u0105, zuniformizowan\u0105, bezkszta\u0142tn\u0105 mas\u0119. Gro\u017ab\u0105 niesion\u0105 z jednej strony przez liberalizm, z drugiej strony przez marksistowski komunizm, rzekomo przeciwstawne, lecz zapowiadaj\u0105ce zbli\u017cone konsekwencje.<\/p>\n\n\n\n

   Zasadniczy cel socjalizmu Barr\u00e8sa pokrywa\u0142 si\u0119 tedy z fundamentalnymi celami my\u015bli ekonomicznej najbardziej typowej dla konserwatyst\u00f3w, mianowicie dla korporacjonizmu<\/em>[11]. Zdarza\u0142y si\u0119 zreszt\u0105 przypadki propagowania przez samych socjalist\u00f3w rozwi\u0105za\u0144 charakterystycznych dla korporacjonizmu, takich jak zast\u0105pienie parlamentu opanowanego przez partie polityczne izb\u0105 korporacyjn\u0105, gromadz\u0105c\u0105 reprezentacje poszczeg\u00f3lnych grup zawodowych. W latach 1918-1919 znani dzia\u0142acze Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) zwi\u0105zani z jej rewizjonistycznym skrzyd\u0142em, Max Cohen <\/strong>(1876-1963) i Julius Kaliski <\/strong>(1886-1935), pr\u00f3bowali przeforsowa\u0107 w \u0142onie swojego stronnictwa projekt ustrojowy stworzenia w Niemczech z\u0142o\u017conej z zawod\u00f3w izby pracy<\/em>, posiadaj\u0105cej uprawnienia parlamentu politycznego. Projekt \u00f3w spotka\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas z oporem wi\u0119kszo\u015bci SPD, broni\u0105cej zasady upartyjnienia.[12]<\/p>\n\n\n\n

   Konserwatywne koncepcje spo\u0142eczno-ekonomiczne podnosi\u0142y tak\u017ce niekt\u00f3re \u015brodowiska wewn\u0105trz ruchu narodowych socjalist\u00f3w, widz\u0105c w nich lepsz\u0105 alternatyw\u0119 dla totalitarnego etatyzmu oraz wsp\u00f3lnego komunizmowi i kapitalizmowi industrializmu, dominuj\u0105cych w ideologii (a od 1933 r. r\u00f3wnie\u017c w praktyce politycznej) tej partii. Do ich zwolennik\u00f3w nale\u017ca\u0142 pocz\u0105tkowo przyw\u00f3dca Niemieckiego Frontu Pracy[13], Robert Ley <\/strong>(1890-1945). W kilku przemowach wyg\u0142oszonych wkr\u00f3tce po obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w przez narodowych socjalist\u00f3w przedstawi\u0142 zarys planu zaprowadzenia w Niemczech ustroju korporacyjnego, opartego na stanowej organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa. Wyja\u015bnia\u0142, i\u017c Stanem jest to, w czym cz\u0142owiek zajmuje miejsce wed\u0142ug swego zawodu, jako chemik, jako in\u017cynier (\u2026).<\/em> Podstawowym elementem nowego porz\u0105dku ekonomicznego powinien sta\u0107 si\u0119 zak\u0142ad pracy, za\u015b zorganizowane stany zawodowe \u2013 otrzyma\u0107 uprawnienia prawodawcze w zakresie prawa pracy: Kom\u00f3rk\u0105 rozrodcz\u0105 struktury stanowej musi by\u0107 zak\u0142ad, gdzie ludzie znaj\u0105 si\u0119 wzajemnie bardzo dobrze. Regulacja warunk\u00f3w pracy i p\u0142acy jest przywilejem stanu. <\/em>Ley postulowa\u0142 wr\u0119cz uzale\u017cnienie posiadania obywatelstwa Niemiec od sformalizowanego cz\u0142onkostwa w stanowej strukturze zawodowej, m\u00f3wi\u0105c: Obywatelstwo wi\u0105\u017ce si\u0119 z przynale\u017cno\u015bci\u0105 do stanu.<\/em>[14] Z analogicznymi dezyderatami wyst\u0119powa\u0142 na kongresie NSDAP w 1933 r. narodowo-socjalistyczny my\u015bliciel ekonomiczny i podsekretarz stanu w ministerstwie gospodarki Gottfried Feder <\/strong>(1883-1941), domagaj\u0105c si\u0119 przebudowy ca\u0142okszta\u0142tu niemieckiej gospodarki w duchu korporacjonizmu. Ich koncepcje szybko zosta\u0142y ostro napi\u0119tnowane przez w\u0142adze partii jako obce socjalizmowi, pod wp\u0142ywem czego Ley dokona\u0142 samokrytyki i nie wraca\u0142 wi\u0119cej do swoich wcze\u015bniejszych pogl\u0105d\u00f3w.[15]<\/p>\n\n\n\n

   Wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia w promowaniu pod rz\u0105dami narodowych socjalist\u00f3w idei spo\u0142eczno-ekonomicznych o konserwatywnym wyd\u017awi\u0119ku mia\u0142 Richard Walther Darr\u00e9<\/strong> (1895-1953). Jeszcze przed wst\u0105pieniem (w 1930 r.) do partii narodowo-socjalistycznej zacz\u0105\u0142 formu\u0142owa\u0107 ideologi\u0119 \u201ech\u0142opsko\u015bci\u201d (Bauerntum<\/em>), eksponuj\u0105c\u0105 rol\u0119 ch\u0142op\u00f3w-rolnik\u00f3w jako rezerwuaru najlepszych si\u0142 i tradycji wsp\u00f3lnoty narodowej, warstwy, na kt\u00f3rej opiera swe istnienie ka\u017cdy organizm spo\u0142eczny. Darr\u00e9 na polu spo\u0142eczno-gospodarczym sta\u0142 przeto w opozycji do wi\u0119kszo\u015bci kierownictwa partii, zafascynowanego urbanizmem, wysokorozwini\u0119tym przemys\u0142em i ow\u0142adni\u0119tego wizj\u0105 forsownej modernizacji Niemiec. Przekonywa\u0142 o potrzebie powrotu do bardziej zr\u00f3wnowa\u017conego i naturalnego modelu spo\u0142ecze\u0144stwa, ufundowanego na zwi\u0105zku cz\u0142owieka z ziemi\u0105. Ten ostatni spos\u00f3b istnienia w epoce nowoczesnej najpe\u0142niej przechowa\u0142a warstwa ch\u0142opska. Obj\u0105wszy w 1933 r. tek\u0119 ministra rolnictwa i wy\u017cywienia, Darr\u00e9 projektowa\u0142 reformy maj\u0105ce przywr\u00f3ci\u0107 ch\u0142opstwu jako grupie spo\u0142ecznej prymat w \u017cyciu narodowym, ukierunkowane na uformowanie nowego stanu szlacheckiego czy te\u017c nowego ziemia\u0144stwa, z\u0142o\u017conego z rolnik\u00f3w \u2013 dziedzicznych w\u0142a\u015bcicieli gospodarstw (Erbbauer<\/em>). Podstaw\u0119 dla jego narodzin stworzy\u0142a przygotowana przez Darr\u00e9go ustawa o zagrodach dziedzicznych (Erbhofgesetz<\/em>) z 29 wrze\u015bnia 1933 r. Nadawa\u0142a ona wszystkim gospodarstwom ch\u0142opskim status zbli\u017cony do dawnych ordynacji ziemskich, tj. wprowadza\u0142a zakaz ich zbywania b\u0105d\u017a dzielenia przez potomk\u00f3w w\u0142a\u015bciciela, gwarantuj\u0105c ich zachowanie w r\u0119kach rodziny w stanie niepodzielnym i nieuszczuplonym. Tw\u00f3rca ustawy w 1942 r. popad\u0142 w konflikt z partyjnymi w\u0142adzami i w rezultacie zosta\u0142 pozbawiony fotela ministerialnego[16].<\/p>\n\n\n\n

   W niniejszym, z konieczno\u015bci skr\u00f3towym, artykule, brak miejsca na szersze przypomnienie takich fenomen\u00f3w, jak angielski \u201etorysowski socjalizm\u201d Michaela Sadlera <\/strong>(1780-1835), Richarda Oastlera <\/strong>(1789-1861) i Johna Ruskina <\/strong>(1819-1900)[17] albo my\u015bl i dzia\u0142alno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144skich konserwatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy sami siebie uwa\u017cali za socjalist\u00f3w, jak za\u0142o\u017cyciel angielskiej Ligi Socjalistycznej William Morris <\/strong>(1834-1896)[18] czy zwolennik przekazania opieku\u0144czych funkcji pa\u0144stwa opartym na obowi\u0105zkowym cz\u0142onkostwie korporacjom zawodowym Ren\u00e9 La Tour du Pin markiz Chambly de la Charce <\/strong>(1834-1924), wa\u017cnych dla opisu konserwatywnych nurt\u00f3w w socjalizmie[19]. Pr\u00f3by \u0142\u0105czenia element\u00f3w konserwatyzmu i socjalizmu zdarza\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Polsce; np. utworzony na \u015al\u0105sku w 1933 r. Radykalny Ruch Uzdrowienia, ugrupowanie o charakterze zarazem katolickim i narodowo-socjalistycznym, do swojego programu w\u0142\u0105czy\u0142 restauracj\u0119 w Polsce monarchii, a dok\u0142adnie przekszta\u0142cenie pa\u0144stwa polskiego w dziedziczn\u0105 monarchi\u0119 parlamentarn\u0105 wed\u0142ug wzor\u00f3w du\u0144skich i brytyjskich[20]. Odnotowawszy wi\u0119c tylko ich istnienie, przejd\u017amy do obserwacji, i\u017c dzisiejsi socjali\u015bci o ile oponuj\u0105 jeszcze przeciw dyktatowi liberalnej doktryny \u201ewolno\u015bci\u201d na p\u0142aszczy\u017anie ekonomicznej, o tyle bez zastrze\u017ce\u0144 zaakceptowali go na p\u0142aszczy\u017anie spo\u0142ecznej, obyczajowej i politycznej. Ha\u0142a\u015bliwie wspieraj\u0105 wszystkie wymy\u015blane kolejno \u201eprawa i wolno\u015bci\u201d, \u201eprawa cz\u0142owieka i obywatela\u201d oraz rozmaite inne prawno-polityczne instrumenty rozbijania spo\u0142ecze\u0144stwa (jako pewnej ponadindywidualnej ca\u0142o\u015bci) przez \u201ewolno\u015bciowy\u201d indywidualizm na aspo\u0142eczne \u201ejednostki\u201d. Wsp\u00f3\u0142czesny socjalizm, cho\u0107 sam si\u0119 do tego nie przyznaje, dzia\u0142a jak sojusznik liberalizmu, z jego atomizmem spo\u0142ecznym, kt\u00f3ry obiecuje przeobra\u017cenie ka\u017cdego w oryginaln\u0105 i niepowtarzaln\u0105 osobowo\u015b\u0107, a w rzeczywisto\u015bci uniformizuje ludzi w amorficzne, nijakie masy, w kolektyw powielonego miliony razy \u201ecz\u0142owieka bez w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u201d. Tymczasem prawdziwa osobowo\u015b\u0107 mo\u017ce rozkwitn\u0105\u0107 wy\u0142\u0105cznie jako cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty, dzi\u0119ki zakorzenieniu w rzeczywisto\u015bci przekraczaj\u0105cej j\u0105 sam\u0105. Sprzeczno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy indywidualizmem a osobowo\u015bci\u0105 doskonale wyrazi\u0142 ameryka\u0144ski reakcjonista Richard Malcolm Weaver <\/strong>(1910-1963): Osoba w swej definicji jest teomorficzna. Indywidualno\u015b\u0107 wr\u0119cz przeciwnie \u2013 mo\u017ce by\u0107 ekscentryczna lub perwersyjna. Indywidualizm, ze sw\u0105 konotacj\u0105 nieodpowiedzialno\u015bci, jest wprost zaproszeniem do egoizmu (\u2026). Osoba jednak jest owym ma\u0142ym prywatnym obszarem \u201eja\u201d, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek jest \u015bwiadom swego powi\u0105zania zar\u00f3wno z transcendencj\u0105, jak i z \u017cyj\u0105c\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105. Jest on odr\u0119bnym naczyniem, kt\u00f3rej jednocze\u015bnie zawiera jak\u0105\u015b cz\u0119\u015b\u0107 uniwersalnej \u015bwiadomo\u015bci.<\/em>[21] Rosyjski socjalista-narodnik Niko\u0142aj Michaj\u0142owski <\/strong>(1842-1904) wskazywa\u0142, i\u017c liberalny indywidualizm w swej istocie parali\u017cuje proces ubogacania osobowo\u015bci, poniewa\u017c podporz\u0105dkowuje ka\u017cdego cz\u0142owieka systemowi maksymalnej produkcji<\/em>. W konsekwencji \u015bmier\u0107 indywiduum nigdzie nie jest tak zauwa\u017calna, jak w pa\u0144stwach anglosaskich \u2013 skrajnie zurbanizowanym i uprzemys\u0142owionym mateczniku liberalizmu. Rozwojowi osobowo\u015bci, zdaniem Michaj\u0142owskiego, sprzyja natomiast tryb \u017cycia zwi\u0105zany z ma\u0142ymi wsp\u00f3lnotami, opartymi na przedkapitalistycznych formach gospodarczych, takich jak ch\u0142opska obszczina <\/em>czy rzemie\u015blniczy artel<\/em>[22].<\/p>\n\n\n\n

   Je\u017celi socjalizm \u2013 zgodnie ze sw\u0105 nazw\u0105 i pierwotnym programem \u2013 chce ocali\u0107 pierwiastek spo\u0142eczny w cz\u0142owieku przed zniszczeniem przez pierwiastek atomistyczno-indywidualny (egoistyczny), musi postawi\u0107 sobie za cel ochron\u0119 i pog\u0142\u0119bianie tego, co ludzi realnie spaja we wsp\u00f3lnoty: wi\u0119zi narodowych, wi\u0119zi religijnych, tradycji, zwyczaj\u00f3w, starego etosu pracy bazuj\u0105cego na poj\u0119ciu honoru zawodowego, wszystkiego, co wi\u0105\u017ce poszczeg\u00f3lne grupy spo\u0142eczne w wi\u0119ksz\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Nie stanie si\u0119 to mo\u017cliwe bez odrzucenia modernistycznego obrazu spo\u0142ecze\u0144stwa jako zbioru \u201ejednostek\u201d na rzecz uj\u0119\u0107 bardziej holistycznych i organicznych. Socjalizm musi wi\u0119c zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku dobrze poj\u0119temu konserwatyzmowi. Powstanie w Europie prawdziwie konserwatywnego nurtu w ruchu socjalistycznym, b\u0105d\u017a konserwatywnych ugrupowa\u0144 socjalistycznych (za kt\u00f3re nie powinno si\u0119 bra\u0107 cz\u0119sto na Zachodzie spotykanych socjallibera\u0142\u00f3w), mog\u0142oby objawi\u0107 pierwsz\u0105 od dawna autentycznie now\u0105 jako\u015b\u0107 na jej scenie politycznej.<\/p>\n\n\n\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Adam Danek<\/strong>, 9 czerwca 2014<\/p>\n\n\n\n

[1] Marek P\u0105kci\u0144ski, Konserwatyzm na rozdro\u017cu. \u201eM\u0142odzi konserwaty\u015bci\u201d warszawscy wobec ideowych dylemat\u00f3w schy\u0142ku XIX wieku<\/em>, Warszawa 1994, s. 10.<\/p>\n\n\n\n

[2] Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[3] Ignacy Czuma, Podstawy romantyzmu prawniczego W. L. Jaworskiego<\/em>, [w:] ten\u017ce, Absolutyzm ustrojowy. Wyb\u00f3r pism<\/em>, red. Maciej Marsza\u0142, Krak\u00f3w 2003, s. 317. Za konstytutywn\u0105 cech\u0119 konserwatyzmu uznaj\u0105 \u201emy\u015blenie ca\u0142o\u015bciami\u201d r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bni polscy zachowawcy, np. Bogdan Szlachta, Polscy konserwaty\u015bci wobec ustroju politycznego do 1939 roku<\/em>, Krak\u00f3w 2000, s. 12-13.<\/p>\n\n\n\n

[4] Ignacy Czuma, Podstawy romantyzmu prawniczego\u2026<\/em>, s. 317.<\/p>\n\n\n\n

[5] Micha\u0142 Bohun, Kontrrewolucja i pesymizm. Filozofia spo\u0142eczna Konstantina Leontjewa<\/em>, Krak\u00f3w 2000, s. 264.<\/p>\n\n\n\n

[6] Tam\u017ce, s. 271.<\/p>\n\n\n\n

[7] Tam\u017ce, s. 270.<\/p>\n\n\n\n

[8] Tam\u017ce, s. 267.<\/p>\n\n\n\n

[9] Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[10] Jacek Bartyzel, \u201eUmiera\u0107, ale powoli!\u201d O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach roma\u0144skich 1815-2000<\/em>, Krak\u00f3w 2006, s. 458; Adam Wielomski, Nacjonalizm francuski 1886-1940. Geneza, przemiany i istota filozofii politycznej<\/em>, Warszawa 2007, s. 230-238.<\/p>\n\n\n\n

[11] Zob. Jacek Bartyzel, Korporacjonizm jako doktryna spo\u0142eczna konserwatyzmu<\/em>, \u201ePro Fide, Rege et Lege. Pismo Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego\u201d, 2003, nr 4 (47), s. 11-18.<\/p>\n\n\n\n

[12] Franz Leopold Neumann, Teoria ekonomiczna narodowego socjalizmu: mit pa\u0144stwa korporacyjnego<\/em>, prze\u0142. Janina Zawadzka, [w:] Jerzy W. Borejsza (red.), Faszyzmy europejskie (1922-1945) w oczach wsp\u00f3\u0142czesnych i historyk\u00f3w<\/em>, Warszawa 1979, s. 263.<\/p>\n\n\n\n

[13] Deutsche Arbeitsfront<\/em> \u2013 utworzona w Niemczech 10 maja 1933 r. jednolita pa\u0144stwowa organizacja zawodowa, zrzeszaj\u0105ca obowi\u0105zkowo zar\u00f3wno pracownik\u00f3w, jak i pracodawc\u00f3w; mia\u0142a zast\u0105pi\u0107 zwi\u0105zki zawodowe, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 zosta\u0142a zakazana.<\/p>\n\n\n\n

[14] Franz Leopold Neumann, Teoria ekonomiczna narodowego\u2026<\/em>, s. 264.<\/p>\n\n\n\n

[15] Tam\u017ce, s. 264-265.<\/p>\n\n\n\n

[16] Mariusz Pawelec, Knut Hamsun \u2013 patriarcha konserwatywnej utopii<\/em>, \u201eSta\u0144czyk. Pismo postkonserwatywne\u201d, 2000, nr 1 (35), s. 63, 71-72.<\/p>\n\n\n\n

[17] Bogdan Szlachta, Konserwatyzm<\/em>, [w:] Krystyna Chojnicka (red.), Wies\u0142aw Kozub-Ciembroniewicz (red.), Doktryny polityczne XIX i XX wieku<\/em>, Krak\u00f3w 2000, s. 167-168; Jacek Bartyzel, \u201eUmiera\u0107, ale powoli!\u201d<\/em>, s. 470. Zob. r\u00f3wnie\u017c: John Ruskin, Sztuka, spo\u0142ecze\u0144stwo, wychowanie. Wyb\u00f3r pism<\/em>, Wroc\u0142aw 1977.<\/p>\n\n\n\n

[18] Roger Scruton, S\u0142ownik my\u015bli politycznej<\/em>, prze\u0142. Tomasz Biero\u0144, Pozna\u0144 2002, s. 226-227.<\/p>\n\n\n\n

[19] Adam Wielomski, Nacjonalizm francuski 1886-1940<\/em>, s. 231; Bogdan Szlachta, Konserwatyzm<\/em>, s. 159.<\/p>\n\n\n\n

[20] Olgierd Grott, Faszy\u015bci i narodowi socjali\u015bci w Polsce<\/em>, Krak\u00f3w 2007, s. 190-193. Szerzej o Radykalnym Ruchu Uzdrowienia zob. tam\u017ce, s. 146-157, 162-172.<\/p>\n\n\n\n

[21] Richard M. Weaver, Idee maj\u0105 konsekwencje<\/em>, prze\u0142. Barbara Bubula, Krak\u00f3w 1996, s. 180.<\/p>\n\n\n\n

[22] Andrzej Walicki, W kr\u0119gu konserwatywnej utopii. Struktura i przemiany rosyjskiego s\u0142owianofilstwa<\/em>, Warszawa 2002, s. 440.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Na pocz\u0105tku XX wieku katolicki konserwatysta Wincenty Kosiakiewicz (1863-1918) oznajmi\u0142, i\u017c z zachowawczego punktu widzenia \u0142atwiej przysz\u0142oby zaakceptowa\u0107 socjalizm, ni\u017c demokracj\u0119[1]. Opinia to tym bardziej zastanawiaj\u0105ca, \u017ce zosta\u0142a wypowiedziana ju\u017c po wydaniu przez Papie\u017ca Leona XIII encykliki Quod Apostolici muneris (1878), pod znamiennym tytu\u0142em O sekcie komunist\u00f3w, socjalist\u00f3w i nihilist\u00f3w. W jaki spos\u00f3b socjalizm m\u00f3g\u0142by uchodzi\u0107 z pozycji konserwatywnych…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-390","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/390","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=390"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/390\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":392,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/390\/revisions\/392"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=390"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=390"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=390"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}