{"id":399,"date":"2026-04-17T17:20:52","date_gmt":"2026-04-17T17:20:52","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=399"},"modified":"2026-04-17T17:20:52","modified_gmt":"2026-04-17T17:20:52","slug":"adam-danek-co-zostalo-z-terceryzmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-co-zostalo-z-terceryzmu\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Co zosta\u0142o z terceryzmu"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Wydarzenia na Ukrainie, a zw\u0142aszcza rola, jak\u0105 odegra\u0142y i odgrywaj\u0105 w nich miejscowe ugrupowania nacjonalistyczne, wywo\u0142a\u0142y w Polsce publicystyczn\u0105 dyskusj\u0119 nad warto\u015bci\u0105 i aktualno\u015bci\u0105 terceryzmu. Oryginalnym uj\u0119ciem tematu wyr\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w niej g\u0142osy Henryka Wro\u0144skiego (1)<\/strong> i Ronalda Laseckiego (2)<\/strong>. Dyskusja toczy si\u0119 dot\u0105d w zasadzie pomi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy uznaj\u0105 Trzeci\u0105 Pozycj\u0119 w dzisiejszych czasach za anachroniczn\u0105 utopi\u0119 (jak Wro\u0144ski i Lasecki), a tymi, kt\u00f3rzy widz\u0105 w niej stan po\u017c\u0105dany przeciwstawiany obecnemu (i niestety rzadko wykraczaj\u0105 poza optyk\u0119: \u201eca\u0142a dzisiejsza rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczno-polityczna to z\u0142o i trzeba j\u0105 odrzuci\u0107, a kiedy ju\u017c uro\u015bniemy w si\u0142\u0119 i przeprowadzimy Narodow\u0105 Rewolucj\u0119, nastanie narodowy raj na ziemi, cho\u0107 nie jeste\u015bmy w stanie wyja\u015bni\u0107, jak on b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142\u201d). Mo\u017cna jednak odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce obie strony zbyt ma\u0142o miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142y znaczeniu \u201etrzeciej drogi\u201d jako zjawiska realnego, a nie tylko ideowego, to znaczy spojrzeniu na konkretne pr\u00f3by jej realizacji oraz wskazaniu, gdzie i pod jakim wzgl\u0119dem jej koncepcje obroni\u0142y si\u0119 do czas\u00f3w obecnych.<\/p>\n\n\n\n

Trzecia Pozycja zgodnie ze swoj\u0105 nazw\u0105 mia\u0142a programowo wychodzi\u0107 poza dotychczasowe opozycje binarne. Mia\u0142a by\u0107 \u201etrzeci\u0105 drog\u0105\u201d poza:
1. prawic\u0105 i lewic\u0105;
2. blokiem zachodnim (skupionym wok\u00f3\u0142 USA) i blokiem wschodnim (skupionym wok\u00f3\u0142 ZSRS);
3. kapitalistycznym liberalizmem i komunistycznym marksizmem.<\/p>\n\n\n\n

Ad. 1. O tym, co stanowi \u201etrzeci\u0105 drog\u0119\u201d poza prawic\u0105 i lewic\u0105 nie warto snu\u0107 ja\u0142owych dywagacji. \u201eTrzecia droga\u201d pozycjonuje si\u0119 tu bowiem w odniesieniu do poj\u0119\u0107 prawicowo\u015bci i lewicowo\u015bci. W rezultacie dalsze rozwa\u017cania staj\u0105 si\u0119 bezsensowne z uwagi na nieko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 k\u0142\u00f3tni\u0119 wszystkich zainteresowanych o to, co i dlaczego nale\u017cy uznawa\u0107 za prawicowe i lewicowe. Ten aspekt terceryzmu by\u0142 zreszt\u0105 od pocz\u0105tku naznaczony niejasno\u015bci\u0105; na przyk\u0142ad za jednego z tw\u00f3rc\u00f3w idei \u201etrzeciej drogi\u201d uwa\u017cany jest Harold Macmillan, polityk i my\u015bliciel polityczny zwi\u0105zany z brytyjsk\u0105 Parti\u0105 Konserwatywn\u0105, kt\u00f3ry w dziele \u201eThe Middle Way\u201d (1938) nakre\u015bli\u0142 wizj\u0119 zachowawczego pa\u0144stwa opieku\u0144czego, prowadz\u0105cego planowanie gospodarcze, kontrol\u0119 inwestycji i poziomu zatrudnienia oraz utrzymuj\u0105cego rozbudowany system opieki spo\u0142ecznej. Wychodzi\u0142oby wi\u0119c na to, \u017ce \u201etrzeci\u0105 drog\u0119\u201d odrzucaj\u0105c\u0105 stary podzia\u0142 na prawic\u0119 i lewic\u0119 wymy\u015bli\u0142 typowy przedstawiciel prawicy.<\/p>\n\n\n\n

Ad. 2. Idea \u201eTrzeciej Pozycji\u201d mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem, jak trafnie zauwa\u017ca Ronald Lasecki, zdezaktualizowa\u0142a si\u0119 ca\u0142kowicie, poniewa\u017c przesta\u0142 istnie\u0107 blok wschodni (sowiecki), a z nim planetarny uk\u0142ad biegunowy (dwa dominuj\u0105ce o\u015brodki si\u0142y w stanie r\u00f3wnowagi), w stosunkach mi\u0119dzynarodowych zast\u0119powany stopniowo przez uk\u0142ad coraz bardziej policentryczny. W realiach zimnowojennych na \u201eTrzeciej Pozycji\u201d plasowa\u0142 si\u0119 Ruch Pa\u0144stw Niezaanga\u017cowanych.<\/p>\n\n\n\n

Ad. 3. W rezultacie sens zachowuje dzisiaj jedynie m\u00f3wienie o \u201etrzeciej drodze\u201d na p\u0142aszczy\u017anie spo\u0142eczno-ekonomicznej. Reprezentuj\u0105 j\u0105 modele gospodarcze odrzucaj\u0105ce zarazem marksizm i liberalizm. \u201eTrzecia droga\u201d nie oznacza jednak odrzucenia socjalizmu ani kapitalizmu jako takich. Innymi s\u0142owy, mo\u017ce istnie\u0107 niemarksistowski socjalizm oraz nieliberalny kapitalizm, a w\u00f3wczas oba kwalifikuj\u0105 si\u0119 jako odmiany \u201etrzeciej drogi\u201d. Rozmaite warianty \u201etrzeciej drogi\u201d znajdujemy wi\u0119c zar\u00f3wno w socjalistycznej, jak i w kapitalistycznej grupie ustroj\u00f3w gospodarczych.<\/p>\n\n\n\n

W grupie socjalistycznej do odmian \u201etrzeciej drogi\u201d zaliczy\u0107 mo\u017cna:
\u2013 afryka\u0144skie socjalizmy Ghany, Gwinei, Tanzanii, Zambii, Senegalu, Somalii;
\u2013 arabskie socjalizmy Tunezji, Libii, Egiptu, Syrii, Iraku, Palestyny;
\u2013 izraelskie kibuce;
\u2013 chi\u0144ski model gospodarczy;
\u2013 buddyjski socjalizm zaprowadzony w Birmie przez U Nu;
\u2013 socjalizm gildyjny (cechowy) w Wielkiej Brytanii;
\u2013 mocno nasycony elementami statokratyzmu, nacjonalizmu i konserwatyzmu socjalizm prawego skrzyd\u0142a SPD w Niemczech (grupa Lensch \u2013 Cunow \u2013 H\u00e4nisch, August Winnig i Ernst Niekisch, Carlo Schmid).
Nie jest natomiast odmian\u0105 \u201etrzeciej drogi\u201d rozpropagowana pod t\u0105 sam\u0105 nazw\u0105 przez angielskiego socjologa Anthony\u2019ego Giddensa (3)<\/strong> koncepcja zliberalizowanej socjaldemokracji, oczyszczonej z antyliberalnych element\u00f3w socjalizmu, bardziej \u201ewolnorynkowej\u201d i przesuni\u0119tej ku centrum, do kt\u00f3rej akces zg\u0142osili tacy politycy, jak \u201eTony\u201d Blair, Gerhard Schr\u00f6der, Aleksander Kwa\u015bniewski czy Leszek Miller. Trudno w niej bowiem dostrzec co\u015b wi\u0119cej, ni\u017c wyraz kapitulacji zachodnich (post)socjalist\u00f3w przed ideologi\u0105 liberalizmu.<\/p>\n\n\n\n

W rodzinie kapitalistycznej do wariant\u00f3w \u201etrzeciej drogi\u201d nale\u017c\u0105:
\u2013 kapitalizm skandynawski (nordycki);
\u2013 kapitalizm re\u0144ski w Niemczech;
\u2013 etatystyczny kapitalizm francuski (z kierownicz\u0105 rol\u0105 silnej, przepojonej specyficznym etosem biurokracji pa\u0144stwowej);
\u2013 kapitalizm azjatycki (Japonia, Korea Po\u0142udniowa, Tajwan, Singapur);
\u2013 kapitalizm korporacyjny, o ile dominuj\u0105ce w nim na rynku wielkie korporacje pozostaj\u0105 w r\u0119kach krajowych, nie zagranicznego kapita\u0142u, a ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 zosta\u0142a efektywnie podporz\u0105dkowana kontroli i kierunkuj\u0105cej roli pa\u0144stwa. Model taki zaproponowali ameryka\u0144scy autorzy Adolf Berle i Gardiner Coit Means we wp\u0142ywowej pracy \u201eThe Modern Corporation and Private Property\u201d (1932), za\u015b pod nazw\u0105 Nowego \u0141adu realizowa\u0142 go prezydent Franklin Delano Roosevelt (Berle i Means zostali w\u0142\u0105czeni do rooseveltowskiego \u201etrustu m\u00f3zg\u00f3w\u201d jako g\u0142\u00f3wni doradcy ekonomiczni). Potem wskazania dla stworzenia \u201esystemu korporacyjnego\u201d poddanego prymatowi prospo\u0142ecznej polityki pa\u0144stwa rozwija\u0142 szeroko wybitny anglosaski ekonomista John Kenneth Galbraith. Model ten przypomina zreszt\u0105 w du\u017cym stopniu system japo\u0144skich keiretsu czy po\u0142udniowokorea\u0144skich chaeboli \u2013 wielkich krajowych koncern\u00f3w \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cych z administracj\u0105 pa\u0144stwow\u0105, cho\u0107 formalnie stanowi\u0105cych w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W tym zakresie terceryzm nie jest bynajmniej martwy i zachowuje swoj\u0105 warto\u015b\u0107, ale te\u017c nie ogranicza si\u0119 do do\u015b\u0107 w\u0105sko i p\u0142ytko pojmowanego nacjonalizmu, jak utrzymuj\u0105 zw\u0142aszcza niekt\u00f3rzy jego zwolennicy.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 10 maja 2014<\/p>\n\n\n\n

1. Henryk Wro\u0144ski, Trzecia Pozycja jest martwa<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

2. Ronald Lasecki, Ukrai\u0144ska lekcja. O dezaktualizacji trzeciej teorii politycznej<\/em><\/a> i Ronald Lasecki, Ma\u0142y przewodnik po g\u0105szczu teorii politycznych<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n

3. Anthony Giddens, \u201eTrzecia droga. Odnowa socjaldemokracji\u201d,<\/em> prze\u0142. Hanna Jankowska, Warszawa 1999.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wydarzenia na Ukrainie, a zw\u0142aszcza rola, jak\u0105 odegra\u0142y i odgrywaj\u0105 w nich miejscowe ugrupowania nacjonalistyczne, wywo\u0142a\u0142y w Polsce publicystyczn\u0105 dyskusj\u0119 nad warto\u015bci\u0105 i aktualno\u015bci\u0105 terceryzmu. Oryginalnym uj\u0119ciem tematu wyr\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w niej g\u0142osy Henryka Wro\u0144skiego (1) i Ronalda Laseckiego (2). Dyskusja toczy si\u0119 dot\u0105d w zasadzie pomi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy uznaj\u0105 Trzeci\u0105 Pozycj\u0119 w dzisiejszych czasach za anachroniczn\u0105 utopi\u0119…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-399","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/399","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=399"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/399\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":401,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/399\/revisions\/401"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=399"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=399"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}