{"id":417,"date":"2026-04-17T17:25:44","date_gmt":"2026-04-17T17:25:44","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=417"},"modified":"2026-04-17T17:25:44","modified_gmt":"2026-04-17T17:25:44","slug":"adam-danek-ataturk-i-kemalizm","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-ataturk-i-kemalizm\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Atat\u00fcrk i kemalizm"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

   Polscy narodowcy, uto\u017csamiaj\u0105cy si\u0119 z tradycjami politycznymi endecji, lubi\u0105 ze z\u0142o\u015bci\u0105 zwalcza\u0107 pogl\u0105d o J\u00f3zefie Pi\u0142sudskim jako tw\u00f3rcy niepodleg\u0142ej Polski. Dlaczego? Bo ich zdaniem tw\u00f3rc\u0105 niepodleg\u0142ej Polski by\u0142 Roman Dmowski. To k\u0142\u00f3tnia o nic, poniewa\u017c tworzenie lub odbudowa pa\u0144stwa z regu\u0142y jest dzie\u0142em wielu pracuj\u0105cych jednocze\u015bnie os\u00f3b i grup, a nie wy\u0142\u0105czn\u0105 zas\u0142ug\u0105 pojedynczego Pi\u0142sudskiego czy Dmowskiego \u2013 i tak te\u017c przebiega\u0142o odrodzenie pa\u0144stwowo\u015bci polskiej w latach 1915-1921. Rzadko da si\u0119 jednoznacznie wskaza\u0107 g\u0142\u00f3wnego budowniczego pa\u0144stwa. To niecz\u0119sty przypadek, niemniej mo\u017cliwy. Istniej\u0105 na \u015bwiecie pa\u0144stwa b\u0119d\u0105ce dzie\u0142em niez\u0142omnej woli, cierpliwej pracy, wytrwa\u0142o\u015bci i kunsztu politycznego konkretnego m\u0119\u017ca stanu. I tak na przyk\u0142ad pa\u0144stwo Singapur stworzy\u0142 niew\u0105tpliwie Lee Kwan Yew, pa\u0144stwo Ghana \u2013 Kwame Nkrumah, Tanzani\u0119 \u2013 Julius Kambarage Nyerere, Zambi\u0119 \u2013 Kenneth David Kaunda.<\/p>\n\n\n\n

   Bli\u017csze nam geograficznie pa\u0144stwo tureckie tak\u017ce mia\u0142o swego tw\u00f3rc\u0119. By\u0142 nim Mustafa Kemal Pasza (1881-1938), kt\u00f3remu w 1921 r. parlament nada\u0142 tytu\u0142 Ghazi<\/em> (\u201eZwyci\u0119zca w \u015bwi\u0119tej wojnie\u201d), a w 1934 r. \u2013 nazwisko Atat\u00fcrk (\u201eOjciec Turk\u00f3w\u201d). Pozostawi\u0142 on po sobie nie tylko pa\u0144stwo, ale i tradycj\u0119 polityczn\u0105, nazwan\u0105 od jego imienia kemalizmem.<\/p>\n\n\n\n

   Cho\u0107 kemalizm wycisn\u0105\u0142 niezatarte pi\u0119tno na tureckiej pa\u0144stwowo\u015bci, jak r\u00f3wnie\u017c na to\u017csamo\u015bci narodowej Turk\u00f3w, w Polsce pozostaje s\u0142abo znany. Warto wi\u0119c zapozna\u0107 si\u0119 przynajmniej z jego najwa\u017cniejszymi elementami. Dostrze\u017cemy je w\u00f3wczas w tle przemian i wewn\u0119trznych wstrz\u0105s\u00f3w, jakie Turcja przechodzi w ostatnich latach.<\/p>\n\n\n\n

System polityczny<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Atat\u00fcrk wywodzi\u0142 si\u0119 z ruchu m\u0142odotureckiego. Do ko\u0144ca \u017cycia wyst\u0119powa\u0142 publicznie z atrybutem ruchu \u2013 w baranim ko\u0142paku, kt\u00f3ry m\u0142odoturcy wk\u0142adali, by odr\u00f3\u017cni\u0107 si\u0119 od konformizmu su\u0142ta\u0144skich urz\u0119dnik\u00f3w, nosz\u0105cych zawsze fezy. Po doj\u015bciu do w\u0142adzy post\u0105pi\u0142 jednak z m\u0142odoturkami, jak J\u00f3zef Stalin z bolszewikami: wyci\u0105\u0142 ich, ugruntowuj\u0105c swoje rz\u0105dy osobiste. Szybko zas\u0142yn\u0105\u0142 jako charyzmatyczny i silny przyw\u00f3dca, tak\u017ce poza granicami Turcji. Wz\u00f3r do na\u015bladowania widzieli w nim Benito Mussolini, Adolf Hitler, indonezyjski dyktator Ahmed Sukarno czy d\u0142ugoletni pierwszy premier Indii, Javaharlal Nehru. Hiszpa\u0144ski faszysta Ernesto Gim\u00e9nez Caballero w swej niezwykle popularnej ksi\u0105\u017cce-manife\u015bcie \u201eDuch Hiszpanii\u201d<\/em> (1932) zaliczy\u0142 Kemala do wzorcowych realizator\u00f3w przyw\u00f3dztwa narodowego.<\/p>\n\n\n\n

   Atat\u00fcrk uformowa\u0142 typowy dla modelu autorytarnego, jednopartyjny system polityczny, ze stronnictwem rz\u0105dowym zrzeszaj\u0105cym wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w i zwolennik\u00f3w dyktatora. Dzia\u0142alno\u015bci innych partii politycznych formalnie nie zakazano, ale jedynym za rz\u0105d\u00f3w Kemala wyj\u0105tkiem od faktycznej jednopartyjno\u015bci pozosta\u0142a efemeryczna Niezale\u017cna Partia Republika\u0144ska (1930), wbrew swej nazwie utworzona przez cz\u0119\u015b\u0107 obozu rz\u0105dowego za przyzwoleniem Atat\u00fcrka. Po kilku miesi\u0105cach dokona\u0142a zreszt\u0105 samorozwi\u0105zania, gdy Kemal uzna\u0142 eksperyment z koncesjonowan\u0105 opozycj\u0105 za nieudany. Autentycznie opozycyjna Republika\u0144ska Partia Post\u0119pu zosta\u0142a zdelegalizowana w 1925 r. i rozbita ostrymi represjami.<\/p>\n\n\n\n

   Organizacyjn\u0105 podpor\u0119 rz\u0105d\u00f3w Atat\u00fcrka stanowi\u0142a za\u0142o\u017cona przeze\u0144 w 1923 r. Republika\u0144ska Partia Ludowa (Cumhuriyet Halk Partisi<\/em>). Ugrupowanie o tej nazwie dzia\u0142a w Turcji do dzi\u015b, cho\u0107 jego charakter oczywi\u015bcie odbiega znacznie od oryginalnej CHP. Za sw\u00f3j symbol Republika\u0144ska Partia Ludowa przyj\u0119\u0142a sze\u015b\u0107 strza\u0142, oznaczaj\u0105cych og\u0142oszone przez Kemala w 1931 r. Sze\u015b\u0107 Zasad (Alt\u03b9 Ok<\/em>) ruchu i pa\u0144stwa. Wtedy, w latach trzydziestych, organizacje, kt\u00f3re chcia\u0142y dokonywa\u0107 wielkich prze\u0142om\u00f3w politycznych, ch\u0119tnie czyni\u0142y strza\u0142y swoim god\u0142em. W Hiszpanii habsburskie jarzmo z p\u0119kiem strza\u0142 stawa\u0142o si\u0119 emblematem kolejno Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej, Falangi Hiszpa\u0144skiej oraz Hiszpa\u0144skiej Falangi Tradycjonalistycznej, a nazwa w\u0119gierskiej Partii Strza\u0142okrzy\u017cowc\u00f3w m\u00f3wi sama za siebie.<\/p>\n\n\n\n

   W Turcji najwa\u017cniejszy o\u015brodek pracy koncepcyjnej ruchu kemalistowskiego skrystalizowa\u0142 si\u0119 wok\u00f3\u0142 miesi\u0119cznika \u201eKadra\u201d (1933-1934). Publikuj\u0105cy w nim autorzy \u0142\u0105czyli w swoim pogl\u0105dach elementy nacjonalizmu, marksizmu i korporacjonizmu. \u201eKadra\u201d odegra\u0142a wi\u0119c w jakim\u015b stopniu rol\u0119 prekursorsk\u0105 wobec powojennych ruch\u00f3w narodowo-pa\u0144stwowych w krajach afryka\u0144skich, arabskich i azjatyckich, gdzie cz\u0119sto wyst\u0119powa\u0142y podobne konstrukcje ideowe. Ponadto Republika\u0144ska Partia Ludowa mia\u0142a wsparcie \u201ew organizacjach m\u0142odzie\u017cowych: w ogromnej organizacji harcerstwa, zwanego starotura\u0144skim mianem Basz Bogh, a paraduj\u0105cego pod emblematem Szarego Wilka, kt\u00f3rym piecz\u0119towa\u0142 si\u0119 tak\u017ce Jeni Turan, czyli organizacja M\u0142odego Turanu \u2013 ale przede wszystkim w T\u00fcrk Oczagach, czyli Ogniskach Tureckich, w kt\u00f3rych usi\u0142owano skupia\u0107 starsz\u0105 m\u0142odzie\u017c, szczeg\u00f3lnie uniwersyteck\u0105\u201d<\/em>.*<\/p>\n\n\n\n

Polityka wewn\u0119trzna, czyli narodowa rewolucja<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Uj\u0105wszy ster rz\u0105d\u00f3w, Atat\u00fcrk jednoznacznie odrzuci\u0142 idee osmanizmu i panturanizmu, kt\u00f3re w r\u00f3\u017cnych okresach propagowa\u0142 jego g\u0142\u00f3wny rywal polityczny Enver Pasza (1881-1922), na rzecz nacjonalistycznej ideologii turkizmu. Zamiast konserwowa\u0107, unowocze\u015bnia\u0107 czy odtwarza\u0107 ponadnarodowe i uniwersalne imperium Wysokiej Porty, chcia\u0142 po\u0142o\u017cy\u0107 mocne podwaliny pod narodowe pa\u0144stwo tureckie. Droga do tego celu nie mog\u0142a by\u0107 bezbolesna, na co wskazywa\u0142 ju\u017c najbardziej podstawowy dla ka\u017cdego narodu problem j\u0119zyka. Na skutek d\u0142ugotrwa\u0142ych obcych wp\u0142yw\u00f3w kulturowych j\u0119zyk wy\u017cszych warstw spo\u0142ecznych w imperium osma\u0144skim sk\u0142ada\u0142 si\u0119 w oko\u0142o 90% z wyraz\u00f3w arabskich i perskich. Powstaj\u0105ca na gruzach tego imperium Turcja przypomina\u0142a nieco Irlandi\u0119: kraj niemal pozbawiony w\u0142asnego j\u0119zyka. Po\u0142o\u017cenie Turk\u00f3w zbli\u017ca\u0142o ich te\u017c do Litwin\u00f3w: w Turcji, podobnie jak na Litwie, j\u0119zyk narodowy przechowa\u0142a wy\u0142\u0105cznie warstwa ch\u0142opska. Dlatego w\u015br\u00f3d Sze\u015bciu Zasad jako trzecia znalaz\u0142a si\u0119 \u201eludowo\u015b\u0107\u201d. W tym aspekcie kemalizm urzeczywistnia\u0142 tureck\u0105 wersj\u0119 idei \u201epowrotu do korzeni\u201d, kt\u00f3r\u0105 kilka dekad p\u00f3\u017aniej zacz\u0119to modnie, a wi\u0119c po angielsku, nazywa\u0107 nacjonalizmem typu grass roots<\/em>. Istot\u0119 tej polityki trafnie uchwyci\u0142 polski dyplomata Jan Gawro\u0144ski (1892-1983), w latach 1929-1932 radca ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Ankarze: \u201eDok\u0142adano wszelkich stara\u0144, by wzmacnia\u0107 uczucia narodowe mieszka\u0144c\u00f3w. Zacz\u0119to wznawia\u0107 dawne tureckie tradycje, odgrzebywa\u0107 zapomniane narodowe obyczaje, wskrzesza\u0107 legend\u0119 bohater\u00f3w narodowych, odszukiwa\u0107 prapocz\u0105tki narodowej historii, oczyszcza\u0107 j\u0119zyk z obcych \u2013 arabskich i perskich \u2013 nalecia\u0142o\u015bci, wy\u0142awia\u0107 stare tura\u0144skie zwroty i wyra\u017cenia z jedenastowiecznego s\u0142ownika odnalezionego w archiwach \u2013 s\u0142owem na ka\u017cdy mo\u017cliwy spos\u00f3b podnosi\u0107 w opinii publicznej presti\u017c wszystkiego, co tureckie.\u201d<\/em>*<\/p>\n\n\n\n

   Ch\u0119\u0107 uwolnienia narodu od obcych wp\u0142yw\u00f3w kulturowych walnie przyczyni\u0142a si\u0119 do decyzji Atat\u00fcrka o przeniesieniu stolicy pa\u0144stwa poza Konstantynopol. Polski konserwatysta Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz szydzi\u0142 w 1927 r.:<\/p>\n\n\n\n

\u201eTurcja znajduje si\u0119 dzi\u015b pod rz\u0105dami nacjonalizmu w czystej formie. Stolica zosta\u0142a przeniesiona z Konstantynopola do Angory. Konstantynopol jest jednym z najcudowniejszych miast naszego globu. Wiekami pracowa\u0142a kultura, artyzm, poezja i pot\u0119ga pa\u0144stwa wielkich kalif\u00f3w, aby stworzy\u0107 ten cud \u015bwiata. W marmur i porcelan\u0119, w desenie dywan\u00f3w na pod\u0142odze meczet\u00f3w i w arabeski kolumn zakuta tam zosta\u0142a my\u015bl i dusza narodu. Stambu\u0142 jest przedmiotem podziwu i uwielbienia wszystkich turyst\u00f3w. Niekt\u00f3rzy poeci cudzoziemcy twierdz\u0105, \u017ce Stambu\u0142 pi\u0119kniejszy jest ni\u017c Rzym, ni\u017c inne miasta. Angora jest wiosk\u0105, ordynarn\u0105, niekulturaln\u0105 wiosk\u0105. Ale Angora jest zamieszkana tylko przez samych Turk\u00f3w, podczas gdy Konstantynopol su\u0142tan\u00f3w od wielu lat przyci\u0105ga\u0142 do siebie wszelkie ludy i narodowo\u015bci. Rz\u0105d Kemala Paszy d\u0105\u017cy do tego, aby w Anatolii mieszkali sami Turcy. (\u2026). Kalif jest Papie\u017cem Islamu: mahometanin nie mo\u017ce nie t\u0119skni\u0107 do kalifatu. A kalifat zosta\u0142 zniesiony przez rz\u0105d republika\u0144ski. (\u2026). Rozdzielenie su\u0142tanatu od kalifatu nie jest mo\u017cliwe w praktyce, skoro kalif na mocy religii jest militarnym wodzem wszystkich mahometan. Dawa\u0142oby to Turcji do r\u0105k pierwszorz\u0119dny atut polityczny, duchowe kierownictwo nad wszystkimi mahometanami globu. By\u0142 to pierwszorz\u0119dny atut imperialistyczny. Ale Turcy Kemala Paszy nie chc\u0105 tego, nie chc\u0105 nad nikim panowa\u0107, nie chc\u0105 tych Arab\u00f3w, Beduin\u00f3w, Pers\u00f3w, Egipcjan. (\u2026). Chc\u0105 pozosta\u0107 ma\u0142\u0105 republiczk\u0105, ale za to czysto tureck\u0105.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Lecz prawda przedstawia\u0142a si\u0119 nieco inaczej. Niewielkie miasto (nie wioska) Angora, w 1923 r. przemianowane na Ankar\u0119, by\u0142o siedzib\u0105 obozu niepodleg\u0142o\u015bciowego i rz\u0105du Atat\u00fcrka przez ca\u0142y okres wojen przeciw brytyjskim i francuskim okupantom kraju oraz greckim naje\u017ad\u017acom (1919-1922), zako\u0144czonych zas\u0142u\u017conym zwyci\u0119stwem Turk\u00f3w. Ponadto o lokalizacji tam stolicy przes\u0105dzi\u0142y starannie rozwa\u017cone przes\u0142anki geopolityczne. Po pierwsze, Angora mia\u0142a dobre po\u0142\u0105czenia drogowe i kolejowe z ca\u0142\u0105 reszt\u0105 Turcji. Po drugie, stolica pa\u0144stwa zosta\u0142a tam umiejscowiona \u2013 m\u00f3wi\u0105c wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zykiem \u2013 z przyczyn nale\u017c\u0105cych do dziedziny geokultury. Oddajmy obszernie g\u0142os Gawro\u0144skiemu:<\/p>\n\n\n\n

\u201eTypowy Turek jest z natury prosty, szczery, lojalny, rycerski, honorowy, bezinteresowny, raczej ma\u0142o sk\u0142onny do spekulacji umys\u0142owych, ale te\u017c do jakichkolwiek \u017cyciowych kombinacji. Ma wrodzony wstr\u0119t do \u015bwiata paso\u017cyt\u00f3w, \u017cyj\u0105cych intryg\u0105, oszustwem, przekupstwem, szmuglem, rajfurstwem etc., kt\u00f3ry \u2013 odziedziczony jeszcze po Bizancjum \u2013 gnie\u017adzi si\u0119 w ciasnych uliczkach starego miasta, ale te\u017c i w wystawnych kamienicach nowych osiedli, nieosi\u0105galnych dla tureckiej kieszeni. Turek widzi w nim \u017ar\u00f3d\u0142o i przyczyn\u0119 wszystkich nieszcz\u0119\u015b\u0107 pa\u0144stwa su\u0142tan\u00f3w. Przeniesienie stolicy do Ankary mia\u0142o na celu przede wszystkim odizolowanie m\u0142odego pokolenia od atmosfery g\u0142\u00f3wnego siedliska Lewanty\u0144c\u00f3w. (\u2026). Tak jak dawne Bizancjum, Turcja Otoma\u0144ska stanowi\u0142a eklektyczny zlepek wielu lud\u00f3w i narodowo\u015bci, wielu religii i j\u0119zyk\u00f3w. Podobna w tym do monarchii austro-w\u0119gierskiej, Turcja su\u0142tan\u00f3w opiera\u0142a si\u0119 na zasadzie wsp\u00f3\u0142\u017cycia r\u00f3\u017cnych narod\u00f3w, zwi\u0105zanych patriotyzmem pa\u0144stwowym, nie narodowym. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych narod\u00f3w \u2013 po d\u0142u\u017cszym okresie uporczywych walk niepodleg\u0142o\u015bciowych \u2013 zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wy\u0142ama\u0107 spod ber\u0142a su\u0142tan\u00f3w i stworzy\u0107 niezale\u017cne pa\u0144stwa Grecji, Serbii, Rumunii, Bu\u0142garii, Albanii. W \u015blad za nimi wyzwoli\u0142y si\u0119 kraje arabskie. Jedni Turcy, cho\u0107 stworzyli to pa\u0144stwo i przez szereg wiek\u00f3w ponosili g\u0142\u00f3wny ci\u0119\u017car jego utrzymania, nie zdo\u0142ali jeszcze sta\u0107 si\u0119 panami w\u0142asnego domu. Narodowe wyzwolenie Turk\u00f3w by\u0142o zasadniczym celem, kt\u00f3ry przy\u015bwieca\u0142 Kemalowi. Program narodowy nie by\u0142 do przeprowadzenia w tym Konstantynopolu, kt\u00f3ry stanowi\u0142 o\u015brodek i podstaw\u0119 kosmopolityzmu ottoma\u0144skiego. Jego atmosfera nadal wynaradawia\u0142aby ka\u017cdy re\u017cim, kt\u00f3ry by chcia\u0142 w nim sw\u0105 siedzib\u0119 zak\u0142ada\u0107, bo duch i tradycja tego miasta by\u0142y ponadnarodowe, imperialne. Kemalizm by\u0142 zdecydowany wyzby\u0107 si\u0119 wszelkich imperialnych ambicji, byleby odtworzy\u0107 i do g\u0142osu dopu\u015bci\u0107 swoiste walory tureckiego plemienia. W tym celu musia\u0142 si\u0119 rozsta\u0107 z miastem, kt\u00f3re w samym jestestwie by\u0142o zaprzeczeniem zamierzonego programu \u2013 musia\u0142 szuka\u0107 nowej siedziby, na kt\u00f3rej by nie ci\u0105\u017cy\u0142a \u017cadna damnosa haereditas. Ankara \u2013 po\u0142o\u017cona w sercu Anatolii \u2013 doskonale nadawa\u0142a si\u0119 do tego zadania. (\u2026). Kemalizm walczy\u0142 na wielu frontach z nalecia\u0142o\u015bciami pochodzenia arabskiego czy bizantyjskiego, kt\u00f3rym \u2013 nie bez pewnej s\u0142uszno\u015bci \u2013 przypisywa\u0142 dekadencj\u0119 pot\u0119gi ottoma\u0144skiej. D\u0105\u017c\u0105c w ka\u017cdej dziedzinie do restytucji ducha pratureckiego, Kemal nie tylko pod wp\u0142ywem kl\u0119ski, ale dla realizowania swego ideowego programu wyrzek\u0142 si\u0119 w imieniu Turk\u00f3w raz na zawsze wszelkich pretensji do obcoj\u0119zycznych prowincji ottoma\u0144skich. (\u2026). Dyplomaci na og\u00f3\u0142 uwa\u017cali pobyt w Ankarze za wygnanie, kar\u0119 za grzechy, a ka\u017cdy wyjazd do Stambu\u0142u \u2013 za najmilsze wakacje, za czyst\u0105 rozkosz. Nie podziela\u0142em tego zdania \u2013 przeciwnie, pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem czu\u0142em si\u0119 lepiej w Ankarze. Tak jak fizyczna atmosfera Ankary by\u0142a o\u017cywcza, wysokog\u00f3rska w por\u00f3wnaniu z truj\u0105cymi wyziewami \u017ale skanalizowanego Konstantynopola, tak te\u017c atmosfera duchowa w Ankarze pe\u0142na by\u0142a \u017cycia, a tam \u2013 trupiej zgnilizny. Dziwnym skojarzeniem historii Roma Nova \u2013 tak jak i pierwsza Roma \u2013 by\u0142y zawsze kloak\u0105, do kt\u00f3rej \u015bcieka\u0142y brudy ca\u0142ego imperium \u2013 do kt\u00f3rych \u015bci\u0105ga\u0142o wszystko, co chcia\u0142o paso\u017cytowa\u0107 czy to na cesarzach, czy na papie\u017cach. Cechy mot\u0142ochu stambulskiego dobrze t\u0142umaczy dziedzictwo nie tylko dzikich obyczaj\u00f3w tura\u0144skich, ale i krwawego okrucie\u0144stwa, kt\u00f3rym wyr\u00f3\u017cnia\u0142o si\u0119 \u017cycie bizantyjskie. W Stambule jest niew\u0105tpliwie wi\u0119cej \u0142atwych przyjemno\u015bci, ni\u017c w prostodusznej, skupionej w pracy Ankarze \u2013 ale zdrowy organizm wi\u0119cej musi znajdowa\u0107 rado\u015bci w dziejotw\u00f3rczej atmosferze rewolucyjnych przeobra\u017ce\u0144 ni\u017c w czysto konsumpcyjnym wsz\u0119dobylstwie lewanty\u0144skich lichwiarzy.\u201d<\/em>*<\/p>\n\n\n\n

   To samo pod\u0142o\u017ce ideowe mia\u0142y reformy Atat\u00fcrka ukierunkowane na utrwalenie \u015bwieckiego charakteru pa\u0144stwa. Wbrew twierdzeniom wielu konserwatywnych autor\u00f3w, polityka wyznaniowa Kemala nie nosi\u0142a znamion odg\u00f3rnego wojuj\u0105cego ateizmu w stylu Republiki Francuskiej. Gawro\u0144ski notowa\u0142: \u201eReformy te nie by\u0142y skierowane przeciw religii jako takiej ani nie mia\u0142y na celu obni\u017cenia jej autorytetu w indywidualnym \u017cyciu obywateli. Najwybitniejsze jednostki re\u017cimu, jak prezes ministr\u00f3w Ismet Pasza i g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cy wojskiem Fewzi Pasza, nie ukrywali i nadal swego przywi\u0105zania do wiary ojc\u00f3w.\u201d<\/em>* Poza tym Atat\u00fcrk kontynuowa\u0142 tylko wcze\u015bniejsze tendencje w tej materii. Ze\u015bwiecczenia Turcji w du\u017cej mierze ju\u017c wcze\u015bniej dokona\u0142a dyktatura m\u0142odoturk\u00f3w (1908-1918). W przypadku kemalizmu to, co powierzchownie interpretowano w Europie jako walk\u0119 z religi\u0105, w rzeczywisto\u015bci stanowi\u0142o walk\u0119 z obcymi wp\u0142ywami kulturowymi, g\u0142\u00f3wnie arabskimi, ale i bizantyjskimi. Gawro\u0144ski wyja\u015bnia:<\/p>\n\n\n\n

\u201eTak jak Cesarstwo Bizantyjskie by\u0142o nie do pomy\u015blenia bez swojego chrze\u015bcija\u0144stwa, tak te\u017c i Ottoma\u0144ska Turcja \u017cy\u0142a przez szereg wiek\u00f3w sw\u0105 \u0142\u0105czno\u015bci\u0105 z islamem. Koran by\u0142 podstaw\u0105 jej istnienia. Wierzenia Koranu podawa\u0142y obywatelom pa\u0144stwa wsp\u00f3lny cel dla ich wysi\u0142k\u00f3w, przepisy Koranu regulowa\u0142y ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 \u017cycia. Dzia\u0142o si\u0119 to znowu na koszt ducha tureckiego, kt\u00f3remu islam by\u0142 historycznie obcy jako importowany z Arabii i g\u0142oszony tylko w arabskiej mowie, r\u00f3wnie niezrozumia\u0142ej dla Turk\u00f3w, jak niezrozumia\u0142a jest ko\u015bcielna \u0142acina dla katolik\u00f3w. Tak jak jego poprzednik \u2013 basileus, su\u0142tan by\u0142 najwy\u017cszym dygnitarzem religijnym, kalifem wszystkich wiernych. Ten religijny charakter \u2013 charakter nie turecki, lecz arabski \u2013 by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 podstaw\u0105 jego w\u0142adzy i autorytetu. (\u2026). Widzieli\u015bmy ostatnio na niejednym przyk\u0142adzie, z jakimi psychicznymi trudno\u015bciami po\u0142\u0105czona jest zawsze utrata wielowiekowych posiad\u0142o\u015bci, kt\u00f3rych dalsze utrzymywanie sta\u0142o si\u0119 sprzeczne z wymogami historycznej chwili. Kemal zrozumia\u0142, \u017ce idea etnicznej jednolito\u015bci pa\u0144stwa jako warunek jego zdrowego rozwoju nie zezwala na \u017cadne kompromisy z ambicj\u0105 utrzymania imperialnych tradycji. Mia\u0142 odwag\u0119 narzuci\u0107 narodowi wyrzeczenie si\u0119 \u2013 nie tylko formalne, ale psychicznie rzetelne \u2013 posiad\u0142o\u015bci arabskich, cho\u0107 znajdowa\u0142y si\u0119 one pod nieprzerwanym panowaniem Turk\u00f3w od wielu stuleci. Razem z ziemiami arabskimi wyrzek\u0142 si\u0119 tak\u017ce ca\u0142ego duchowego dziedzictwa, kt\u00f3re od Arab\u00f3w przesi\u0105k\u0142o do Turk\u00f3w i ukszta\u0142towa\u0142o ich psyche, zrezygnowa\u0142 ze wszystkiego, co by\u0142o dot\u0105d moraln\u0105 ostoj\u0105 pa\u0144stwa i duchow\u0105 osnow\u0105 jego istnienia, daj\u0105c swym rodakom w zamian wiar\u0119 w dziejow\u0105 rol\u0119 narodu tureckiego i nadziej\u0119 na wznowienie pierwotnych \u017ar\u00f3de\u0142 jego tradycyjnej kultury i mi\u0142o\u015b\u0107 dla narodowego idea\u0142u.\u201d<\/em>*  <\/em>  <\/p>\n\n\n\n

Obce nalecia\u0142o\u015bci kulturowe usuwano mi\u0119dzy innymi poprzez dowarto\u015bciowanie spo\u0142ecznej roli kobiety: \u201eStan poni\u017cenia i odosobnienia, na jaki Koran skazuje kobiety, obcy by\u0142 pierwotnym ludom tura\u0144skim, a wi\u0119c niezgodny z tradycjami Turk\u00f3w, kt\u00f3rzy sw\u00f3j p\u00f3\u017aniejszy stosunek do niewiast przej\u0119li razem z islamem od Arab\u00f3w.\u201d<\/em>* Na uwag\u0119 zas\u0142uguje zw\u0142aszcza jeden z przejaw\u00f3w rugowania arabskiej obyczajowo\u015bci \u2013 zniesienie przez Atat\u00fcrka dopuszczalno\u015bci wielo\u017ce\u0144stwa w 1926 r. Powr\u00f3t narodu do w\u0142asnych, rdzennych tradycji u\u0142atwia\u0107 mia\u0142a r\u00f3wnie\u017c reforma nauczania szkolnego:<\/p>\n\n\n\n

\u201eTa nowa, narodowa koncepcja pa\u0144stwa tureckiego znajduje sw\u00f3j nader charakterystyczny wyraz w przerobionych na rozkaz Kemala szkolnych podr\u0119cznikach historii ojczystej. Dot\u0105d wyk\u0142adana w szko\u0142ach historia Turcji rozpoczyna\u0142a jej dzieje od\u2026 Mahometa, to znaczy od arabskiego proroka, kt\u00f3ry z Turkami w og\u00f3le nie mia\u0142 nic wsp\u00f3lnego. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 w tej historii stanowi\u0142 islam, nie nar\u00f3d turecki. Nie pytano nawet, sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 ten nar\u00f3d, gdy u schy\u0142ku \u015bredniowiecza pojawi\u0142 si\u0119 nagle na arenie historii. Kemal pierwszy kaza\u0142 bada\u0107 tura\u0144skie pocz\u0105tki narodu tureckiego i kszta\u0142towa\u0107 narodow\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy na tych przedtureckich tradycjach. Poprzez t\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 mia\u0142a by\u0107 zerwana historyczna ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 Turcji z obc\u0105 kultur\u0105 arabsk\u0105, gdy\u017c by\u0142a ona w historii tureckiej tylko przemijaj\u0105cym epizodem, kt\u00f3ry teraz si\u0119 sko\u0144czy\u0142.\u201d<\/em>*<\/p>\n\n\n\n

Sam Atat\u00fcrk (prywatnie deista) stosunek do religii mia\u0142 nie tyle wrogi, ile raczej \u2013 jak wielu polityk\u00f3w \u2013 instrumentalny. Po likwidacji kalifatu nakaza\u0142 na przyk\u0142ad odczyta\u0107 specjaln\u0105 chutb\u0119<\/em>, by zapewni\u0107 swojej polityce religijn\u0105 legitymizacj\u0119. 7 marca 1924 r. z minaret\u00f3w zabrzmia\u0142y jej s\u0142owa: \u201ePanie \u015bwiat\u00f3w, wys\u0142uchaj modlitwy naszej, Allahu u\u017cycz pomocy naszemu rz\u0105dowi i ludowi muzu\u0142ma\u0144skiemu, zachowaj moc islamu, wywy\u017cszaj jego sztandar ponad wszystkie sztandary i chor\u0105gwie przez oparcie o pa\u0144stwo tureckie, republik\u0119 ludow\u0105 i islamsk\u0105. Zachowaj j\u0105 Allahu wielki sw\u0105 moc\u0105 bosk\u0105 i niechaj strze\u017ce jej duch wybra\u0144ca swego.\u201d<\/em>** Do chrze\u015bcijan Kemal odnosi\u0142 si\u0119 z szacunkiem. Na grobie prawos\u0142awnego greckiego patriarchy Eftima do dzi\u015b widnieje wykuty w marmurze cytat: \u201eOjciec Eftim niczym \u017co\u0142nierz pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 dla tego kraju. K. Atat\u00fcrk\u201d<\/em>.** Chrze\u015bcijanie odp\u0142acili mu tym samym \u2013 szacunkiem. Jego podobizny zdarza si\u0119 znale\u017a\u0107 w kancelariach prawos\u0142awnych parafii w Turcji. W 2006 r. na jego w\u0142asnym grobie kwiaty z\u0142o\u017cy\u0142 papie\u017c Benedykt XVI. W ksi\u0119dze honorowej Mauzoleum Ojca Turk\u00f3w (Anit Kabir<\/em>) widniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c odr\u0119cznie wpisane s\u0142owa: \u201eRz\u0105dy narodami s\u0105 w r\u0119ku Boga. On wzbudza w odpowiednim czasie w\u0142a\u015bciwego przyw\u00f3dc\u0119, aby mi\u0142o\u015b\u0107 wolno\u015bci i poszanowania praw doprowadzi\u0142y nar\u00f3d do wielko\u015bci. Lecz B\u00f3g jest tym, kt\u00f3ry buduje przysz\u0142o\u015b\u0107 narodu. Jan Pawe\u0142 II\u201d<\/em>.**<\/p>\n\n\n\n

   W optyce zachodniej Atat\u00fcrk chwalony jest za \u201eeuropeizacj\u0119\u201d Turcji. Rzecznicy zachodniactwa zamykaj\u0105 jednak oczy na fakt, i\u017c narzucona przez niego europeizacja dotyczy\u0142a form kultury materialnej, g\u0142\u00f3wnie stroju (przy czym tak\u017ce w tej kwestii Kemal by\u0142 raczej kontynuatorem, ni\u017c nowatorem \u2013 ju\u017c ostatni su\u0142tanowie rzadko pokazywali si\u0119 publicznie inaczej, ni\u017c w europejskim surducie). Nie obejmowa\u0142a natomiast przeszczepiania ideologicznego \u0142adunku \u201ecywilizacji zachodniej\u201d. W rezultacie w zapo\u017cyczone z Europy formy zewn\u0119trzne wla\u0142a si\u0119 rodzima tre\u015b\u0107 duchowa i nar\u00f3d zachowa\u0142 w nich sw\u00f3j odr\u0119bny charakter. \u201eEuropeizacja\u201d Turcji mia\u0142a wi\u0119c przebieg i skutki analogiczne do wcze\u015bniejszych \u201eeuropeizacji\u201d Rosji przez Piotra Wielkiego, Egiptu przez Muhammada Alego czy Japonii przez cesarza Meiji. O tym, jak odleg\u0142e od wyfiokowanych zachodnich standard\u00f3w pozosta\u0142y stosunki panuj\u0105ce w kemalistowskiej Turcji, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce tragikomiczny los Vassifa Beja, by\u0142ego ministra o\u015bwiaty i tureckiego ambasadora w Rzymie, w 1934 r. odwo\u0142anego z plac\u00f3wki przez Atat\u00fcrka za brak sukces\u00f3w w pow\u015bci\u0105ganiu ekspansyjnych zap\u0119d\u00f3w Mussoliniego na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym. Kemal wezwa\u0142 pechowego dyplomat\u0119 do Ankary i ukara\u0142 go w spos\u00f3b typowy dla tura\u0144skiej kultury politycznej, co zapisa\u0142 dla potomnych \u00f3wczesny polski ambasador przy Kwirynale, Alfred Wysocki: \u201eBiedny Vassif ze swej podr\u00f3\u017cy s\u0142u\u017cbowej ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0142. Opowiadaj\u0105, \u017ce Mustafa Kemal Pasza pobi\u0142 go na audiencji, podczas kt\u00f3rej ambasador stara\u0142 si\u0119 wyja\u015bni\u0107 w\u0142a\u015bciwe znaczenie mowy Mussoliniego. Krzycz\u0105c wypomnia\u0142 mu, \u017ce nie po to go trzyma\u0142 w Rzymie, aby broni\u0142 interes\u00f3w w\u0142oskich, ale \u017ceby dba\u0142 o dobro swojego pa\u0144stwa. H. Vassif zosta\u0142 podobno tego samego dnia wyrzucony ze s\u0142u\u017cby w ministerstwie spraw zagranicznych bez \u017cadnego odszkodowania czy emerytury.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Polityka zagraniczna \u2013 mi\u0119dzy Berlinem, Moskw\u0105 a Warszaw\u0105<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   W polityce zagranicznej kemalistowskiej Turcji najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y relacje z trzema pa\u0144stwami: Niemcami, sowieck\u0105 Rosj\u0105 i Polsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n

   Atat\u00fcrk zarzuci\u0142 jednostronn\u0105 orientacj\u0119 proniemieck\u0105, kt\u00f3r\u0105 wcze\u015bniej reprezentowa\u0142 Enver Pasza, nieszcz\u0119\u015bliwy w\u00f3dz naczelny wojsk tureckich w I wojnie \u015bwiatowej i sprawca wej\u015bcia Wysokiej Porty do tamtej wojny po stronie Niemiec. Kemal utrzyma\u0142 jednak dobre stosunki z Berlinem, zadzierzgni\u0119te jeszcze w epoce Bismarcka. Gdy Turcy pospiesznie przygotowywali ma\u0142\u0105 Ankar\u0119 do pe\u0142nienia funkcji stolicy, strona niemiecka szybko wyposa\u017cy\u0142a to miasto w nowoczesne bloki mieszkalne.<\/p>\n\n\n\n

   Rosja od XVIII wieku pozostawa\u0142a tradycyjnym wrogiem Turcji. Oba pa\u0144stwa walczy\u0142y ze sob\u0105 w tym czasie w kilku wojnach, z krymsk\u0105 i \u015bwiatow\u0105 na czele. Ale ta ostatnia przynios\u0142a ca\u0142kowite terytorialne rozbicie zar\u00f3wno imperium car\u00f3w, jak i imperium padyszach\u00f3w, a zwyci\u0119ska koalicja zachodnia zupe\u0142nie otwarcie d\u0105\u017cy\u0142a bez skrupu\u0142\u00f3w do maksymalnego wyzyskania ich zapa\u015bci dla rozszerzenia w\u0142asnych stref wp\u0142yw\u00f3w, zapewnienia sobie mo\u017cliwo\u015bci eksploatacji ekonomicznej pokonanych pa\u0144stw lub uzyskania ich kosztem bezpo\u015brednich zdobyczy terytorialnych. Sytuacja ta spowodowa\u0142a ca\u0142kowite odwr\u00f3cenie dotychczasowych stosunk\u00f3w turecko-rosyjskich: \u201eZmieniona po paru latach mi\u0119dzynarodowa konstelacja wymaga\u0142a nowych rozwi\u0105za\u0144. Zbuntowany przeciw haniebnym warunkom traktatu w S\u00e8vres Kemal Pasza znalaz\u0142 swe jedyne poparcie w rewolucji radzieckiej, walcz\u0105cej przeciw zbrojnej interwencji tych\u017ce samych mocarstw. Odwieczny konflikt dw\u00f3ch zaborczych pot\u0119g zamieni\u0142 si\u0119 z dnia na dzie\u0144 w sojusz dw\u00f3ch narod\u00f3w walcz\u0105cych o wyzwolenie przeciw imperializmowi i kolonializmowi Zachodu. Przyja\u017a\u0144 ze Zwi\u0105zkiem Radzieckim sta\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas dogmatem tureckiej polityki zagranicznej.\u201d<\/em>* Przeciw kleconemu arbitralnie na kongresie w Pary\u017cu systemowi wersalskiemu automatycznie formowa\u0142 si\u0119 front pokrzywdzonych przez niego \u201epa\u0144stw rewizjonistycznych\u201d, jak nazwa\u0142 je Adolf Boche\u0144ski. Do \u201epa\u0144stw rewizjonistycznych\u201d obok Niemiec, sowieckiej Rosji czy W\u0119gier zdecydowanie zalicza\u0142a si\u0119 Turcja. Ju\u017c w 1920 r. rz\u0105d Atat\u00fcrka nawi\u0105za\u0142 stosunki dyplomatyczne z Moskw\u0105, a w 1921 r. podpisa\u0142 z ni\u0105 traktat o przyja\u017ani i wsp\u00f3\u0142pracy. Kemal zawar\u0142 sojusz z rosyjskimi bolszewikami, cho\u0107 nie sympatyzowa\u0142 z nimi ideologicznie. \u201eJe\u015bli chodzi o nasze stosunki z bolszewikami, to zawarli\u015bmy z nimi uk\u0142ad o przyja\u017ani. Jedna z podstawowych zasad uk\u0142adu gwarantuje, \u017ce Rosjanie nie b\u0119d\u0105 szerzy\u0107 propagandy, ani dopuszcza\u0107 si\u0119 prowokacji w naszym kraju.\u201d<\/em> \u2013 wyja\u015bni\u0142 w 1921 r.** Z ruchem komunistycznym wewn\u0105trz Turcji bez zw\u0142oki rozprawi\u0142 si\u0119 si\u0142\u0105, kiedy tylko ten podni\u00f3s\u0142 g\u0142ow\u0119. Je\u017celi Atat\u00fcrk widzia\u0142 jakie\u015b pozytywy w fenomenie bolszewizmu, to dostrzega\u0142 je w jego koncepcji polityki zagranicznej \u2013 poparciu z pobudek ideowych walki wyzwole\u0144czej narod\u00f3w uciskanych i wyzyskiwanych przez zachodnie plutokracje. M\u00f3wi\u0142 o tym przed parlamentem w Angorze w sierpniu 1921 r.: \u201eBolszewizm mo\u017ce by\u0107 traktowany jako punkt widzenia uciemi\u0119\u017conej klasy wewn\u0105trz narodu. Nasz nar\u00f3d za\u015b jest ciemi\u0119\u017cony jako ca\u0142o\u015b\u0107 i dlatego te\u017c zas\u0142uguje on na pomoc ze strony si\u0142 zmierzaj\u0105cych do przebudowy \u015bwiata.\u201d<\/em>** Przypomnijmy, \u017ce w tym samym czasie Benito Mussolini w swojej retoryce politycznej pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 poj\u0119ciem \u201enarodu proletariackiego\u201d. Wed\u0142ug Mussoliniego na kongresie paryskim W\u0142ochy zosta\u0142y potraktowane jak proletariusz przez kapitalist\u0119: dominuj\u0105ce pa\u0144stwa Ententy zagarn\u0119\u0142y dla siebie wszystkie korzy\u015bci, jakie przypad\u0142y stronie zwyci\u0119skiej w wojnie, a W\u0142ochom, swojemu sojusznikowi, zap\u0142aci\u0142y za ich straszliwy trud wojenny n\u0119dzn\u0105 cz\u0105stk\u0105 uzyskanych zdobyczy. O ile\u017c bardziej rol\u0119 \u201enarodu proletariackiego\u201d, ograbionego ze wszystkiego i bezwzgl\u0119dnie wyeksploatowanego, pr\u00f3bowano w\u00f3wczas narzuci\u0107 Turkom. Ju\u017c w maju 1919 r. kongres paryski uradzi\u0142 odda\u0107 Turcj\u0119 \u201epod protekcj\u0119 wielkich mocarstw\u201d. W Pary\u017cu premier Francji, pysza\u0142kowaty bufon Clemenceau, upokorzy\u0142 stron\u0119 tureck\u0105, nazywaj\u0105c Turk\u00f3w publicznie barbarzy\u0144cami i burzycielami w obecno\u015bci tureckich delegat\u00f3w. Traktat pokojowy, podsuni\u0119ty tym ostatnim do podpisu w S\u00e8vres, sankcjonowa\u0142 praktycznie ca\u0142kowity rozbi\u00f3r Turcji, w\u0142\u0105cznie z Anatoli\u0105 \u2013 a jednak rz\u0105d Mehmeda VI zgodzi\u0142 si\u0119 go podpisa\u0107 (10 VIII 1920). Ta kapitulacja przed dyktatem Zachodu sta\u0142a si\u0119 potem, obok ucieczki su\u0142tana z kraju pod koniec 1922 r. (ju\u017c po zbrojnym odparciu okupant\u00f3w), jednym z powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych Atat\u00fcrk zdecydowa\u0142 si\u0119 w 1923 r. na likwidacj\u0119 su\u0142tanatu i og\u0142oszenie republiki. Ponadto przyk\u0142ad sowieckiej Rosji inspirowa\u0142 w\u0142adze kemalistowskiej Turcji w poszukiwaniach rodzimego antyliberalnego modelu ekonomicznego. Turecki etatyzm przybra\u0142 posta\u0107 rzuconej przez Kemala w 1923 r. koncepcji \u201epa\u0144stwa gospodarczego\u201d. W jej ramach mi\u0119dzy innymi wdro\u017cono w Turcji, na wz\u00f3r rozwi\u0105za\u0144 sowieckich ery stalinowskiej, plan pi\u0119cioletni. Turecka piatiletka<\/em> zosta\u0142a opracowana w 1933 r., zatwierdzona w 1934 r. i wykonana pomy\u015blnie do 1939 r.<\/p>\n\n\n\n

   Ankara za rz\u0105d\u00f3w Atat\u00fcrka nawi\u0105za\u0142a r\u00f3wnie\u017c dobre stosunki z Polsk\u0105. Dwa pa\u0144stwa nigdy nie uzna\u0142y rozbioru Rzeczypospolitej: Persja (Iran) i Turcja. Przez ca\u0142y wiek XIX podczas wszystkich uroczysto\u015bci organizowanych przez w\u0142adze Wysokiej Porty w\u015br\u00f3d zaproszonych  go\u015bci demonstracyjnie wyczytywano pos\u0142a Lechistanu, a mistrz ceremonii odpowiada\u0142: \u201eNie m\u00f3g\u0142 przyby\u0107!\u201d Pierwszym po sowieckim sta\u0142ym przedstawicielstwem dyplomatycznym, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142o urz\u0119dowa\u0107 w nowej tureckiej stolicy, by\u0142o poselstwo Rzeczypospolitej Polskiej. Pierwszym pos\u0142em niepodleg\u0142ej Polski w Ankarze zosta\u0142 Roman Knoll (1924-1926), pierwszym polskim attach\u00e9 wojskowym \u2013 p\u0142k Tadeusz Schaetzel (1924-1926). Obaj nale\u017celi do \u015bcis\u0142ego kr\u0119gu wykonawc\u00f3w tzw. akcji prometejskiej (Knoll m.in. zmontowa\u0142 w Turcji w 1925 r. z politycznych emigrant\u00f3w azerbejd\u017ca\u0144skich, gruzi\u0144skich i kaukaskich Zwi\u0105zek Oswobodzenia Kaukazu, zwany te\u017c Komitetem Wszechkaukaskim). Warto r\u00f3wnie\u017c odnotowa\u0107 polskie wp\u0142ywy na \u015bwiatopogl\u0105d polityczny samego Kemala. Wed\u0142ug tureckich historyk\u00f3w istotn\u0105 rol\u0119 w jego formowaniu odegra\u0142a lektura pracy \u201eTurcy dawni i dzisiejsi\u201d<\/em>, opublikowanej po francusku przez Mustaf\u0119 D\u017celaleddina Pasz\u0119, czyli Konstantego Borz\u0119ckiego \u2013 polskiego emigranta z Poznania, kt\u00f3ry po udziale w walkach \u201ewiosny lud\u00f3w\u201d, przeszed\u0142szy na islam, dos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 w armii tureckiej rangi genera\u0142a i w 1876 r. poleg\u0142 w jej szeregach, walcz\u0105c dla padyszacha w Czarnog\u00f3rze. Z jego ksi\u0105\u017cki m\u0142ody Atat\u00fcrk zaczerpn\u0105\u0142 dwa wa\u017cne potem dla siebie pogl\u0105dy. Po pierwsze \u2013 prze\u015bwiadczenie o wsp\u00f3lnym pochodzeniu Turk\u00f3w i narod\u00f3w europejskich (cho\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie nie wytrzymuje ono krytyki naukowej, trzeba przyzna\u0107, \u017ce akurat jasnow\u0142osy i niebieskooki Kemal ilustrowa\u0142 je idealnie). Po drugie \u2013 przekonanie, \u017ce alfabet arabski nie pasuje do fonetyki j\u0119zyka tureckiego i nale\u017cy go zast\u0105pi\u0107 alfabetem \u0142aci\u0144skim, daj\u0105cym mo\u017cliwo\u015b\u0107 wiernego zapisu (Atat\u00fcrk w pe\u0142ni zrealizowa\u0142 ten postulat, wprowadzaj\u0105c w 1928 r. zakaz publicznego pos\u0142ugiwania si\u0119 pismem arabskim). Ponadto, wed\u0142ug \u015bwiadectwa Jana Gawro\u0144skiego, Kemal zdradza\u0142 osobist\u0105 fascynacj\u0119 postaci\u0105 marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i ocenia\u0142 go jako przyw\u00f3dc\u0119 politycznego wy\u017cej, ni\u017c na przyk\u0142ad Mussoliniego.<\/p>\n\n\n\n

   Wyj\u0105wszy jednak bliskie relacje z Berlinem, Moskw\u0105 i Warszaw\u0105, polityk\u0119 zagraniczn\u0105 Atat\u00fcrka cechowa\u0142 izolacjonizm. Za jego rz\u0105d\u00f3w Turcja z zasady nie anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w wojny i inne konflikty. Tylko raz uczyni\u0142 Kemal wyj\u0105tek od tej regu\u0142y: w 1934 r. wprowadzi\u0142 swoje pa\u0144stwo do tzw. ententy ba\u0142ka\u0144skiej, zawi\u0105zanej dla przeciwstawienia si\u0119 planowanej przez faszystowskie W\u0142ochy ekspansji na po\u0142udniowym wschodzie Europy, a z\u0142o\u017conej z samych historycznych przeciwnik\u00f3w Turcji \u2013 Jugos\u0142awii, Rumunii i Grecji. Nie przynios\u0142o to zauwa\u017calnych zmian w polityce zagranicznej Ankary, poniewa\u017c \u201eba\u0142ka\u0144ska ententa\u201d istnia\u0142a wy\u0142\u0105cznie na papierze, pr\u00f3by przekszta\u0142cenia jej w rzeczywisty sojusz wojskowy (podejmowane przez Atat\u00fcrka) spe\u0142z\u0142y na niczym, a ju\u017c w 1935 r. rozpad\u0142a si\u0119, gdy Jugos\u0142awia pod rz\u0105dami Milana Stojadinovicia przesz\u0142a na stron\u0119 W\u0119gier i Austrii, sprzymierzonych z W\u0142ochami. Podczas II wojny \u015bwiatowej, cho\u0107 Kemal ju\u017c nie \u017cy\u0142, jego bezpo\u015bredni spadkobiercy pozostali wiernie izolacjonistycznej linii w polityce zagranicznej. Jej zachowanie nie mog\u0142o by\u0107 \u0142atwe w obliczu totalnej mobilizacji wojuj\u0105cych stron i pomi\u0119dzy dwoma blokami zwartymi w walce na \u015bmier\u0107 i \u017cycie. Gdy III Rzesza odnosi\u0142a wojenne sukcesy, Turcja przechyla\u0142a si\u0119 na jej stron\u0119 ale tylko w minimalnym stopniu. 18 czerwca 1941 r. w\u0142adze w Ankarze zawar\u0142y z Niemcami traktat o przyja\u017ani (jakkolwiek niewiele wcze\u015bniej, gdy Wehrmacht wkroczy\u0142 w kwietniu do Bu\u0142garii, skoncentrowa\u0142y przy granicy w Tracji trzydzie\u015bci siedem dywizji dla jej obrony). W latach 1942-1943 przyzwala\u0142y szefowi wywiadu zagranicznego SS, Walterowi Schellenbergowi, na prowadzenie z terytorium Turcji operacji \u201eZeppelin\u201d \u2013 wywiadu przeciw Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu za pomoc\u0105 grup szpiegowskich z\u0142o\u017conych z Turk\u00f3w, Azerbejd\u017can\u00f3w, Gruzin\u00f3w i g\u00f3rali kaukaskich, przerzucanych na Ural i do po\u0142udniowej Rosji (strona turecka wycofa\u0142a si\u0119 z operacji po tym, jak rozpracowa\u0142 j\u0105 sowiecki kontrwywiad, a Mo\u0142otow wezwa\u0142 tureckiego ambasadora w Moskwie i w ostrej formie za\u017c\u0105da\u0142 jej przerwania). Gdy natomiast po prze\u0142omie wojennym III Rzesza zacz\u0119\u0142a zmierza\u0107 ku katastrofie, Turcja d\u0105\u017cy\u0142a do wywik\u0142ania si\u0119 ze zwi\u0105zk\u00f3w z Niemcami tak, by zarazem nie popa\u015b\u0107 w zale\u017cno\u015b\u0107 od ich przeciwnik\u00f3w. W grudniu 1943 r. Roosevelt i Churchill zaaran\u017cowali w Kairze spotkanie z tureckim premierem, bezskutecznie pr\u00f3buj\u0105c namawia\u0107 Ankar\u0119 do czynnego udzia\u0142u w wojnie przeciw Niemcom. Kiedy wkr\u00f3tce potem polski Naczelny W\u00f3dz, genera\u0142 Kazimierz Sosnkowski, pyta\u0142 o stanowisko Turcji brytyjskiego marsza\u0142ka Henry\u2019ego Wilsona, ten odpar\u0142: \u201eTurcy wejd\u0105 do wojny po wojnie.\u201d<\/em> Wzi\u0119ta w kleszcze z jednej strony przez zachodnich aliant\u00f3w, kontroluj\u0105cych basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego, Bliski Wsch\u00f3d i Iran, a z drugiej strony przez \u015bci\u015ble z nimi sprzymierzony Zwi\u0105zek Sowiecki, Ankara ostatecznie stan\u0119\u0142a po stronie koalicji antyniemieckiej dopiero w sierpniu 1944 r., w skrajnie niekorzystnym po\u0142o\u017ceniu, gdy Armia Czerwona wesz\u0142a na Ba\u0142kany i Turcja znalaz\u0142a si\u0119 w ca\u0142kowitym okr\u0105\u017ceniu.<\/p>\n\n\n\n

   Nowym elementem wprowadzonym do polityki mi\u0119dzynarodowej przez Atat\u00fcrka by\u0142 antykolonializm, uprawiany z pozycji niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa narodowego. W 1923 r. Kemal podni\u00f3s\u0142 postulat zlikwidowania wszelkich form zale\u017cno\u015bci kolonialnej na obszarze Azji: \u201eObecna walka Turcji nie nale\u017cy tylko do Turk\u00f3w. Sprawa broniona przez nas jest spraw\u0105 wszystkich uci\u015bnionych narod\u00f3w Wschodu. (\u2026). Widz\u0119 przebudzenie wschodnich lud\u00f3w, jak teraz widz\u0119 s\u0142o\u0144ce wschodz\u0105ce o \u015bwicie. Imperializm i kolonializm zostan\u0105 zmiecione z globu, a w ich miejsce nastanie nowa era, natchniona nowym rozumieniem zgody i wsp\u00f3\u0142pracy, gdzie nie b\u0119dzie dyskryminacji ze wzgl\u0119du na kolor sk\u00f3ry czy ras\u0119.\u201d<\/em> Ideowymi d\u0142u\u017cnikami kemalizmu pozostaj\u0105 wi\u0119c wszystkie antykolonialne ruchy narodowo-pa\u0144stwowe, walcz\u0105ce o wyzwolenie lud\u00f3w Azji i Afryki spod w\u0142adzy Zachodu, jak r\u00f3wnie\u017c ich przyw\u00f3dcy, tacy jak wymienienie na pocz\u0105tku tw\u00f3rcy pa\u0144stw postkolonialnych, socjali\u015bci Lee Kwan Yew, Kwame Nkrumah, Julius Kambarage Nyerere czy Kenneth Kaunda. Z antykolonialnym stanowiskiem Atat\u00fcrka zbiega\u0142 si\u0119 przedstawiony przez Tadeusza Ho\u0142\u00f3wk\u0119 w 1926 r. na \u0142amach pi\u0142sudczykowskiego pisma \u201eDroga\u201d program popierania przez Polsk\u0119 walki o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 wszystkich lud\u00f3w na \u015bwiecie, a w efekcie ca\u0142kowitej likwidacji imperi\u00f3w kolonialnych i przekszta\u0142cenia wszystkich kraj\u00f3w \u015bwiata w pa\u0144stwa narodowe. Ho\u0142\u00f3wko nale\u017ca\u0142 do g\u0142\u00f3wnych realizator\u00f3w akcji prometejskiej. W latach 1925-1926 je\u017adzi\u0142 jako ekspert Ministerstwa Spraw Zagranicznych z poufnymi misjami do Turcji, uwie\u0144czonymi zmontowaniem tam Komitetu Niezale\u017cno\u015bci Kaukazu z emigracyjnych polityk\u00f3w azerbejd\u017ca\u0144skich, kaukaskich i gruzi\u0144skich. Po zamachu majowym kontynuowa\u0142 te dzia\u0142ania jako naczelnik Wydzia\u0142u Wschodniego w MSZ (1927-1930). Z jego inicjatywy tureckie statki p\u0142ywaj\u0105ce przez Bosfor na Morze Czarne przerzuca\u0142y do sowieckich republik kaukaskich propagandowe pisma, drukowane (m.in. w j\u0119zyku czerkieskim) na Bliskim Wschodzie za pieni\u0105dze polskiego Sztabu G\u0142\u00f3wnego. Na poziomie strategicznym Ho\u0142\u00f3wko pracowa\u0142 nad pozyskaniem poparcia Turcji dla wsp\u00f3lnego powstania narod\u00f3w tura\u0144skich zamieszkuj\u0105cych po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Zwi\u0105zku Sowieckiego oraz poparcia Iranu dla oderwania od ZSRS sfederowanych Gruzji, Azerbejd\u017canu i kraj\u00f3w Kaukazu (m.in. Czeczenii). Tolerowanie przez Ankar\u0119 prowadzenia przez Polak\u00f3w antysowieckiej akcji prometejskiej z jej w\u0142asnego terytorium pa\u0144stwowego \u015bwiadczy sk\u0105din\u0105d, \u017ce wbrew opinii Jana Gawro\u0144skiego przyja\u017a\u0144 z Moskw\u0105 nie osi\u0105gn\u0119\u0142a bynajmniej rangi dogmatu w polityce zagranicznej kemalistowskiej Turcji.<\/p>\n\n\n\n

   Wracaj\u0105c do Atat\u00fcrka, trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce szybkie wej\u015bcie Turcji do NATO (Organizacja Paktu P\u00f3\u0142nocnoatlantyckiego powsta\u0142a w 1949 r., a Turcja przyst\u0105pi\u0142a do niej w ramach jej pierwszego rozszerzenia w 1952 r.) zakrawa na ewidentn\u0105 zdrad\u0119 jego spu\u015bcizny politycznej. Tradycje kemalizmu w polityce zagranicznej (izolacjonizm, antykolonializm, dystans do antagonistycznych blok\u00f3w) predestynowa\u0142y Turcj\u0119 do cz\u0142onkostwa nie w NATO, lecz w zawi\u0105zanym w 1955 r. Ruchu Pa\u0144stw Niezaanga\u017cowanych. Pa\u0144stwo tureckie znalaz\u0142oby si\u0119 w nim obok takich wschodz\u0105cych pot\u0119g, jak Chiny czy Indie. I na pewno spotka\u0142oby je tam uznanie: dwaj spo\u015br\u00f3d za\u0142o\u017cycieli Ruchu, indyjski premier Javaharlal Nehru i indonezyjski prezydent Ahmed Sukarno, uwa\u017cali Atat\u00fcrka za wz\u00f3r do na\u015bladowania, a do jego inicjator\u00f3w nale\u017ca\u0142 te\u017c czo\u0142owy teoretyk antykolonializmu Kwame Nkrumah.<\/p>\n\n\n\n

Zmierzch kemalizmu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Od 2003 r. Turcj\u0105 rz\u0105dzi Partia Sprawiedliwo\u015bci i Rozwoju pod przyw\u00f3dztwem islamisty Recepa Erdogana. Rz\u0105d Erdogana stawia sobie za cel usuni\u0119cie z \u017cycia pa\u0144stwowego i z obowi\u0105zuj\u0105cego ustawodawstwa tego, co postrzega jako prze\u017cytki ery kemalizmu.<\/p>\n\n\n\n

   Kemalizm to mi\u0119dzy innymi tradycja militaryzmu. Sam Atat\u00fcrk od najm\u0142odszych lat chcia\u0142 zosta\u0107 wojskowym i ju\u017c jako dziecko uczy\u0142 si\u0119 w\u0142ada\u0107 broni\u0105. Okaza\u0142 si\u0119 znakomitym dow\u00f3dc\u0105 \u2013 utalentowanym taktykiem podczas I wojny \u015bwiatowej i strategiem podczas p\u00f3\u017aniejszej wojny o niepodleg\u0142o\u015b\u0107. S\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 zako\u0144czy\u0142 w 1922 r. w stopniu marsza\u0142ka. Jako prezydent otacza\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142pracownikami wypr\u00f3bowanymi wcze\u015bniej w armii. 5 sierpnia 2013 r. przed s\u0105dem w Stambule dobieg\u0142 ko\u0144ca trwaj\u0105cy od 2008 r. proces Ergenekonu<\/em> \u2013 spisku zawi\u0105zanego przez cz\u0119\u015b\u0107 genera\u0142\u00f3w i polityk\u00f3w w celu dokonania antyrz\u0105dowego zamachu stanu. W historii najnowszej turecka armia trzykrotnie obala\u0142a cywilne w\u0142adze pa\u0144stwowe (1960, 1971, 1980). W procesie Ergenekonu<\/em> zapad\u0142o prawie dwadzie\u015bcia wyrok\u00f3w do\u017cywocia, w tym r\u00f3wnie\u017c dla najwy\u017cszych rang\u0105 dow\u00f3dc\u00f3w \u2013 jeden z nich otrzyma\u0142 genera\u0142 Ilker Ba\u015fbu\u011f, do niedawna szef sztabu (2008-2010). O\u015brodek Studi\u00f3w Wschodnich, rz\u0105dowa plac\u00f3wka analityczna z Warszawy, kt\u00f3ra zawsze prezentuje spojrzenie na polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105 zaprawione przesadnym okcydentalizmem, sw\u00f3j komentarz do tego wydarzenia zatytu\u0142owa\u0142 s\u0142owami \u201ekres politycznej roli armii przypiecz\u0119towany\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

   W niniejszym artykule celowo pomini\u0119to kwesti\u0119 \u017cycia prywatnego Atat\u00fcrka, jego s\u0142abostek i cieni, w kt\u00f3rych tak lubuj\u0105 si\u0119 zdziecinniali czytelnicy epoki pism brukowych. Dla oceny polityka nie maj\u0105 one \u017cadnego znaczenia. Tw\u00f3rca kemalizmu wyp\u0119dzi\u0142 okupant\u00f3w ze swej ojczyzny; narodowi podeptanemu i sponiewieranemu przez mieszcza\u0144skie demokracje Zachodu przywr\u00f3ci\u0142 poczucie w\u0142asnej warto\u015bci i dum\u0119; z popio\u0142\u00f3w i gruz\u00f3w rozbitego imperium wyd\u017awign\u0105\u0142 nowe pa\u0144stwo, istniej\u0105ce do dzi\u015b; uczyni\u0142 je krajem bezpiecznym i stabilnym. Erdoganowski \u201eislamizm z ludzk\u0105 twarz\u0105\u201d wci\u0105gn\u0105\u0142 Turcj\u0119 w mi\u0119dzynarodowe awantury i zbrodnicz\u0105 polityk\u0119 eksportu terroryzmu do Syrii, uprawia liberaln\u0105 polityk\u0119 gospodarcz\u0105 oraz podkopuje autorytet pa\u0144stwa korupcj\u0105 i nepotyzmem.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 28 marca 2014<\/p>\n\n\n\n

* Cytaty pochodz\u0105 z pracy: Jan Gawro\u0144ski, Dyplomatyczne wagary<\/em>, wyd. Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1965.<\/p>\n\n\n\n

** Prze\u0142. Jerzy \u0141\u0105tka.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

   Polscy narodowcy, uto\u017csamiaj\u0105cy si\u0119 z tradycjami politycznymi endecji, lubi\u0105 ze z\u0142o\u015bci\u0105 zwalcza\u0107 pogl\u0105d o J\u00f3zefie Pi\u0142sudskim jako tw\u00f3rcy niepodleg\u0142ej Polski. Dlaczego? Bo ich zdaniem tw\u00f3rc\u0105 niepodleg\u0142ej Polski by\u0142 Roman Dmowski. To k\u0142\u00f3tnia o nic, poniewa\u017c tworzenie lub odbudowa pa\u0144stwa z regu\u0142y jest dzie\u0142em wielu pracuj\u0105cych jednocze\u015bnie os\u00f3b i grup, a nie wy\u0142\u0105czn\u0105 zas\u0142ug\u0105 pojedynczego…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-417","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/417","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=417"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/417\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":419,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/417\/revisions\/419"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=417"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=417"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=417"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}