{"id":438,"date":"2026-04-17T17:30:25","date_gmt":"2026-04-17T17:30:25","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=438"},"modified":"2026-04-17T17:30:25","modified_gmt":"2026-04-17T17:30:25","slug":"adam-danek-korzenie-prl","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-korzenie-prl\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Korzenie PRL"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

   Poni\u017csze uwagi nasun\u0119\u0142y mi si\u0119 podczas lektury wojennych wspomnie\u0144 Stanis\u0142awa Zabie\u0142\u0142y, zatytu\u0142owanych \u201eNa posterunku we Francji\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

   Najpierw kilka s\u0142\u00f3w o autorze. Stanis\u0142aw Zabie\u0142\u0142o (1902-1970) by\u0142 zawodowym dyplomat\u0105. Od 1934 r. kierowa\u0142 referatem sowieckim w Wydziale Wschodnim polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wiosn\u0105 1939 r. awansowa\u0142 dodatkowo na zast\u0119pc\u0119 wicedyrektora Departamentu Politycznego MSZ. Ju\u017c w pierwszej po\u0142owie feralnego wrze\u015bnia 1939 r. przewidywa\u0142 wkroczenie bolszewik\u00f3w do Polski. 12 wrze\u015bnia rozmawia\u0142 na ten temat z wiceministrem spraw zagranicznych, hrabi\u0105 Janem Szembekiem, kt\u00f3ry zanotowa\u0142 potem w swoim diariuszu: \u201ePo po\u0142udniu wezwa\u0142em do siebie p. Zabie\u0142\u0142\u0119 i poprosi\u0142em go, by mi przedstawi\u0142 swoj\u0105 ocen\u0119 stanowiska Sowiet\u00f3w. P. Zabie\u0142\u0142o o\u015bwiadczy\u0142 mi, \u017ce \u2013 jego zdaniem \u2013 Sowiety niew\u0105tpliwie pcha\u0142y do wojny z jednoczesnym zamiarem pozostania na uboczu i skorzystania dopiero z os\u0142abienia pa\u0144stw wojuj\u0105cych, by przyst\u0105pi\u0107 na serio do zbolszewizowania Europy. Kl\u0119ska jednej ze stron mo\u017ce ich oczywi\u015bcie pobudzi\u0107 do przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do drugiej strony. Kto wie, czy na wypadek naszych niepowodze\u0144 nie powiedz\u0105 sobie, \u017ce jest lepiej na nas uderzy\u0107 i za jednym zamachem za\u0142atwi\u0107 sobie kwesti\u0119 bia\u0142orusk\u0105 i ukrai\u0144sk\u0105. Na moj\u0105 uwag\u0119, \u017ce to wszystko wygl\u0105da nad wyraz niepokoj\u0105co, potwierdzi\u0142 to moje wra\u017cenie.\u201d<\/em> Po wej\u015bciu bolszewik\u00f3w Zabie\u0142\u0142o w kolumnie rz\u0105dowej przekroczy\u0142 granic\u0119 Rumunii, sk\u0105d uda\u0142o mu si\u0119 przedosta\u0107 do Pary\u017ca i podj\u0105\u0107 s\u0142u\u017cb\u0119 w zreorganizowanym MSZ w rz\u0105dzie W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego. Po pokonaniu Francji przez III Rzesz\u0119 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 zakonspirowanego przedstawiciela dyplomatycznego Rzeczypospolitej Polskiej przy w\u0142adzach Pa\u0144stwa Francuskiego (1940-1943), dop\u00f3ki nie zosta\u0142 namierzony i aresztowany przez niemiecki kontrwywiad. W styczniu 1944 r. zes\u0142ano go do obozu w Buchenwaldzie, stamt\u0105d do jednego z najci\u0119\u017cszych niemieckich oboz\u00f3w pracy przymusowej w miejscowo\u015bci Dora w g\u00f3rach Harz, a wreszcie do kacetu w Bergen-Belsen, sk\u0105d w kwietniu 1945 r. uwolni\u0142y go wojska ameryka\u0144skie. Po wojnie Zabie\u0142\u0142o powr\u00f3ci\u0142 do Kraju i zaj\u0105\u0142 si\u0119 pisaniem ksi\u0105\u017cek o tre\u015bci historycznej.<\/p>\n\n\n\n

   Wspomnienia Zabie\u0142\u0142y ukaza\u0142y si\u0119 w 1967 r. nak\u0142adem Instytutu Wydawniczego Pax. Uderza w nich przede wszystkim brak nachalnej krytyki sanacji i oskar\u017ce\u0144 pod jej adresem o spowodowanie kl\u0119ski wojennej w 1939 r. Przez d\u0142ugie lata w PRL publikowano pami\u0119tniki os\u00f3b wysoko postawionych w Polsce pomajowej, na przyk\u0142ad wy\u017cszych dow\u00f3dc\u00f3w wojskowych (genera\u0142owie Leon Berbecki, Juliusz R\u00f3mmel, J\u00f3zef Rybak), sztabowc\u00f3w (p\u0142k dypl. Marian Romeyko), wysokich urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych (Czes\u0142aw Bobrowski) czy dyplomat\u00f3w (Jan Gawro\u0144ski) pod warunkiem takiej ich redakcji, by przedstawia\u0142a w jak najgorszym \u015bwietle rz\u0105dy pi\u0142sudczyk\u00f3w, ukazuj\u0105c ich zw\u0142aszcza jako winowajc\u00f3w przegranej w wojnie z Niemcami. W efekcie w krajowym obiegu wydawniczym mog\u0142y ukazywa\u0107 si\u0119 ksi\u0105\u017cki niew\u0105tpliwie warto\u015bciowe i interesuj\u0105ce, bo pisane przez naocznych \u015bwiadk\u00f3w historii, ale pod tym wzgl\u0119dem sztucznie tendencyjne. W ksi\u0105\u017cce Zabie\u0142\u0142y brak podobnego demonstracyjnego krytykanctwa pod odg\u00f3rny strychulec ideologiczny. Autor zaj\u0105\u0142 wobec rz\u0105d\u00f3w pomajowych stanowisko umiarkowanie apologetyczne. Do\u015b\u0107 surowo os\u0105dzi\u0142 za to emigracyjn\u0105 polityk\u0119 genera\u0142a W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego, kt\u00f3remu zarzuci\u0142 gloryfikacj\u0119 w\u0142asnej osoby, partyjnictwo, m\u015bciwo\u015b\u0107 wobec oponent\u00f3w politycznych, serwilizm wobec zachodnich \u201esojusznik\u00f3w\u201d. Stan\u0105\u0142 tym samym w jednym szeregu z konserwatystami (Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz), nacjonalistami (Tadeusz Bielecki, Adam Doboszy\u0144ski, Zygmunt Przetakiewicz) i pi\u0142sudczykami (p\u0142k Ignacy Matuszewski, mjr Henryk Floyar-Rajchman, August Zaleski), krytykuj\u0105cymi rz\u0105dy Sikorskiego \u201ez prawa\u201d.<\/p>\n\n\n\n

   Jednocze\u015bnie Zabie\u0142\u0142o nie ukrywa swego pozytywnego stosunku do powojennego pa\u0144stwa polskiego. Z pogard\u0105 odrzuca pomys\u0142y przywr\u00f3cenia w Polsce \u201ebur\u017cuazyjnej demokracji\u201d. Co mo\u017ce przes\u0105dzi\u0107 o dodatniej ocenie zarazem systemu politycznego stworzonego po zamachu majowym i systemu politycznego stworzonego po II wojnie \u015bwiatowej? To, co mia\u0142y one ze sob\u0105 wsp\u00f3lnego: centralna dla nich obu idea silnej w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Ide\u0119 t\u0119 pod nazw\u0105 \u201esilnego rz\u0105du\u201d wprowadzi\u0142 do polskiej my\u015bli politycznej jeden z konserwatyst\u00f3w krakowskich, Micha\u0142 Bobrzy\u0144ski (wielokrotnie wznawiany w PRL). Po sta\u0144czykach odziedziczyli j\u0105 znienawidzeni przez Bobrzy\u0144skiego pi\u0142sudczycy. Nast\u0119pnie odziedziczyli j\u0105 wrodzy pi\u0142sudczykom komuni\u015bci. Szczeg\u00f3lnie znamienny wydaje si\u0119 przypadek sanacyjnego historyka i ideologa mjr. Olgierda G\u00f3rki, kt\u00f3ry w swoich pracach uzasadnia\u0142 potrzeb\u0119 istnienia silnej w\u0142adzy pa\u0144stwowej przed wojn\u0105 pod rz\u0105dami pi\u0142sudczyk\u00f3w, a po wojnie pod rz\u0105dami komunist\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

   Statokratyzm by\u0142 obcy endeckiej tradycji politycznej. Endecy zamiast na pa\u0144stwo stawiali na spo\u0142ecze\u0144stwo, nar\u00f3d. Ale czy PRL nie podj\u0119\u0142a r\u00f3wnie\u017c ich testamentu ideowego? Trafnej odpowiedzi udzieli\u0142 na to pytanie Stefan Kisielewski: \u201eEndecy i komuchy dzisiejsze (narodowe w formie) wcale dobrze do siebie pasuj\u0105. Dmowskiego koncepcja narodu by\u0142a kolektywistyczna i wsparta na socjologii \u2013 np. antysemityzm wynika\u0142 z przekonania, \u017ce z powodu opanowania miast przez \u017byd\u00f3w nie mo\u017ce si\u0119 rozwin\u0105\u0107 polskie mieszcza\u0144stwo, a wi\u0119c nar\u00f3d jest niepe\u0142ny, spaczony. Kolektywna koncepcja narodu wsparta by\u0142a na konstrukcji historyczno-geograficznej i antyniemieckiej \u2013 kierowa\u0142a si\u0119 ku \u015al\u0105skowi i Pomorzu, rezygnuj\u0105c z nazbyt etnicznie mieszanego Wschodu. To wi\u0119c tak\u017ce bardzo si\u0119 dzi\u015b nadaje. Polska jednolita narodowo, bez \u017byd\u00f3w, w\u0142adaj\u0105ca \u015al\u0105skiem, Pomorzem, Prusami, oparta na Odrze i Nysie \u2013 to\u0107 przecie\u017c istny raj endecki. Dmowski wprawdzie nie uznawa\u0142 walki klas i wszystkich tych teorii profetyczno-spo\u0142ecznych, ale skoro klas ju\u017c i tak nie ma, to o c\u00f3\u017c si\u0119 k\u0142\u00f3ci\u0107?\u201d<\/em> Pokazowe wojowanie z nieistniej\u0105c\u0105 od dawna PRL, pod nazw\u0105 \u201eantykomunizmu\u201d uprawiane dzi\u015b w Polsce przez tzw. narodowc\u00f3w, to doprawdy chichot historii.<\/p>\n\n\n\n

   Powy\u017csze fakty ka\u017c\u0105 skorygowa\u0107 popularny s\u0105d o PRL. \u0179r\u00f3d\u0142em niech\u0119ci do Polski \u201eLudowej\u201d by\u0142 (i jest) narzucony jej z zewn\u0105trz, obcy system ideologiczny. Ale ideowe oblicze PRL nigdy nie sprowadza\u0142o si\u0119 do tego systemu. Obok przywiezionych ze Zwi\u0105zku Sowieckiego element\u00f3w marksistowskich wyst\u0119powa\u0142y idee rodzime, zaczerpni\u0119te od obozu narodowego, ruchu ludowego (has\u0142o zamiany pa\u0144stwa polskiego w \u201ePolsk\u0105 Rzeczpospolit\u0105 Ludow\u0105\u201d uku\u0142 jeszcze przed wojn\u0105 Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Wiejskiej \u201eWici\u201d), pi\u0142sudczyk\u00f3w, konserwatyst\u00f3w czy polskich socjalist\u00f3w. Rzetelna ocena okresu PRL powinna si\u0119 opiera\u0107 m.in. na prze\u015bledzeniu, czy powojenny ob\u00f3z rz\u0105dowy podejmowa\u0142 dzia\u0142ania na rzecz wzmocnienia tych drugich kosztem tych pierwszych, czyli na rzecz budowania suwerenno\u015bci ideologicznej pa\u0144stwa w ramach bloku wschodniego. Jedno nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci: nie mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 PRL za tw\u00f3r obcy, pozbawiony zwi\u0105zk\u00f3w z polskimi tradycjami \u2013 tak\u017ce politycznymi.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 13 grudnia 2013<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

   Poni\u017csze uwagi nasun\u0119\u0142y mi si\u0119 podczas lektury wojennych wspomnie\u0144 Stanis\u0142awa Zabie\u0142\u0142y, zatytu\u0142owanych \u201eNa posterunku we Francji\u201d.    Najpierw kilka s\u0142\u00f3w o autorze. Stanis\u0142aw Zabie\u0142\u0142o (1902-1970) by\u0142 zawodowym dyplomat\u0105. Od 1934 r. kierowa\u0142 referatem sowieckim w Wydziale Wschodnim polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wiosn\u0105 1939 r. awansowa\u0142 dodatkowo na zast\u0119pc\u0119 wicedyrektora Departamentu Politycznego MSZ. Ju\u017c w pierwszej…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-438","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/438","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=438"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/438\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":440,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/438\/revisions\/440"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=438"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=438"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=438"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}