{"id":444,"date":"2026-04-17T17:31:49","date_gmt":"2026-04-17T17:31:49","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=444"},"modified":"2026-04-17T17:31:49","modified_gmt":"2026-04-17T17:31:49","slug":"adam-danek-ameryka-nieliberalna-ii","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-ameryka-nieliberalna-ii\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Ameryka nieliberalna II"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

W nieco wcze\u015bniejszym artykule<\/a>* pr\u00f3bowa\u0142em pokaza\u0107, i\u017c Stan\u00f3w Zjednoczonych z ich histori\u0105 i tradycjami nie mo\u017cna prosto uto\u017csamia\u0107 ze \u015bwiatowym liberalizmem, jak czyni\u0105 liczni zwolennicy oraz przeciwnicy tego ostatniego. Przedstawi\u0142em skr\u00f3towo przeciwstawne mu kierunki, \u017cywe w Ameryce w r\u00f3\u017cnych okresach: konserwatyzm, faszyzm (wraz z jego okolicami), antyliberalizm ekonomiczny. W odpowiedzi pojawi\u0142y si\u0119 pytania:  na ile nurty te by\u0142y reprezentatywne dla ameryka\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa? Innymi s\u0142owy, wysuni\u0119to zarzut, \u017ce opisa\u0142em nieistotny margines \u017cycia intelektualnego czy publicznego w USA, podczas gdy w praktyce Ameryka r\u00f3wna si\u0119 liberalizm \u2013 polityczny, spo\u0142eczny i gospodarczy. Uzupe\u0142niaj\u0105c poprzedni artyku\u0142, postaram si\u0119 tym razem ukaza\u0107, czy pr\u0105dy antyliberalne rozporz\u0105dza\u0142y w Stanach jakimikolwiek realnymi wp\u0142ywami.<\/p>\n\n\n\n

Fundamenty filozoficzne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Na wst\u0119pie powr\u00f3c\u0119 do poruszonej wcze\u015bniej kwestii pogl\u0105d\u00f3w tw\u00f3rc\u00f3w ameryka\u0144skiego ustroju, zwanych Ojcami-Za\u0142o\u017cycielami. Czy w sferze najpierwotniejszych za\u0142o\u017ce\u0144 ustrojowych, to jest w sferze filozofii politycznej, przy\u015bwieca\u0142y im idee \u201ewolno\u015bciowe\u201d i demokratyczne?<\/p>\n\n\n\n

   Przez dziesi\u0119ciolecia za niepodwa\u017calny dogmat uchodzi\u0142o twierdzenie, i\u017c Ojcowie-Za\u0142o\u017cyciele czerpali inspiracje przewa\u017cnie z pism jednego autora: wczesnego o\u015bwieceniowego my\u015bliciela Johna Locke\u2019a, ho\u0142ubionego dzi\u015b w charakterze g\u0142\u00f3wnego praojca liberalizmu. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni badacze coraz mocniej kwestionuj\u0105 tez\u0119 o wp\u0142ywie Locke\u2019a. Wskazuj\u0105 natomiast na wyra\u017ane \u015blady przej\u0119cia si\u0119 przez Ojc\u00f3w-Za\u0142o\u017cycieli my\u015bl\u0105 zwalczanego przez Locke\u2019a filozofa Thomasa Hobbesa \u2013 apologety jedynow\u0142adztwa i pot\u0119\u017cnego pa\u0144stwa zdolnego zapewni\u0107 swym poddanym bezpiecze\u0144stwo oraz zmusi\u0107 ich si\u0142\u0105 do pos\u0142uchu i respektowania porz\u0105dku politycznego.<\/p>\n\n\n\n

   Ponadto nowsze badania historyczne dowodz\u0105, \u017ce przynajmniej niekt\u00f3rzy spo\u015br\u00f3d Ojc\u00f3w-Za\u0142o\u017cycieli znali szesnastowieczne dzie\u0142o \u201eO senatorze doskona\u0142ym ksi\u0119gi dwie\u201d<\/em> (zosta\u0142o do\u015b\u0107 szybko prze\u0142o\u017cone z \u0142aci\u0144skiego orygina\u0142u na j\u0119zyk angielski) pi\u00f3ra polskiego biskupa Wawrzy\u0144ca Go\u015blickiego, katolickiego hierarchy i zwolennika ustroju arystokratycznego. Go\u015blicki pisa\u0142 mi\u0119dzy innymi, i\u017c \u201eprawa trzeba dostosowywa\u0107 do pa\u0144stwa, nie odwrotnie, bowiem nie wszystkie prawa pasuj\u0105 do ka\u017cdego pa\u0144stwa\u201d<\/em>. Dzisiejsi zachodni demokraci pr\u00f3buj\u0105 wm\u00f3wi\u0107 \u015bwiatu, \u017ce w ka\u017cdym kraju na ziemi, bez wzgl\u0119du na jego specyficzne do\u015bwiadczenie historyczne, tradycje, odr\u0119bno\u015bci kultury prawnej i politycznej, trzeba koniecznie powprowadza\u0107 ten sam model prawno-ustrojowy: liberalno-demokratyczn\u0105 konstytucj\u0119 i karty \u201epraw cz\u0142owieka\u201d. A je\u017celi mieszka\u0144cy danego kraju nie garn\u0105 si\u0119 do wype\u0142niania tych \u015bwiat\u0142ych instrukcji, nale\u017cy ich \u201ewychowa\u0107 do demokracji\u201d (na przyk\u0142ad za pomoc\u0105 rujnowania kraju z zewn\u0105trz sankcjami gospodarczymi czy bombardowaniami).<\/p>\n\n\n\n

Si\u0142y religijne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Pierwsza poprawka do konstytucji USA m\u00f3wi, i\u017c \u201eKongres nie mo\u017ce stanowi\u0107 ustaw wprowadzaj\u0105cych religi\u0119 lub zabraniaj\u0105cych swobodnego wykonywania praktyk religijnych\u201d<\/em>. Rzadko pami\u0119ta si\u0119 dzi\u015b o konkretnym celu tego zapisu. Zosta\u0142 on wymierzony przeciwko najliczniejszemu i najsilniejszemu wyznaniu w Ameryce \u2013 Ko\u015bcio\u0142owi katolickiemu. Dowodzi to, \u017ce ju\u017c w\u00f3wczas, pod koniec XVIII wieku, katolicyzm stanowi\u0142 w spo\u0142ecze\u0144stwie ameryka\u0144skim znaczn\u0105 si\u0142\u0119. Si\u0142a ta wzros\u0142a jeszcze wskutek przy\u0142\u0105czenia do terytorium USA katolickiej Luizjany (kupionej przez rz\u0105d od napoleo\u0144skiej Francji w 1803 r.) oraz stan\u00f3w podbitych w zwyci\u0119skiej wojnie z Meksykiem (1846-1848): Arizony, Kalifornii, Kolorado, Nevady, Nowego Meksyku, Teksasu, Utah i Wyoming.<\/p>\n\n\n\n

   Obecnie Stany Zjednoczone nie s\u0105 oczywi\u015bcie krajem katolickim, niemniej badania statystyczne wykazuj\u0105, i\u017c odsetek os\u00f3b religijnych w USA kilkakrotnie (!) przewy\u017csza odsetek os\u00f3b religijnych w pa\u0144stwach Europy Zachodniej. Wysoka religijno\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w przek\u0142ada si\u0119 na ich przekonania i postawy polityczne. Najbardziej znany przyk\u0142ad to z\u0142o\u017cony z po\u0142udniowo-wschodnich stan\u00f3w \u201epas biblijny\u201d (Bible Belt<\/em>). Pogl\u0105dy jego mieszka\u0144c\u00f3w przybieraj\u0105 posta\u0107 prowincjonalnego, przepojonego prost\u0105, ludow\u0105 wiar\u0105 \u201ekapu\u015bcianego konserwatyzmu\u201d<\/em>, kt\u00f3ry mo\u017cna poniek\u0105d uzna\u0107 za protestancki odpowiednik polskiego Radia Maryja.<\/p>\n\n\n\n

   Konserwatywny komentator m\u00f3g\u0142by wprawdzie narzeka\u0107, \u017ce w por\u00f3wnaniu do katolicyzmu protestantyzm cechuje si\u0119 mi\u0119kko\u015bci\u0105 doktrynaln\u0105. Ale Stany Zjednoczone s\u0105 bodaj jedynym krajem na \u015bwiecie, gdzie chrze\u015bcijanie w obronie \u017cycia tworz\u0105 zbrojne ruchy terrorystyczne, kt\u00f3re podk\u0142adaj\u0105 bomby w klinikach aborcyjnych i strzelaj\u0105 do ginekolog\u00f3w morduj\u0105cych nienarodzone dzieci. Ruchy te, takie jak Armia Boga, powsta\u0142y na gruncie protestanckiego fundamentalizmu.<\/p>\n\n\n\n

Si\u0142y spo\u0142eczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Nies\u0142usznie by\u0142oby przedstawia\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo Ameryki jako od zawsze zbieranin\u0119 nomad\u00f3w pozbawionych przynale\u017cno\u015bci do okre\u015blonego stanu, czyli to, co potem nazwano spo\u0142ecze\u0144stwem masowym. Z historii spo\u0142ecznej USA nie da si\u0119 wykre\u015bli\u0107 przede wszystkim konserwatywnej i arystokratycznej kultury ziemia\u0144skiej, kwitn\u0105cej do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku na ameryka\u0144skim Po\u0142udniu. Po\u0142udnie pozostawa\u0142o r\u00f3wnie\u017c ostoj\u0105 tradycji rycerskich. Po\u0142udniowcy byli spo\u0142ecze\u0144stwem zmilitaryzowanym. Typowy ziemia\u0144ski dom poczytywa\u0142 sobie za punkt honoru, by przynajmniej jednego z syn\u00f3w przeznaczy\u0107 do s\u0142u\u017cby wojskowej. Milicje obywatelskie na P\u00f3\u0142nocy stanowi\u0142y raczej form\u0119 lu\u017anych \u0107wicze\u0144 wojskowych, za to w po\u0142udniowych stanach przypomina\u0142y osobne armie lub si\u0142y szybkiego reagowania, profesjonalnie wyszkolone, uzbrojone i dowodzone. W chwili wybuchu wojny secesyjnej armia P\u00f3\u0142nocy praktycznie nie mia\u0142a zawodowych oficer\u00f3w, poniewa\u017c dotychczasowy korpus oficerski pochodzi\u0142 niemal w ca\u0142o\u015bci z Po\u0142udnia i gremialnie przeszed\u0142 na jego stron\u0119. Na czele wojsk i rz\u0105du Konfederacji (kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a trzyna\u015bcie spo\u015br\u00f3d trzydziestu sze\u015bciu \u00f3wczesnych  stan\u00f3w) stan\u0119li najzdolniejsi oficerowie z czas\u00f3w wojny z Meksykiem: Robert Lee i Jefferson Davis.<\/p>\n\n\n\n

   Jako arystokratyczna synteza kultury ziemia\u0144skiej i kultury militarnej Po\u0142udnie odgrywa\u0142o rol\u0119 ameryka\u0144skich Prus. A\u017c w Prusach bowiem nale\u017ca\u0142o szuka\u0107 podobnego po\u0142\u0105czenia politycznej dominacji dziedzicznych w\u0142a\u015bcicieli wielkich maj\u0105tk\u00f3w ziemskich (junkr\u00f3w) z wszechstronn\u0105 rol\u0105 armii w \u017cyciu spo\u0142ecznym. Aby z\u0142ama\u0107 t\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 kultur\u0119, nie wystarczy\u0142a wojna, w kt\u00f3rej Ameryka straci\u0142a wi\u0119cej krwi, ni\u017c w obu p\u00f3\u017aniejszych wojnach \u015bwiatowych. Po jej zako\u0144czeniu trzeba by\u0142o jeszcze trzydziestu lat regularnej okupacji wojskowej Po\u0142udnia, zwanej eufemistycznie Reconstruction<\/em>. Ale po\u0142udniowych tradycji nie uda\u0142o si\u0119 doszcz\u0119tnie wyt\u0119pi\u0107; przynajmniej pewne ich elementy zosta\u0142y przechowane.<\/p>\n\n\n\n

   Jeszcze jedna istotna kwestia: gospodarka Po\u0142udnia by\u0142a gospodark\u0105 niewolnicz\u0105, lecz w jej wykreowanym w popkulturze obrazie razi lewicowa przesada. Relacje mi\u0119dzy w\u0142a\u015bcicielem wielkiej plantacji a jego licznymi niewolnikami przypomina\u0142y raczej znane z Europy stosunki mi\u0119dzy dworem a pa\u0144szczy\u017anian\u0105 wsi\u0105, ni\u017c stosunki panuj\u0105ce w sowieckim obozie pracy. Mieszcza\u0144stwo z uprzemys\u0142owionej P\u00f3\u0142nocy popar\u0142o za\u015b Lincolnowski program wyzwolenia niewolnik\u00f3w z Po\u0142udnia nie przez wzgl\u0105d na szczytne idee \u0142zawego humanitaryzmu, ale z my\u015bl\u0105 o nap\u0142ywie taniej si\u0142y roboczej do w\u0142asnych warsztat\u00f3w i fabryk.<\/p>\n\n\n\n

Si\u0142y polityczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   Nie ma r\u00f3wnie\u017c podstaw, by bagatelizowa\u0107 skal\u0119 ameryka\u0144skich ruch\u00f3w politycznych o orientacji antyliberalnej, wspomnianych w poprzednim artykule. Marcus Garvey, kt\u00f3ry widzia\u0142 w sobie przysz\u0142ego \u201eprezydenta Afryki\u201d<\/em>, zdo\u0142a\u0142 stworzy\u0107 pod swoim przyw\u00f3dztwem masowy, paramilitarny ruch ameryka\u0144skich Murzyn\u00f3w, zanim zosta\u0142 uwi\u0119ziony w 1923 r. Mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, czy orzeczony w jego sprawie wyrok za nadu\u017cycia finansowe nie opiera\u0142 si\u0119 na oskar\u017ceniach naci\u0105gni\u0119tych pod wp\u0142ywem sfer plutokratycznych, chc\u0105cych przeszkodzi\u0107 w urzeczywistnieniu propagowanej przez Garvey\u2019a koncepcji masowego powrotu Murzyn\u00f3w z USA do Afryki i w ten spos\u00f3b zabezpieczy\u0107 si\u0119 przed utrat\u0105 taniej si\u0142y roboczej w osobach sproletaryzowanych potomk\u00f3w dawnych niewolnik\u00f3w z Po\u0142udnia.<\/p>\n\n\n\n

   Drugi przytoczony przeze mnie przyk\u0142ad ameryka\u0144skiego antyliberalizmu, rooseveltowski Nowy \u0141ad, niew\u0105tpliwie cieszy\u0142 si\u0119 masowym poparciem mieszka\u0144c\u00f3w tego pa\u0144stwa. Jego tw\u00f3rca by\u0142 jednym z najpopularniejszych ameryka\u0144skich polityk\u00f3w wszechczas\u00f3w. Jako jedyny prezydent w historii USA wygra\u0142 wybory cztery razy z rz\u0119du (1932, 1936, 1940, 1944). Popularno\u015b\u0107 t\u0119 Franklin Delano Roosevelt zawdzi\u0119cza\u0142 w lwiej cz\u0119\u015bci w\u0142a\u015bnie Nowemu \u0141adowi, kt\u00f3ry by\u0142 swoistym fascismo all\u2019americana<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

\u201eDom podzielony\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

   W Stanach Zjednoczonych zapewne nie istnieje ju\u017c \u201emoralna wi\u0119kszo\u015b\u0107\u201d (Moral Majority<\/em>), kt\u00f3r\u0105 jeszcze w latach siedemdziesi\u0105tych pastor Jerry Falwell organizowa\u0142 w stronnictwo polityczne dla przeciwstawienia si\u0119 bolszewickim eksperymentom cywilizacyjnym podejmowanym przez \u201enow\u0105 lewic\u0119\u201d, czy raczej przez ulegaj\u0105cy jej ideologicznemu dyktatowi liberalny mainstream<\/em> ameryka\u0144skiej polityki. Poza tym jednak mo\u017cna z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce sytuacja w USA przypomina obecn\u0105 sytuacj\u0119 w Polsce: w spo\u0142ecze\u0144stwie nie maj\u0105 wyra\u017anej przewagi ani zwolennicy, ani przeciwnicy konserwatyzmu. Nad t\u0105 niedookre\u015blon\u0105 \u201ebaz\u0105\u201d wznosi si\u0119 natomiast \u201enadbudowa\u201d w postaci agresywnie liberalnych medi\u00f3w, klasy politycznej, kt\u00f3ra jest zak\u0142adnikiem medi\u00f3w, oraz \u015bwiata biznesu, kt\u00f3ry z zasady popiera wszelkie plugastwa, bo na plugastwie i rozpasaniu naj\u0142atwiej mu zarabia\u0107. Ta kosmopolityczna \u201enadbudowa\u201d pozostaje wykorzeniona ze spo\u0142ecze\u0144stwa, w Ameryce tak samo, jak w Polsce lub w dowolnym innym kraju. Liberalizm nie ma ojczyzny; nie s\u0105 ni\u0105 tak\u017ce Stany. Jedynymi prawdziwymi no\u015bnikami liberalizmu s\u0105 gazeta i pieni\u0105dz. Amerykanie jako zbiorowo\u015b\u0107 nie nale\u017c\u0105 do \u015bwiata anty-Tradycji w wi\u0119kszym stopniu, ni\u017c Polacy, Francuzi, Holendrzy, Niemcy czy Szwedzi. I jak wszystkie te ludy, potrzebuj\u0105 uwolnienia od trucicielskiej \u201enadbudowy\u201d. \u015arodowiska antyliberalne musz\u0105 si\u0119 za\u015b uwolni\u0107 od prowadz\u0105cej do zbyt \u0142atwych, i dlatego fa\u0142szywych wyja\u015bnie\u0144 sk\u0142onno\u015bci do demonizacji Ameryki jako takiej \u2013 jako pa\u0144stwa, jako elementu historii powszechnej i jako zbiorowo\u015bci ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 29 listopada 2013<\/p>\n\n\n\n

* Adam Danek, Ameryka nieliberalna<\/em>, \u201eMy\u015bl Polska\u201d, 2013, nr 47-48 (1958-1959).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W nieco wcze\u015bniejszym artykule* pr\u00f3bowa\u0142em pokaza\u0107, i\u017c Stan\u00f3w Zjednoczonych z ich histori\u0105 i tradycjami nie mo\u017cna prosto uto\u017csamia\u0107 ze \u015bwiatowym liberalizmem, jak czyni\u0105 liczni zwolennicy oraz przeciwnicy tego ostatniego. Przedstawi\u0142em skr\u00f3towo przeciwstawne mu kierunki, \u017cywe w Ameryce w r\u00f3\u017cnych okresach: konserwatyzm, faszyzm (wraz z jego okolicami), antyliberalizm ekonomiczny. W odpowiedzi pojawi\u0142y si\u0119 pytania:  na ile nurty…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-444","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/444","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=444"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/444\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":446,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/444\/revisions\/446"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=444"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=444"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=444"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}