{"id":450,"date":"2026-04-17T17:33:24","date_gmt":"2026-04-17T17:33:24","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=450"},"modified":"2026-04-17T17:33:24","modified_gmt":"2026-04-17T17:33:24","slug":"adam-danek-konserwatyzm-eskapistyczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-konserwatyzm-eskapistyczny\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Konserwatyzm eskapistyczny"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

   Nurty ideowe nabieraj\u0105 rozmaitych i nieraz silnie zr\u00f3\u017cnicowanych zabarwie\u0144 w zale\u017cno\u015bci od postaw przyjmowanych przez ich poszczeg\u00f3lnych zwolennik\u00f3w. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w konkretnej ludzkiej postawie idee og\u00f3lne zyskuj\u0105 sw\u00f3j specyficzny odcie\u0144. Istnieje pewien praktyczny odcie\u0144 konserwatyzmu, kt\u00f3rego specyfik\u0119 od d\u0142u\u017cszego czasu chcia\u0142em spr\u00f3bowa\u0107 opisa\u0107. Wbrew pozorom \u2013 to znaczy wbrew swojemu ostentacyjnie podkre\u015blanemu ekskluzywizmowi \u2013 wcale nie jest on tak rzadko spotykany, przynajmniej w Polsce, w grupach identyfikuj\u0105cych si\u0119 z ideami konserwatywnymi.<\/p>\n\n\n\n

   Jego adherenci s\u0105 najcz\u0119\u015bciej (cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie) m\u0142odzi. S\u0105 te\u017c zazwyczaj oczytani. I tu ju\u017c ujawnia si\u0119 istota owego konserwatyzmu. Ma on charakter wyra\u017anie ksi\u0105\u017ckowy<\/em>. Lubuje si\u0119 w snuciu erudycyjnych i cz\u0119sto wyrafinowanych intelektualnie dyskusji lub wywod\u00f3w, z kt\u00f3rych w sferze praktyki nie wynika zupe\u0142nie nic.<\/p>\n\n\n\n

   Zasadnicza my\u015bl jego zwolennik\u00f3w daje si\u0119 stre\u015bci\u0107 nast\u0119puj\u0105co: si\u0142y z\u0142a ca\u0142kowicie zburzy\u0142y w \u015bwiecie w\u0142a\u015bciwy porz\u0105dek rzeczy, a my jeste\u015bmy jego ostatnimi obro\u0144cami, kt\u00f3rzy pozostaj\u0105 mu wierni nawet po jego upadku. Konserwatyzm o tym specyficznym odcieniu wy\u0142adowuje si\u0119 zw\u0142aszcza w \u017conglowaniu efektownie brzmi\u0105cymi cytatami z klasyk\u00f3w my\u015bli zachowawczej i tradycjonalistycznej \u2013 kt\u00f3rymi zast\u0119puje sobie brak w\u0142asnego programu politycznego i postulat\u00f3w pozytywnych. Zanim rozwiniemy to szerzej, przytoczmy dla przyk\u0142adu kilka takich cytat\u00f3w, reprezentatywnych dla opisywanej tu postawy.<\/p>\n\n\n\n

   Autorem pierwszego by\u0142 Frederick Daniel Wilhelmsen \u2013 Du\u0144czyk, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 w USA, ale uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za hiszpa\u0144skiego karlist\u0119: \u201eMy, konserwaty\u015bci, stracili\u015bmy naszych kr\u00f3l\u00f3w i nasz\u0105 arystokracj\u0119, nasi rzemie\u015blnicy odeszli, nasi ch\u0142opi znikn\u0119li. Nasze konie zastrzelono pod nami. Nie mamy do zaoferowania \u015bwiatu niczego poza nasz\u0105 wizj\u0105.\u201d<\/em> Po cz\u0119\u015bci brzmi to nader bojowo i bu\u0144czucznie, zw\u0142aszcza w ustach spokojnego intelektualisty, kt\u00f3ry nigdy nie siedzia\u0142 na koniu w ogniu bitwy. Lecz jakie istotne znaczenie wybrzmiewa z tych s\u0142\u00f3w? Ponie\u015bli\u015bmy kl\u0119sk\u0119, ale zobaczcie, jacy jeste\u015bmy (mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego) szlachetni i wznio\u015bli! Analogicznej tre\u015bci nabiera u owych specyficznie nastawionych konserwatyst\u00f3w trawestacja s\u0142\u00f3w Stefana Kisielewskiego dokonana przez Tomasza Gabisia: \u201eWypijmy za niebywa\u0142e powodzenie naszej beznadziejnej sprawy!\u201d<\/em> W kontek\u015bcie przyjmowanej przez nich postawy ten paradoks staje si\u0119 niczym innym, ni\u017c fantazyjnym i nie pozbawionym humoru wyznaniem poczucia bezsi\u0142y. To konserwatyzm prze\u015bwiadczony o w\u0142asnej kl\u0119sce i w gruncie rzeczy z ni\u0105 pogodzony. Wreszcie ostatni cytat, z ameryka\u0144skiego tradycjonalisty Russella Kirka: \u201eWol\u0119 przegra\u0107 z Sokratesem ni\u017c wygra\u0107 z Leninem.\u201d<\/em> No w\u0142a\u015bnie: wol\u0119 przegra\u0107, a potem robi\u0107 ideologi\u0119 z rozpami\u0119tywania w\u0142asnej przegranej. Na sw\u00f3j spos\u00f3b to przyjemne, a z pewno\u015bci\u0105 wygodne.<\/p>\n\n\n\n

   Ci szczeg\u00f3lnego rodzaju konserwaty\u015bci m\u00f3wi\u0105: utracili\u015bmy wspania\u0142y \u015bwiat i mo\u017cemy ju\u017c tylko biada\u0107 nad tym faktem. Naszym jedynym zadaniem pozostaje strzec p\u0142omienia tradycji, to znaczy \u2013 skoro wszelkie \u017cywotne no\u015bniki tradycji zosta\u0142y zniszczone przez si\u0142y z\u0142a \u2013 gada\u0107 o tym wspania\u0142ym \u015bwiecie, kt\u00f3ry utracili\u015bmy. Niekiedy jednak zwolennicy tak rozumianego konserwatyzmu przyjmuj\u0105 na sw\u00f3j u\u017cytek historiozofi\u0119 \u201eoddolnego \u0142adu organicznego\u201d, sprowadzaj\u0105c\u0105 si\u0119 do twierdzenia, \u017ce je\u015bli cz\u0142owiek nie b\u0119dzie przeszkadza\u0107, w\u0142a\u015bciwy porz\u0105dek rzeczy odbuduje si\u0119 sam. W obu przypadkach skutek jest identyczny: formu\u0142owanie w\u0142asnych postulat\u00f3w pozytywnych okazuje si\u0119 bezprzedmiotowe, bo w praktyce nie ma nic do zrobienia. Dlatego nie jest to idea ani postawa polityczna<\/em>, poniewa\u017c rezygnuje z dzia\u0142ania politycznego i walki o w\u0142adz\u0119. W najlepszym wypadku mo\u017cna by tu m\u00f3wi\u0107 o postawie estetycznej, cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci mamy do czynienia z poz\u0105<\/em>. To zrozumia\u0142e, \u017ce mo\u017ce ona wzbudza\u0107 podziw, bo te\u017c daje si\u0119 w niej zauwa\u017cy\u0107 ch\u0119\u0107 budzenia podziwu.<\/p>\n\n\n\n

   Takie wycofanie si\u0119 bywa uzasadniane jako \u201emetapolityka\u201d, cho\u0107 bardziej chyba pasowa\u0142oby mu has\u0142o m\u0142odopolskich poet\u00f3w: \u201esztuka dla sztuki\u201d (a tak\u017ce \u201eprogramowa bezprogramowo\u015b\u0107\u201d skamandryt\u00f3w). Tylko, \u017ce m\u0142odopolscy poeci nie uwa\u017cali uprawiania takiej sztuki za dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-polityczn\u0105, lecz za jej zaprzeczenie (i s\u0142usznie). Zaopatrzona w podnios\u0142\u0105 nieraz konserwatywn\u0105 retoryk\u0119 postawa zrezygnowania bywa r\u00f3wnie\u017c t\u0142umaczona jako \u201earystokratyzm ducha\u201d. Ale na arystokrat\u0119 \u2013 w jakimkolwiek sensie tego s\u0142owa \u2013 nikt sam siebie pasowa\u0107 nie mo\u017ce, a ten, kto pr\u00f3buje, wypada \u017ca\u0142o\u015bnie*.<\/p>\n\n\n\n

   Ow\u0105 postaw\u0119-poz\u0119 mo\u017cna by nazwa\u0107 konserwatywnym eskapizmem. Skoro jednak konserwatyzm jest kierunkiem my\u015bli politycznej, czy te\u017c, jak pisze prof. Bogdan Szlachta, \u201etradycj\u0105 my\u015blenia o polityce\u201d**, nasuwa si\u0119 pytanie, czy taki eskapistyczny konserwatyzm, kt\u00f3ry sam siebie redukuje do biernego komentatorstwa, w og\u00f3le zas\u0142uguje na miano konserwatyzmu \u2013 bo nie tylko nie wysuwa \u017cadnego programu politycznego, ale w og\u00f3le neguje sensowno\u015b\u0107 jego formu\u0142owania. W jakim natomiast celu teoretyzuje rozwlekle o polityce ten, kto z za\u0142o\u017cenia unika w niej udzia\u0142u?<\/p>\n\n\n\n

   Konserwatyzm eskapistyczny niekt\u00f3rym wydaje si\u0119 porywaj\u0105cy. Ale porywa\u0107 mo\u017cna do czynu, a on usposabia do stania bezczynnie. Pod p\u0142aszczem \u201estrace\u0144czej\u201d retoryki, epatowania obrazami \u201eostatnich bastion\u00f3w\u201d i \u201estraconych posterunk\u00f3w\u201d, wychowuje zdechlak\u00f3w niezdolnych do dzia\u0142ania, \u201em\u0142odych starc\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n

   Nieraz zdarza\u0142o mi si\u0119 wyst\u0119powa\u0107 przeciw powszechnemu w\u015br\u00f3d pipi-prawicy<\/em> (kt\u00f3rej spora cz\u0119\u015b\u0107 deklaruje werbalnie konserwatyzm) babraniu si\u0119 w tzw. bie\u017c\u0105czce, przybieraj\u0105cemu zw\u0142aszcza posta\u0107 agitowania za demoliberalnymi miernotami politycznymi i ich nijakimi partiami. Konserwatyzm eskapistyczny stanowi jednak symetryczny b\u0142\u0105d. Wszak nie kto inny, ni\u017c \u015bw. Tomasz z Akwinu uczy, i\u017c ka\u017cda cnota plasuje si\u0119 po\u015brodku mi\u0119dzy dwoma przeciwstawnymi wadami, r\u00f3wnie odleg\u0142a od obu. I tam w\u0142a\u015bnie nale\u017cy stan\u0105\u0107, r\u00f3wnie daleko od zapatrzonego w siebie, pozerskiego \u201eniezaanga\u017cowania\u201d i lekkomy\u015blnego \u201ezaanga\u017cowania\u201d w byle co.<\/p>\n\n\n\n

   Powy\u017csze uwagi mog\u0105 spotka\u0107 si\u0119 z zarzutem, \u017ce przecie\u017c ich autor sam kiedy\u015b pochwala\u0142 taki eskapistyczny konserwatyzm. Tak, to prawda. \u201eM\u00f3wi\u0119, bom smutny \u2013 i sam pe\u0142en winy!\u201d<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 6 pa\u017adziernika 2013<\/p>\n\n\n\n

* O snobowaniu si\u0119 na arystokracj\u0119 w\u015br\u00f3d konserwatyst\u00f3w zob. Adam Danek,\u00a0Uwagi o parweniuszostwie<\/em>, \u201eNajwy\u017cszy Czas\u201d, 2010, nr 12 (1035).<\/p>\n\n\n\n

** Zob. Bogdan Szlachta, Konserwatyzm. Z dziej\u00f3w tradycji my\u015blenia o polityce<\/em>, Krak\u00f3w-Warszawa 1998.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

   Nurty ideowe nabieraj\u0105 rozmaitych i nieraz silnie zr\u00f3\u017cnicowanych zabarwie\u0144 w zale\u017cno\u015bci od postaw przyjmowanych przez ich poszczeg\u00f3lnych zwolennik\u00f3w. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w konkretnej ludzkiej postawie idee og\u00f3lne zyskuj\u0105 sw\u00f3j specyficzny odcie\u0144. Istnieje pewien praktyczny odcie\u0144 konserwatyzmu, kt\u00f3rego specyfik\u0119 od d\u0142u\u017cszego czasu chcia\u0142em spr\u00f3bowa\u0107 opisa\u0107. Wbrew pozorom \u2013 to znaczy wbrew swojemu ostentacyjnie podkre\u015blanemu ekskluzywizmowi…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-450","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/450","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=450"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/450\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":452,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/450\/revisions\/452"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=450"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=450"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=450"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}