{"id":453,"date":"2026-04-17T17:34:24","date_gmt":"2026-04-17T17:34:24","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=453"},"modified":"2026-04-17T17:34:24","modified_gmt":"2026-04-17T17:34:24","slug":"adam-danek-rozbic-anglosfere","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-rozbic-anglosfere\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Rozbi\u0107 anglosfer\u0119"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

  \u017baden j\u0119zyk nie jest tylko neutralnym systemem znak\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do przekazywania dowolnych tre\u015bci. Ka\u017cdy j\u0119zyk stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kultury, kt\u00f3ra go wytworzy\u0142a i ju\u017c w swojej konstrukcji zawiera sposoby my\u015blenia charakterystyczne dla zbiorowo\u015bci b\u0119d\u0105cej nosicielem tej kultury. Aby nauczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyka odleg\u0142ego od rodzimego kr\u0119gu kulturowego, trzeba nawet zmodyfikowa\u0107 w pewnym zakresie w\u0142asny spos\u00f3b my\u015blenia. Zdaj\u0105 sobie z tego spraw\u0119 na przyk\u0142ad Europejczycy podejmuj\u0105cy nauk\u0119 coraz popularniejszego na \u015bwiecie j\u0119zyka chi\u0144skiego. Zale\u017cno\u015b\u0107 ka\u017cdego j\u0119zyka od kultury, kt\u00f3ra stanowi dla niego fundament i rusztowanie, sprawia r\u00f3wnie\u017c, \u017ce na pora\u017ck\u0119 z g\u00f3ry skazane s\u0105 prawdopodobnie wszystkie pr\u00f3by sztucznego wymy\u015blania i wprowadzania w obieg nowych j\u0119zyk\u00f3w, pozbawionych oparcia w konkretnej kulturze. Esperanto, sztuczny j\u0119zyk stworzony przez polskiego lekarza Ludwika Zamenhofa, liczy sobie ju\u017c sto kilkadziesi\u0105t lat. I gdzie si\u0119 nim m\u00f3wi? Nigdzie.<\/p>\n\n\n\n

   Ka\u017cdy j\u0119zyk pozostaje zatem no\u015bnikiem okre\u015blonych idei i wp\u0142yw\u00f3w kulturowych. Polski my\u015bliciel geopolityczny Kazimierz Smogorzewski (1896-1992) podczas II wojny \u015bwiatowej zwraca\u0142 uwag\u0119, i\u017c upowszechnienie we wschodniej Europie j\u0119zyka niemieckiego \u2013 jako j\u0119zyka nauki, literatury, kontakt\u00f3w mi\u0119dzynarodowych \u2013 wykorzystywane by\u0142o przez Niemcy w XIX i XX wieku do umacniania w\u0142asnego wp\u0142ywu ideologicznego, a dzi\u0119ki niemu tak\u017ce politycznego, na narody zamieszkuj\u0105ce t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 kontynentu europejskiego. W napisanym po angielsku artykule \u201eStrefa Europy \u015arodkowej \u2013 pod\u0142o\u017ce psychologiczne\u201d<\/em> (1944) Smogorzewski wywodzi\u0142:<\/p>\n\n\n\n

\u201ePropagowanie niemieckich idei politycznych w Europie \u015arodkowej, Wschodniej i Po\u0142udniowej u\u0142atwia\u0142y niemieckie wp\u0142ywy na \u017cycie intelektualne w tych krajach, a zw\u0142aszcza znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka niemieckiego w\u015br\u00f3d warstw wykszta\u0142conych. Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce w przesz\u0142o\u015bci kilka tych kraj\u00f3w wchodzi\u0142o w sk\u0142ad monarchii austro-w\u0119gierskiej albo Rzeszy Niemieckiej, podczas gdy inne, jak Bu\u0142garia i Rumunia, mia\u0142y niemieckie dynastie albo siln\u0105 mniejszo\u015b\u0107 niemieck\u0105. M\u0142odzie\u017c z tych kraj\u00f3w studiowa\u0142a na niemieckich uniwersytetach, na kt\u00f3rych nauka by\u0142a ta\u0144sza ni\u017c w uczelniach francuskich czy brytyjskich. R\u00f3wnie\u017c niemieckie ksi\u0105\u017cki by\u0142y tanie; niemieckie wydawnictwa specjalizowa\u0142y si\u0119 w dobrych podr\u0119cznikach, popularnych we wszystkich krajach Europy \u015arodkowej. W ten spos\u00f3b j\u0119zyk niemiecki by\u0142 g\u0142\u00f3wnym kana\u0142em, przez kt\u00f3ry niemieckie idee polityczne przenika\u0142y do tych narod\u00f3w. W drugiej po\u0142owie XIX wieku Niemcy dokona\u0142y znacznego post\u0119pu w technice i ekonomii, co razem ze wzrostem si\u0142y politycznej i militarnej stworzy\u0142o \u00bbskuteczne t\u0142o\u00ab dla niemieckich idei. Za uczonymi szli propagandzi\u015bci. Popularyzuj\u0105c i wulgaryzuj\u0105c doktryny naukowe, przybli\u017cali idee do mas, pozyskuj\u0105c w\u015br\u00f3d nich zwolennik\u00f3w niemieckich aspiracji politycznych.\u201d<\/em>[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n

   Zdaniem Smogorzewskiego, po pokonaniu Niemiec i zorganizowaniu projektowanej przeze\u0144 Strefy Europy \u015arodkowej nale\u017ca\u0142o usun\u0105\u0107 efekty szkodliwego wp\u0142ywu niemieckiego o\u015brodka na tworz\u0105ce j\u0105 pa\u0144stwa przez zast\u0105pienie go wp\u0142ywem kulturowym nios\u0105cym idee przeciwstawne ideom zakorzenionym w kulturze niemieckiej. W cytowanym ju\u017c artykule Smogorzewski pisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n

\u201eRekonwalescencja nie powinna by\u0107 pozostawiona naturalnemu biegowi i wobec tego konieczne b\u0119dzie wsparcie z zewn\u0105trz w postaci silnie przeciwdzia\u0142aj\u0105cego \u015brodka ideologicznego i emocjonalnego. Tym mo\u017ce by\u0107 tylko anglo-ameryka\u0144ska my\u015bl polityczna. Oczywi\u015bcie nie chodzi o kopiowanie instytucji czy struktur angloj\u0119zycznego \u015bwiata, lecz tylko o przej\u0119cie idei, na kt\u00f3rych opiera si\u0119 jego polityczne my\u015blenie. \u015arodkowoeuropejskie spojrzenie polityczne i \u017cycie emocjonalne powinno nasi\u0105kn\u0105\u0107 tymi ideami. To prawda, \u017ce istniej\u0105 powa\u017cne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy doktrynami politycznymi Wsp\u00f3lnoty Brytyjskiej i Stan\u00f3w Zjednoczonych, wynikaj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie z faktu, \u017ce brytyjska my\u015bl polityczna jest starsza i bardziej wypr\u00f3bowana. Mimo to maj\u0105 one pewne wsp\u00f3lne elementy i podstawowe cechy. Przede wszystkim w obu z nich nie ma romantyzmu i mistycyzmu i tym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 od niemieckich idei politycznych. W narodzie czy pa\u0144stwie nie doszukuje si\u0119 nadwarto\u015bci, a jego post\u0119powanie nie pozostaje pod wp\u0142ywami mit\u00f3w przesz\u0142o\u015bci. (\u2026). W hierarchii warto\u015bci akceptowanych przez \u015bwiat angloj\u0119zyczny og\u00f3lne prawa ludzkie zajmuj\u0105 wy\u017csze miejsce ni\u017c prawa pa\u0144stwowe. (\u2026). Te idee mog\u0105 znale\u017a\u0107 miejsce w \u017cyciu publicznym Europy \u015arodkowej tylko pod warunkiem, \u017ce niemieckie wp\u0142ywy kulturalne zostan\u0105 wyeliminowane i zast\u0105pione przez wp\u0142ywy anglo-ameryka\u0144skie. Pierwszym krokiem b\u0119dzie rozpowszechnienie j\u0119zyka angielskiego w miejsce niemieckiego. By\u0107 mo\u017ce oka\u017ce si\u0119 po\u017cyteczne usuni\u0119cie j\u0119zyka niemieckiego z program\u00f3w szkolnych. W ka\u017cdym razie j\u0119zyk angielski musi by\u0107 g\u0142\u00f3wnym j\u0119zykiem obcym nauczanym w szkole, a studia nad angielskimi i ameryka\u0144skimi instytucjami politycznymi powinny zosta\u0107 w\u0142\u0105czone do program\u00f3w nauczania na wydzia\u0142ach prawa w uniwersytetach Europy \u015arodkowej. Wi\u0119cej uwagi powinno si\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 nauczaniu angielskiej i ameryka\u0144skiej historii. Z drugiej strony, brytyjskie i ameryka\u0144skie uniwersytety powinny by\u0107 bardziej dost\u0119pne dla student\u00f3w z Europy \u015arodkowej, a angielskie i ameryka\u0144skie podr\u0119czniki powinny by\u0107 \u0142atwo osi\u0105galne dla \u015brodkowoeuropejskich uczonych. Regularna wymiana naukowc\u00f3w niew\u0105tpliwie przyczyni si\u0119 do rozszerzenia anglo-ameryka\u0144skich idei.\u201d<\/em>[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n

   Dzi\u015b mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce \u00f3wczesnym \u017cyczeniom Smogorzewskiego sta\u0142o si\u0119 zado\u015b\u0107 z nawi\u0105zk\u0105. Anglosaskie miazmaty ideologiczne ogarn\u0119\u0142y prawie ca\u0142y \u015bwiat, do czego w du\u017cym stopniu przyczyni\u0142a si\u0119 bezwzgl\u0119dna dominacja j\u0119zyka angielskiego w sferze kontakt\u00f3w mi\u0119dzynarodowych. Dziwnym trafem \u2013 a wbrew temu, co wyobra\u017ca\u0142 sobie autor \u2013 nie wkroczyli\u015bmy dzi\u0119ki nim w er\u0119 pokoju i stabilizacji. Przeciwnie, \u017cyjemy w epoce krwawych wojen \u201eo wprowadzenie demokracji\u201d lub \u201ew obronie praw cz\u0142owieka\u201d wywo\u0142ywanych przez Ameryk\u0119, kt\u00f3ra pod takimi has\u0142ami co par\u0119 lat napada na znacznie s\u0142absze od siebie pa\u0144stwa i obraca je w ruin\u0119. Ofiarami agresji USA pad\u0142y: trzykrotnie Irak (1991, 1998, 2003), dwukrotnie Jugos\u0142awia (1994-1995, 1999), Afganistan (2001) i Libia (2011), a by\u0107 mo\u017ce wkr\u00f3tce ten sam los spotka Syri\u0119. Anglosaska, a w ka\u017cdym razie angloj\u0119zyczna popkultura, bezdennie g\u0142upia i wulgarna, zamienia rzesze m\u0142odszych i starszych ludzi na ca\u0142ym \u015bwiecie w bezm\u00f3zgich idiot\u00f3w. Angloj\u0119zyczna cywilizacja Zachodu sta\u0142a si\u0119, by przywo\u0142a\u0107 znane okre\u015blenie jednego z papie\u017cy, \u201ecywilizacj\u0105 \u015bmierci\u201d: niszczy inne cywilizacje, zaka\u017caj\u0105c je produkowanymi przez siebie ideami, kt\u00f3re j\u0105 sam\u0105 doprowadzi\u0142y przecie\u017c do stanu kulturowej i spo\u0142ecznej zapa\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

   Wskutek II wojny \u015bwiatowej idee anglosaskie rozla\u0142y si\u0119 po ca\u0142ym \u015bwiecie. Efekty ich upowszechnienia nie okaza\u0142y si\u0119 jednak dobroczynne, jak zak\u0142ada\u0142 to Smogorzewski. Po blisko siedemdziesi\u0119ciu latach, jakie up\u0142yn\u0119\u0142y od zako\u0144czenia wojny, nale\u017cy wreszcie postawi\u0107 tam\u0119 ich wp\u0142ywowi. Najprostszym sposobem wydaje si\u0119 p\u00f3j\u015bcie za jedn\u0105 z sugestii samego Smogorzewskiego, mianowicie usuni\u0119cie lekcji j\u0119zyka angielskiego ze wszystkich ni\u017cszych szczebli szkolnictwa publicznego do szko\u0142y \u015bredniej w\u0142\u0105cznie. W nauczaniu szkolnym powinny je zast\u0105pi\u0107 j\u0119zyki kontynentalne: niemiecki, rosyjski, francuski czy hiszpa\u0144ski, a nawet chi\u0144ski[3]<\/a>, kt\u00f3rego popularno\u015b\u0107 i znaczenie w kontaktach mi\u0119dzynarodowych na naszych oczach wzrastaj\u0105 w lawinowym tempie. Ka\u017cdy z wymienionych j\u0119zyk\u00f3w mia\u0142 w pewnym okresie status j\u0119zyka uniwersalnego (a j\u0119zyk chi\u0144ski w\u0142a\u015bnie zmierza do jego osi\u0105gni\u0119cia). Ka\u017cdy z nich przynale\u017cy ponadto do starej, okrzep\u0142ej kultury o wysokim dorobku intelektualnym i artystycznym. Nauczanie j\u0119zyka angielskiego zosta\u0142oby natomiast utrzymane na uczelniach wy\u017cszych (gdzie kszta\u0142cenie rozpoczynaj\u0105 osoby ju\u017c w znacznej mierze uformowane wewn\u0119trznie) oraz w niepublicznych szko\u0142ach j\u0119zykowych.<\/p>\n\n\n\n

   Niekt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni my\u015bliciele geopolityczni ukuli poj\u0119cie anglosfery<\/em>, rozumianej jako kulturowa i polityczna wsp\u00f3lnota angloj\u0119zycznych pa\u0144stw i region\u00f3w \u015bwiata, w praktyce to\u017csama z globaln\u0105 stref\u0105 wp\u0142yw\u00f3w USA[4]<\/a>. Ale tak naprawd\u0119 kulturowo-polityczna anglosfera nie ogranicza si\u0119 dzisiaj do tej grupy kraj\u00f3w. Obejmuje niemal ca\u0142y \u015bwiat, zw\u0142aszcza odk\u0105d znikn\u0105\u0142 r\u00f3wnowa\u017c\u0105cy wp\u0142yw Zwi\u0105zku Sowieckiego (co by o nim nie s\u0105dzi\u0107, by\u0142a to w ka\u017cdym razie jaka\u015b alternatywa) i na ca\u0142ej planecie pozosta\u0142o tylko jedno supermocarstwo. Owa planetarna anglosfera niesie ze sob\u0105 jeden wzorzec \u017cycia zbiorowego i indywidualnego: \u015bwiat jako supermarket, gdzie ludzi nie \u0142\u0105cz\u0105 wiara ani to\u017csamo\u015b\u0107, zdegradowane do rangi prywatnych i opcjonalnych preferencji, ale przypadkowe relacje wynikaj\u0105ce z chciwo\u015bci, hedonizmu i konsumpcji. \u015awiat jako demokratyczny \u201etygiel\u201d (melting pot<\/em>), czy mo\u017ce raczej \u015bmietnik, wype\u0142niony przemieszanymi odpadkami.<\/p>\n\n\n\n

   A jednak w t\u0119 anglosfer\u0119 \u0142atwo uderzy\u0107. Wystarczy wola polityczna w\u0142adz jednego pa\u0144stwa, by prze\u0142ama\u0107 tabu i da\u0107 przyk\u0142ad innym. Jedno pa\u0144stwo musi jako pierwsze zdecydowa\u0107 si\u0119 na wskazany powy\u017cej krok. Wa\u017cne, by by\u0142o to pa\u0144stwo europejskie. Je\u017celi anglosfera utraci oparcie w Europie, nie znajdzie go ju\u017c nigdzie indziej na Ziemi.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 2013 19:00\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> Kazimierz Smogorzewski, My\u015bli o integracji Europy \u015arodkowo-Wschodniej 1939-1944<\/em>, red. Paul Latawski, Janina Smogorzewska, Warszawa 2001, s. 96-97.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Tam\u017ce, s. 97-99.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> Ten ostatni pomys\u0142 nie by\u0142by tak trudny do realizacji, jak mo\u017ce si\u0119 z pozoru wydawa\u0107. W Polsce na przyk\u0142ad dzi\u0119ki dyskretnemu, lecz konsekwentnemu wsparciu  rz\u0105du Chin ju\u017c w tej chwili dzia\u0142aj\u0105 szko\u0142y wszystkich szczebli, a tak\u017ce przedszkola z nauk\u0105 j\u0119zyka chi\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Zob. Robert Potocki, Geopolityka Oceanii: Anglosfera?<\/em>, \u201eGeopolityka\u201d, 2009, nr 1 (2).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

  \u017baden j\u0119zyk nie jest tylko neutralnym systemem znak\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych do przekazywania dowolnych tre\u015bci. Ka\u017cdy j\u0119zyk stanowi integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kultury, kt\u00f3ra go wytworzy\u0142a i ju\u017c w swojej konstrukcji zawiera sposoby my\u015blenia charakterystyczne dla zbiorowo\u015bci b\u0119d\u0105cej nosicielem tej kultury. Aby nauczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyka odleg\u0142ego od rodzimego kr\u0119gu kulturowego, trzeba nawet zmodyfikowa\u0107 w pewnym zakresie w\u0142asny spos\u00f3b…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-453","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/453","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=453"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/453\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":455,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/453\/revisions\/455"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=453"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=453"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=453"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}