{"id":456,"date":"2026-04-17T17:35:04","date_gmt":"2026-04-17T17:35:04","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=456"},"modified":"2026-04-17T17:35:04","modified_gmt":"2026-04-17T17:35:04","slug":"adam-danek-general-zygmunt-berling","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-general-zygmunt-berling\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Genera\u0142 Zygmunt Berling"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

   Zapaskudzenie kilka tygodni temu \u2013 w ramach specyficznie pojmowanej walki o kszta\u0142t polskiej pami\u0119ci historycznej \u2013 pomnika genera\u0142a Zygmunta Berlinga da\u0142o prawicowym publicystom okazj\u0119 do przedyskutowania znaczenia tej historycznej postaci. Dyskusj\u0119 zainicjowa\u0142 m\u00f3j organizacyjny kolega Ronald Lasecki, nast\u0119pnie podj\u0105\u0142 j\u0105 p. Mariusz Matuszewski, a po nim p. Konrad R\u0119kas. Pomijaj\u0105c niepowa\u017cne okoliczno\u015bci pocz\u0105tkowe, to dobra okazja, by przyjrze\u0107 si\u0119 pewnym dominuj\u0105cym na polskiej prawicy schematom my\u015blenia, do kt\u00f3rych w wymiarze og\u00f3lnym powr\u00f3c\u0119 w cz\u0119\u015bci ko\u0144cowej.<\/p>\n\n\n\n

   Rozpatrywanie konkretnego przypadku historycznego, kt\u00f3rym zaj\u0119li si\u0119 dyskutanci, w mojej ocenie nale\u017cy rozpocz\u0105\u0107 od konstatacji, i\u017c trafiwszy do sowieckiej niewoli, pp\u0142k dypl. Berling znalaz\u0142 si\u0119 w jednej z tych niekomfortowych sytuacji, kiedy wyb\u00f3r moralnego sposobu dzia\u0142ania lub politycznego sposobu dzia\u0142ania staje si\u0119 wyborem roz\u0142\u0105cznym. Krytyka Berlinga opiera si\u0119 przewa\u017cnie na argumentowaniu, \u017ce post\u0105pi\u0142 on w spos\u00f3b niemoralny: bo z\u0142ama\u0142 przysi\u0119g\u0119 wojskow\u0105, bo po 1939 r. podpisywa\u0142 wiernopodda\u0144cze adresy do wsp\u00f3\u0142winowajcy rozbioru Polski Stalina czy nawet sam inicjowa\u0142 ich wystosowanie i tak dalej. \u0141atwo jednak pot\u0119pia\u0107 go temu, kto grzeje ty\u0142ek przed komputerem, zza kt\u00f3rego feruje wyroki i os\u0105dy, a sam nigdy nie znalaz\u0142 i prawdopodobnie nie znajdzie si\u0119 w takiej sytuacji. Gdyby faktycznie si\u0119 znalaz\u0142, wcale nie wiadomo, co by uczyni\u0142 i czy wykaza\u0142by tak wielk\u0105 si\u0142\u0119 moraln\u0105, jakiej brak z wielk\u0105 pewno\u015bci\u0105 siebie wytyka postaciom historycznym.<\/p>\n\n\n\n

   Rzetelna ocena czyn\u00f3w Berlinga zale\u017cy od odpowiedzi na pytanie, czy w jego sytuacji wa\u017cniejsze by\u0142o moralne, czy polityczne kryterium dzia\u0142ania. Obwie\u015bci\u0107, i\u017c kto\u015b post\u0105pi\u0142 \u017ale to \u0142atwiejsza cz\u0119\u015b\u0107 krytyki. Aby krytyka mia\u0142a charakter merytoryczny, trzeba dalej wskaza\u0107 lepsze mo\u017cliwe sposoby dzia\u0142ania, kt\u00f3re w tamtym momencie by\u0142y dla niego dost\u0119pne, a z kt\u00f3rych nie skorzysta\u0142, chocia\u017c m\u00f3g\u0142. Jakie alternatywy mia\u0142 dost\u0119pne Berling w sowieckiej niewoli? Tylko jedn\u0105: konsekwentnie odmawia\u0107 nawi\u0105zania samodzielnych kontakt\u00f3w ze stron\u0105 sowieck\u0105. W efekcie zosta\u0142by zamordowany w Katyniu tak samo, jak admira\u0142 Ksawery Czernicki, genera\u0142owie Henryk Minkiewicz, Mieczys\u0142aw Smorawi\u0144ski, Stanis\u0142aw Haller i inni, kt\u00f3rzy skutecznie pozbawili si\u0119 w ten spos\u00f3b mo\u017cliwo\u015bci oddania Polsce us\u0142ug kiedykolwiek w przysz\u0142o\u015bci. Krytycy m\u00f3wi\u0105 zatem: Berling mia\u0142 obowi\u0105zek da\u0107 si\u0119 zamordowa\u0107 i \u017ale post\u0105pi\u0142, \u017ce tego nie zrobi\u0142. Zaiste, mocne s\u0142owa w ustach kogo\u015b, kto grzeje ty\u0142ek przed komputerem, a wojn\u0119 widzia\u0142 wy\u0142\u0105cznie w telewizji.<\/p>\n\n\n\n

   Na prze\u0142omie 1939 i 1940 r. Berling nie wiedzia\u0142, jak dalej sprawa polska potoczy si\u0119 na gruncie sowieckim, a w niepewnym po\u0142o\u017ceniu polityk powinien dzia\u0142a\u0107 tak, by zapewni\u0107 sobie maksymaln\u0105 swobod\u0119 manewru i mo\u017cliwo\u015b\u0107 wywierania wp\u0142ywu na sytuacj\u0119. I Berling \u2013 kt\u00f3ry jako alternatyw\u0119 mia\u0142 jedynie bezowocn\u0105 pewn\u0105 \u015bmier\u0107 \u2013 tak post\u0105pi\u0142. Z tego punktu widzenia rezygnacja z bezskutecznego heroizmu moralnego na rzecz dzia\u0142ania politycznego by\u0142a uzasadniona. Zastosowanie kryterium moralnego spowodowa\u0142oby tylko, \u017ce Berling sam by zgin\u0105\u0142, a jako trup ju\u017c na pewno nikomu by nie pom\u00f3g\u0142. Zastosowanie kryterium politycznego ocala\u0142o mo\u017cliwo\u015b\u0107 dzia\u0142ania i poprawy po\u0142o\u017cenia innych.<\/p>\n\n\n\n

   A czy Berling komu\u015b pom\u00f3g\u0142? Owszem, poniewa\u017c wyprowadzi\u0142 z ZSRS tych Polak\u00f3w, kt\u00f3rych nie wydostali stamt\u0105d premier W\u0142adys\u0142aw Sikorski (jako tw\u00f3rca uk\u0142adu polsko-sowieckiego z 1941 r.), ambasador w Moskwie Stanis\u0142aw Kot (wraz z podleg\u0142ym mu personelem terenowych Delegatur Ambasady), gen. bryg. Romuald Wolikowski (jako szef Polskiej Misji Wojskowej w Zwi\u0105zku Sowieckim) i gen. dyw. W\u0142adys\u0142aw Anders (jako organizator i dow\u00f3dca armii polskiej w ZSRS). Gdyby zamiast Berlinga Stalin mia\u0142 za partnera kogo\u015b innego, kto nie potrafi\u0142by pozyska\u0107 jego zaufania, by\u0107 mo\u017ce armia \u201eko\u015bciuszkowc\u00f3w\u201d nigdy by nie powsta\u0142a, a wcieleni do niej Polacy siedzieliby w \u0142agrach i na zes\u0142aniu do po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych (jak Antoni Pajdak z Pa\u0144stwa Podziemnego czy niemieccy je\u0144cy wojenni) i nie wiadomo, ilu by ich jeszcze tam pomar\u0142o. Cho\u0107by z tego jednego powodu nie ma nic nagannego w postawieniu Berlingowi pomnik\u00f3w, albo raczej w uszanowaniu tych, kt\u00f3re powsta\u0142y w okresie PRL.<\/p>\n\n\n\n

   Ale to nie wszystko. Od 1943 r. by\u0142o w zasadzie jasne, \u017ce pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej wojska sowieckie zajm\u0105 terytorium Polski, co z kolei kaza\u0142o przewidywa\u0107, \u017ce szybko ani \u0142atwo go nie opuszcz\u0105. By\u0142o zatem wiadomo, i\u017c pa\u0144stwo polskie po wojnie b\u0119dzie odbudowywane pod kuratel\u0105 i wp\u0142ywem politycznym ZSRS, podobnie jak w latach 1916-1918 by\u0142o odbudowywane pod kuratel\u0105 i politycznym wp\u0142ywem II Rzeszy oraz Austro-W\u0119gier. Nie nale\u017ca\u0142o widzie\u0107 w takim obrocie spraw powod\u00f3w do rozpaczy. Liczy\u0142 si\u0119 najpierw sam fakt, \u017ce mocarstwo kontroluj\u0105ce terytorium Polski przejawia\u0142o wol\u0119 odbudowy naszego pa\u0144stwa, i to \u2013 po nieuchronnej ju\u017c wtedy utracie Ziem Wschodnich (bo \u017cadne oddzia\u0142y \u201e\u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych\u201d nie mog\u0142y si\u0119 mierzy\u0107 militarnie z wojskami sowieckimi) \u2013 w korzystnym kszta\u0142cie terytorialnym, nawet mimo szeregu p\u00f3\u017aniejszych korekt granicznych korzy\u015b\u0107 t\u0119 uszczuplaj\u0105cych. III Rzesza w pa\u017adzierniku 1939 r. nieodwo\u0142alnie odrzuci\u0142a scenariusz odbudowy pa\u0144stwa polskiego pod swoj\u0105 kuratel\u0105 i drogo za to zap\u0142aci\u0142a. Dla ludno\u015bci kraju nabiera\u0142o zatem wielkiego znaczenia, jak w szczeg\u00f3\u0142ach b\u0119dzie przebiega\u0107 implementacja narzuconego Polsce przez zewn\u0119trzne okoliczno\u015bci nowego porz\u0105dku politycznego, kto b\u0119dzie podejmowa\u0142 konkretne decyzje i czym b\u0119dzie si\u0119 motywowa\u0142. Dlatego nale\u017ca\u0142o walczy\u0107 o to, by w nowym obozie rz\u0105dowym znalaz\u0142o si\u0119 jak najwi\u0119cej os\u00f3b zwi\u0105zanych z polsk\u0105 tradycj\u0105 pa\u0144stwow\u0105 \u2013 jak przedwojenni genera\u0142owie Micha\u0142 \u017bymierski i Gustaw Paszkiewicz, przedwojenni konserwaty\u015bci Piotr Dunin-Borkowski, Konstanty Grzybowski, J\u00f3zef Winiewicz i Ksawery Pruszy\u0144ski, sanacyjny historyk mjr Olgierd G\u00f3rka, przedwojenny ideolog ruchu ludowego J\u00f3zef Nie\u0107ko, przyw\u00f3dca narodowych radyka\u0142\u00f3w Boles\u0142aw Piasecki, dzia\u0142acz \u201eradykalnego centrum\u201d Feliks Widy-Wirski, zwi\u0105zany d\u0142ugo z obozem legionowym Wincenty Rzymowski (t\u0142umacz \u201eKsi\u0119cia\u201d <\/em>Macchiavellego na j\u0119zyk polski), szara eminencja przedwojennego Sejmu Henryk Ko\u0142odziejski, dow\u00f3dcy marynarki wojennej Adam Mohuczy i W\u0142odzimierz Steyer, znakomity sztabowiec i teoretyk wojskowo\u015bci Stefan Mossor czy nawet przedwojenny oficer dyplomowany Zygmunt Berling. Pozwoli\u0142oby to ograniczy\u0107 liczb\u0119, wp\u0142ywy i swobod\u0119 dzia\u0142ania Rosjan \u201epe\u0142ni\u0105cych obowi\u0105zki Polaka\u201d, funkcjonariuszy sowieckich pierwszy raz widz\u0105cych Polsk\u0119 na oczy, ideowych komunist\u00f3w przywo\u017conych z sowieckiego interioru albo rekrutowanych z \u017cydowskiego lumpenproletariatu kresowych miasteczek, niepi\u015bmiennych pastuch\u00f3w przebieranych pospiesznie w mundury oficerskie UB i innych element\u00f3w niepo\u017c\u0105danych w obozie rz\u0105dowym z polskiego punktu widzenia. Gdyby ci pierwsi \u2013 Berling i inni \u2013 nie byli tak nieliczni, mogliby pozytywnie wp\u0142yn\u0105\u0107 na oblicze ideologiczne Polski \u201eLudowej\u201d. Jeszcze podczas wojny \u015brodowisko skupione wok\u00f3\u0142 Berlinga, na czele z W\u0142odzimierzem Sokorskim, sformu\u0142owa\u0142o w\u0142asny program polityczny dla powojennej Polski, w kt\u00f3rej wielkie znaczenie zachowa\u0107 mia\u0142a armia. Wsp\u00f3\u0142pracownicy Berlinga liczyli, \u017ce mo\u017ce on odegra\u0107 rol\u0119 podobn\u0105 do J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego podczas I wojny \u015bwiatowej, a w redagowanych przez siebie wojskowych wydawnictwach tytu\u0142owali go \u201eNaczelnym Wodzem\u201d. Racj\u0119 ma przeto p. Konrad R\u0119kas, pisz\u0105c: \u201ePomnik Berlinga mo\u017ce by\u0107 wi\u0119c te\u017c traktowany jako symbol pewnej koncepcji \u2013 pomys\u0142u socjalnej dyktatury wojskowej w Polsce opartej o \u015bcian\u0119 s\u0142owia\u0144sk\u0105.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

   Tomasz Gabi\u015b w jednej ze swych prac doszed\u0142 do wniosku, i\u017c zniszczenie Polski przez III Rzesz\u0119 podczas II wojny \u015bwiatowej by\u0142o nast\u0119pstwem faktu, \u017ce w \u00f3wczesnej polskiej polityce funkcjonowa\u0142a opcja prozachodnia, funkcjonowa\u0142a opcja prosowiecka, ale zabrak\u0142o opcji proniemieckiej. Prawda wydaje si\u0119 nieco bardziej skomplikowana: jesieni\u0105 1939 r. Niemcy bezskutecznie pr\u00f3bowali pozyska\u0107 do wsp\u00f3\u0142pracy polskich polityk\u00f3w, po tej pora\u017cce sami torpedowali polskie inicjatywy zmierzaj\u0105ce do nawi\u0105zania wsp\u00f3\u0142pracy (rozbicie Narodowej Organizacji Radykalnej w Warszawie, odrzucenie memoria\u0142u grupy Stanis\u0142awa Twardo z Nicei \u2013 oba z 1940 r.), kiedy za\u015b w latach p\u00f3\u017aniejszych zn\u00f3w podejmowali pr\u00f3by pozyskania Polak\u00f3w do wsp\u00f3\u0142pracy politycznej, na og\u00f3\u0142 nie budzi\u0142y one \u017cadnego zainteresowania. Podczas wojny Polska niemal wszystkie swoje aktywa polityczne ulokowa\u0142a po stronie mocarstw zachodnich: najpierw Francji, potem Wielkiej Brytanii, a wreszcie USA. Kardynalnym b\u0142\u0119dem okaza\u0142o si\u0119 zaniechanie tworzenia obozu proniemieckiego na okres okupacji niemieckiej, czyli po prostu reprezentacji politycznej spo\u0142ecze\u0144stwa wobec okupanta. Polska zaanga\u017cowa\u0142a te\u017c za s\u0142abe aktywa po stronie sowieckiej, by po wojnie m\u00f3c przy ich pomocy uzyska\u0107 wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 w polityce wewn\u0119trznej. Z\u0142em by\u0142o wi\u0119c nie to, \u017ce mieli\u015bmy w naszych dziejach Berlinga, ale \u017ce wystawili\u015bmy za ma\u0142o Berling\u00f3w (a wcze\u015bniej \u017cadnych Quisling\u00f3w) \u2013 inaczej ni\u017c podczas I wojny \u015bwiatowej, kiedy Polska wystawi\u0142a mocn\u0105 reprezentacj\u0119 polityczn\u0105 zar\u00f3wno po stronie pa\u0144stw centralnych, jak i po stronie pa\u0144stw ententy, zabezpieczaj\u0105c si\u0119 w ten spos\u00f3b na ka\u017cde rozstrzygni\u0119cie wojny.<\/p>\n\n\n\n

   Sp\u00f3r o Berlinga to naprawd\u0119 kolejna ods\u0142ona prawicowego sporu o ocen\u0119 PRL. Krytycy genera\u0142a uwa\u017caj\u0105, \u017ce wszelkie przypadki czy pr\u00f3by wsp\u00f3\u0142pracy z powojennym pa\u0144stwem polskim nale\u017cy automatycznie odczytywa\u0107 w kategoriach \u201ezdrady\u201d lub \u201ekolaboracji\u201d, co wynika z przyjmowanego przez nich za\u0142o\u017cenia, i\u017c PRL by\u0142a z\u0142em absolutnym (czystym z\u0142em). Przez par\u0119 minionych lat sam powtarza\u0142em tak\u0105 tez\u0119, bohatersko wymy\u015blaj\u0105c r\u00f3\u017cnym postaciom historycznym od \u201ezdrajc\u00f3w\u201d i \u201ekolaborant\u00f3w\u201d*. Dlatego ch\u0119tnie korzystam z okazji, by w tym miejscu zaznaczy\u0107, \u017ce by\u0142a to teza nies\u0142uszna. PRL nie by\u0142a z\u0142em absolutnym. Jak ka\u017cdy system polityczny, stwarza\u0142a jakie\u015b (nawet je\u015bli ograniczone przez zewn\u0119trzne okoliczno\u015bci) mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania dla dobra Polski i Polak\u00f3w. Uczestnik\u00f3w tego systemu nale\u017cy rozlicza\u0107 z tego, czy i jaki zrobili z owych mo\u017cliwo\u015bci u\u017cytek, a nie z tego, \u017ce nie dali si\u0119 zastrzeli\u0107 w Katyniu czy w lasach.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 12 wrze\u015bnia 2013<\/p>\n\n\n\n

* Zob. np. Adam Danek, Czas zdrajc\u00f3w<\/em>, 2008, nr 5 (77); ten\u017ce, \u201e\u00bbRomantyczni\u00ab kolaboranci<\/em>, \u201eNajwy\u017cszy Czas\u201d, 2011, nr 19 (1094).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

   Zapaskudzenie kilka tygodni temu \u2013 w ramach specyficznie pojmowanej walki o kszta\u0142t polskiej pami\u0119ci historycznej \u2013 pomnika genera\u0142a Zygmunta Berlinga da\u0142o prawicowym publicystom okazj\u0119 do przedyskutowania znaczenia tej historycznej postaci. Dyskusj\u0119 zainicjowa\u0142 m\u00f3j organizacyjny kolega Ronald Lasecki, nast\u0119pnie podj\u0105\u0142 j\u0105 p. Mariusz Matuszewski, a po nim p. Konrad R\u0119kas. Pomijaj\u0105c niepowa\u017cne okoliczno\u015bci pocz\u0105tkowe, to…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-456","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/456","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=456"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/456\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":458,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/456\/revisions\/458"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=456"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=456"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=456"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}