{"id":474,"date":"2026-04-17T17:41:40","date_gmt":"2026-04-17T17:41:40","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=474"},"modified":"2026-04-17T17:41:40","modified_gmt":"2026-04-17T17:41:40","slug":"adam-danek-rzekoma-lewicowosc-socjalizmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-rzekoma-lewicowosc-socjalizmu\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Rzekoma lewicowo\u015b\u0107 socjalizmu"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Zgodnie z szeroko rozpowszechnionym pogl\u0105dem, socjalizm jako koncepcja spo\u0142eczno-ekonomiczna przynale\u017cy do lewicy \u2013 i wy\u0142\u0105cznie do niej. Im wi\u0119cej jednak cz\u0142owiek wolny od uprzedze\u0144 dowiaduje si\u0119 o historii socjalizmu, tym bardziej pogl\u0105d ten jawi mu si\u0119 jako absurdalny. Aby uzyska\u0107 rozstrzygni\u0119cie w\u0105tpliwo\u015bci, najlepiej si\u0119gn\u0105\u0107 do \u017ar\u00f3de\u0142.<\/p>\n\n\n\n

   W kwestii lewicy i socjalizmu trudno, jak s\u0105dz\u0119, o bardziej autorytatywne \u017ar\u00f3d\u0142o, ni\u017c \u201eManifest komunistyczny\u201d<\/em> autorstwa Karola Marksa i Fryderyka Engelsa*. Przy jego lekturze uderza\u0107 musi fakt, i\u017c prawie jedn\u0105 trzeci\u0105 obj\u0119to\u015bci swego dzie\u0142ka autorzy po\u015bwi\u0119cili na rozemocjonowan\u0105 i pieniack\u0105 polemik\u0119 z\u2026 socjalizmem. Marks i Engels zwalczaj\u0105 socjalizm nami\u0119tnie, gwa\u0142townie, w\u015bciekle, miotaj\u0105c na\u0144 obelgi i inwektywy.<\/p>\n\n\n\n

   Najpierw bior\u0105 na cel \u201esocjalizm reakcyjny\u201d, kt\u00f3rego pierwsz\u0105 odmian\u0105 jest chrze\u015bcija\u0144ski \u201esocjalizm feudalny\u201d. Idee tego rodzaju g\u0142osz\u0105 \u201ecz\u0119\u015b\u0107 francuskich legitymist\u00f3w i \u00bbM\u0142oda Anglia\u00ab\u201d<\/em> (s. 56), \u015brodowiska walcz\u0105ce z kapitalizmem wielkomiejskich bur\u017cuj\u00f3w. M\u0142oda Anglia to ruch skupiony wok\u00f3\u0142 lorda Benjamina Disraeli (1804-1881), najbardziej konserwatywnego z premier\u00f3w Wielkiej Brytanii; cz\u0142onk\u00f3w tej grupy \u0142\u0105czy romantyzm, monarchizm i ekonomiczny antyliberalizm. G\u0142osicielami rzekomo lewicowego socjalizmu okazuj\u0105 si\u0119 oto francuscy i angielscy tradycjonali\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

   Jako drug\u0105 odmian\u0119 \u201esocjalizmu reakcyjnego\u201d Marks i Engels atakuj\u0105 \u201esocjalizm drobnomieszcza\u0144ski\u201d. Reprezentuje go szwajcarski ekonomista Jean de Sismondi (1773-1842), krytyk \u201ewolnorynkowych\u201d rozwi\u0105za\u0144 gospodarczych. Program tego nurtu obejmuje \u201eustr\u00f3j cechowy w przemy\u015ble r\u0119kodzielniczym i gospodarstwo patriarchalne na wsi\u201d<\/em> (s. 59), a jego idea\u0142 spo\u0142eczny stanowi\u0105 \u201e\u015bredniowieczne mieszcza\u0144stwo grodowe i drobny stan ch\u0142opski\u201d<\/em> (s. 57).<\/p>\n\n\n\n

   Filipika komunist\u00f3w kieruje si\u0119 dalej przeciw trzeciej i ostatniej odmianie \u201esocjalizmu reakcyjnego\u201d, mianowicie przeciw \u201esocjalizmowi niemieckiemu\u201d, czyli, jak rozumiem, narodowemu. Marks i Engels nie wskazuj\u0105 imiennie \u017cadnego jego przedstawiciela, ale jako jedn\u0105 z jego licznych nazw wymieniaj\u0105 \u201efilozofi\u0119 czynu\u201d. Filozofia czynu w Niemczech by\u0142a dzie\u0142em Johanna Gottlieba Fichtego (1762-1814), kt\u00f3ry sw\u00f3j program polityczno-ekonomiczny zawar\u0142 w pracy \u201eZamkni\u0119te pa\u0144stwo handlowe\u201d<\/em> (1800). Wizj\u0119 pa\u0144stwa nakre\u015blon\u0105 przez Fichtego przenika surowy konserwatyzm. Pa\u0144stwo zabezpiecza dla swoich obywateli prac\u0119 i w\u0142asno\u015b\u0107; reguluje przemys\u0142 i handel, poniewa\u017c tylko ono mo\u017ce utrzyma\u0107 te sektory w stanie r\u00f3wnowagi. Zamkni\u0119ty charakter pa\u0144stwa ma utrwala\u0107 charakter narodu i chroni\u0107 go przed obcymi wp\u0142ywami.<\/p>\n\n\n\n

   Star\u0142szy si\u0119 ze wszystkimi nurtami \u201esocjalizmu reakcyjnego\u201d, autorzy manifestu przypuszczaj\u0105 z kolei atak na \u201esocjalizm konserwatywny\u201d. Jako jego reprezentant wywo\u0142any zostaje Pierre-Joseph Proudhon (1809-1865). My\u015bliciel \u00f3w postulowa\u0142 upowszechnienie w\u0142asno\u015bci tak, by Francuzi stali si\u0119 narodem drobnych posiadaczy. Popiera\u0142 dyktatorskie rz\u0105dy Ludwika Napoleona Bonapartego, niewolnictwo Murzyn\u00f3w w Ameryce, kar\u0119 \u015bmierci, utrzymanie tortur w procesie s\u0105dowym i tradycyjnego miejsca kobiet w \u017cyciu spo\u0142ecznym. Za podstaw\u0119 zdrowego spo\u0142ecze\u0144stwa uwa\u017ca\u0142 patriarchalny model rodziny oraz w\u0142asno\u015b\u0107 legitymizowan\u0105 przez prac\u0119, jak w tradycyjnym ch\u0142opskim gospodarstwie rolnym. Podczas wojny secesyjnej w USA trzyma\u0142 stron\u0119 Konfederacji, podczas wojen zjednoczeniowych we W\u0142oszech \u2013 stron\u0119 papieskiego Pa\u0144stwa Ko\u015bcielnego. Jednocze\u015bnie wyst\u0119powa\u0142 przeciw kapitalizmowi, jego beneficjentom \u2013 spekulantom i finansistom, a tak\u017ce przeciw przemys\u0142owemu modelowi gospodarki. Z sympati\u0105 odnosi\u0142 si\u0119 do monarchii, z wrogo\u015bci\u0105 \u2013 do masonerii. Polski historyk my\u015bli politycznej Jan Dzi\u017cy\u0144ski w 1975 r. okre\u015bli\u0142 Proudhona jako \u201ekonserwatywnego rewolucjonist\u0119\u201d<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

   Po \u201esocjalizmie reakcyjnym\u201d i \u201esocjalizmie konserwatywnym\u201d Marks i Engels pot\u0119piaj\u0105 wreszcie \u201esocjalizm utopijny\u201d, czyli koncepcje takich my\u015blicieli, jak wywo\u0142ani przez nich po nazwiskach Claude-Henri de Rouvroy, hrabia de Saint-Simon (1760-1825) i Charles Fourier (1772-1837) we Francji czy Robert Owen (1771-1858) w Wielkiej Brytanii. Wszystkie one, mimo wizjonerskich obraz\u00f3w nowego ustroju spo\u0142ecznego, mia\u0142y implikacje mniej lub bardziej konserwatywne. Saint-Simon naucza\u0142 swych adept\u00f3w, \u017ce ka\u017cdy porz\u0105dek polityczny wyrasta z okre\u015blonej koncepcji religijnej, a spo\u0142ecze\u0144stwo ma i musi zachowa\u0107 budow\u0119 hierarchiczn\u0105. By\u0142 zdeklarowanym krytykiem rewolucji 1789 r., w kt\u00f3rej widzia\u0142 wylew bestialskiego barbarzy\u0144stwa. W stosunku do lewicowych ruch\u00f3w politycznych \u201esocjali\u015bci utopijni\u201d przyjmowali postaw\u0119 antagonistyczn\u0105. \u201eOweni\u015bci w Anglii wyst\u0119puj\u0105 przeciwko chartystom, fouriery\u015bci we Francji przeciwko reformistom.\u201d<\/em> \u2013 stwierdzaj\u0105 ze z\u0142o\u015bci\u0105 autorzy manifestu (s. 66).<\/p>\n\n\n\n

   Czy zatem Marks i Engels, duchowi ojcowie nowoczesnej lewicy, byli zwolennikami socjalizmu? Nie, przeciwnie \u2013 uwa\u017cali go za swego wroga. Je\u015bli wierzy\u0107 ich \u015bwiadectwu, socjalizm przeciwstawia\u0142 si\u0119 autentycznie lewicowym pr\u0105dom tak samo, jak z drugiej strony przeciwstawia\u0142 si\u0119 liberalnej plutokracji oraz niszcz\u0105cemu zakorzenione, organiczne struktury spo\u0142eczne \u201ewolnemu rynkowi\u201d. Miejsce prawicy jest tam, gdzie wtedy stali ci socjali\u015bci reakcyjni, feudalni, konserwatywni czy narodowi: na \u201etrzeciej pozycji\u201d, przeciwstawnej zar\u00f3wno lewicy, jak i liberalizmowi we wszelkich jego odmianach. Oczywi\u015bcie koncepcje ekonomiczne tamtych nurt\u00f3w zachowuj\u0105 dzi\u015b znaczenie jako inspiracje z przesz\u0142o\u015bci, nie nadaj\u0105 si\u0119 natomiast do bezpo\u015bredniej realizacji w obecnej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i gospodarczej, odleg\u0142ej od reali\u00f3w po\u0142owy XIX wieku. Jakie za\u015b aktualniejsze koncepcje ekonomiczne plasuj\u0105 si\u0119 na tych samych pozycjach? O nich b\u0119dzie jeszcze mowa.<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 5 czerwca 2013<\/p>\n\n\n\n

* Wszystkie przytoczone w niniejszym tek\u015bcie cytaty pochodz\u0105 z wydania: Karol Marks, Fryderyk Engels,\u00a0Manifest komunistyczny<\/em>, wyd. Jirafa Roja, Warszawa 2009.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zgodnie z szeroko rozpowszechnionym pogl\u0105dem, socjalizm jako koncepcja spo\u0142eczno-ekonomiczna przynale\u017cy do lewicy \u2013 i wy\u0142\u0105cznie do niej. Im wi\u0119cej jednak cz\u0142owiek wolny od uprzedze\u0144 dowiaduje si\u0119 o historii socjalizmu, tym bardziej pogl\u0105d ten jawi mu si\u0119 jako absurdalny. Aby uzyska\u0107 rozstrzygni\u0119cie w\u0105tpliwo\u015bci, najlepiej si\u0119gn\u0105\u0107 do \u017ar\u00f3de\u0142.    W kwestii lewicy i socjalizmu trudno, jak s\u0105dz\u0119,…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-474","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=474"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/474\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":476,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/474\/revisions\/476"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}