{"id":477,"date":"2026-04-17T17:42:39","date_gmt":"2026-04-17T17:42:39","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=477"},"modified":"2026-04-17T17:42:39","modified_gmt":"2026-04-17T17:42:39","slug":"adam-danek-czy-tylko-cywilizacja-lacinska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-czy-tylko-cywilizacja-lacinska\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Czy tylko \u201ecywilizacja \u0142aci\u0144ska\u201d?"},"content":{"rendered":"\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"300\" height=\"300\" src=\"https:\/\/kaminski.re\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/amman21.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-478\" srcset=\"https:\/\/kaminski.re\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/amman21.jpg 300w, https:\/\/kaminski.re\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/amman21-150x150.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p>&nbsp; &nbsp;Staro\u017cytny Rzym by\u0142 przedmiotem podziwu i fascynacji wielu konserwatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy lubili podkre\u015bla\u0107 jego rol\u0119 cywilizacyjn\u0105 w dziejach Europy i \u015bwiata. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich rol\u0119 t\u0119 wr\u0119cz absolutyzowa\u0142a. Charles Maurras obwieszcza\u0142:&nbsp;<em>\u201eJestem Rzymianinem, jestem cz\u0142owiekiem: dwa twierdzenia identyczne.\u201d<\/em>. Gdzie indziej stwierdza\u0142, \u017ce bez wszystkiego, co w organizacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a wni\u00f3s\u0142 rzymski pierwiastek kulturowy, chrze\u015bcija\u0144stwo to tylko m\u0119tne pisma&nbsp;<em>\u201eczterech ciemnych \u017cyd\u00f3w\u201d<\/em>. Feliks Koneczny uzna\u0142 ukszta\u0142towan\u0105 przez Rzym \u201ecywilizacj\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105\u201d za najdoskonalsz\u0105 cywilizacj\u0119 na ziemi, a historyczny post\u0119p widzia\u0142 w wypieraniu (czyli niszczeniu) przez ni\u0105 wszystkich pozosta\u0142ych cywilizacji. Koneczny posun\u0105\u0142 si\u0119 do stwierdzenia, i\u017c etyka katolicka opiera si\u0119 na poj\u0119ciach \u0142aci\u0144skich \u2013 a wi\u0119c to cywilizacja Rzymu jest w\u0142a\u015bciwym \u017ar\u00f3d\u0142em chrze\u015bcija\u0144stwa. Demoliberalna&nbsp;<em>pipi-prawica<\/em>&nbsp;dopatruje si\u0119 w staro\u017cytnym Rzymie ojczyzny idei fundamentalnych dla jej wizji pa\u0144stwa, na przyk\u0142ad republikanizmu. Z drugiej strony, z ca\u0142kowicie odmiennych pozycji pochwa\u0142\u0119 Rzymu g\u0142osi\u0142 tak radykalny tradycjonalista, jak Julius Evola. Czy jednak rzeczywi\u015bcie powody, by identyfikowa\u0107 si\u0119 przede wszystkim ze spu\u015bcizn\u0105 Rzymu, maj\u0105 akurat konserwaty\u015bci i tradycjonali\u015bci?<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; Oryginaln\u0105 kultur\u0119 antycznego Rzymu cechowa\u0142a dominacja tak zwanej dzisiaj \u201esprawiedliwo\u015bci proceduralnej\u201d, czyli d\u0105\u017cenie do ka\u017cdorazowego rozstrzygania sytuacji konfliktowych za pomoc\u0105 formalnych i abstrakcyjnych norm prawa, a nie materialnej i konkretnej&nbsp;<em>decyzji<\/em>&nbsp;politycznej, w\u0142a\u015bciwe p\u00f3\u017aniej liberalizmowi. W kulturze rzymskiej ma wi\u0119c swe pra\u017ar\u00f3d\u0142o zab\u00f3jczy i kr\u0119puj\u0105cy legalizm, ojciec liberalnej idei \u201epa\u0144stwa prawa\u201d, czyli idei wyparcia polityki przez regulacje prawne.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; W rzymskiej kulturze prawnej prawo cywilne i prywatne dominowa\u0142o wyra\u017anie nad prawem publicznym. Oznacza to dominacj\u0119 sfery partykularnych interes\u00f3w nad sfer\u0105 polityki, tak charakterystyczn\u0105 dla p\u00f3\u017aniejszej kultury mieszcza\u0144skiej, wyros\u0142ej z handlarskiej mentalno\u015bci samego mieszcza\u0144stwa. W j\u0119zyku pipi-prawicy stan ten wyk\u0142ada si\u0119 jako \u201eprymat spo\u0142ecze\u0144stwa nad pa\u0144stwem\u201d, cho\u0107 poprawniej nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o prymacie indywidu\u00f3w (dla pipi-prawicy: \u201ejednostek\u201d) nad wsp\u00f3lnot\u0105 polityczn\u0105. Pod wzgl\u0119dem wyemancypowania \u201ejednostki\u201d wzorzec cywilizacyjny Rzymu jaskrawo kontrastuje mi\u0119dzy innymi ze wzorcem s\u0142owia\u0144skim. W kulturach s\u0142owia\u0144skich \u017cycie cz\u0142owieka od pocz\u0105tku zakorzenione by\u0142o silnie we wsp\u00f3lnotach i cia\u0142ach zbiorowych (gmina, zadruga, mir).<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; Z prawa rzymskiego wywodzi si\u0119 nast\u0119pnie rozumienie prawa w\u0142asno\u015bci jako \u201eprawa u\u017cywania, czerpania korzy\u015bci i nadu\u017cywania\u201d (<em>ius utendi, fruendi et abutendi<\/em>), zgodnie z kt\u00f3rym w\u0142a\u015bciciel mo\u017ce zrobi\u0107 z przedmiotem w\u0142asno\u015bci wszystko, na co ma ochot\u0119, a do sposobu, w jaki nim rozporz\u0105dza, nie wolno wtr\u0105ca\u0107 si\u0119 nikomu innemu, zw\u0142aszcza wsp\u00f3lnocie. Prawo w\u0142asno\u015bci to prawo do samolubnej eksploatacji, prawo do patrzenia tylko na czubek w\u0142asnego nosa. Taka koncepcja w\u0142asno\u015bci po dzi\u015b dzie\u0144 stanowi idea\u0142 libera\u0142\u00f3w i ich pomniejszych krewniak\u00f3w ideologicznych. W prawie rzymskim ma wi\u0119c swoje korzenie liberalny atomizm spo\u0142eczny oraz powi\u0105zana z nim hedonistyczna i egoistyczna etyka u\u017cycia. Warto przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce rozumienie w\u0142asno\u015bci tak, jak zosta\u0142a ona zdefiniowana w prawie rzymskim, nie jest bynajmniej jedynym mo\u017cliwym. W germa\u0144skiej kulturze prawnej w\u0142asno\u015b\u0107 pojmowano jako depozyt, nak\u0142adaj\u0105c na w\u0142a\u015bciciela powinno\u015b\u0107 gospodarowania ni\u0105 tak, by nie przynie\u015b\u0107 uszczerbku ani wsp\u00f3lnocie, ani dziedzicom w przysz\u0142ym pokoleniu. Nauka Ko\u015bcio\u0142a uwypukla spo\u0142eczn\u0105 funkcj\u0119 w\u0142asno\u015bci, przypominaj\u0105c, \u017ce z tytu\u0142u jej posiadania wyp\u0142ywaj\u0105 dla w\u0142a\u015bciciela wielorakie obowi\u0105zki wobec innych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci, w kt\u00f3rej \u017cyje.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; Mentalno\u015b\u0107 handlowo-transakcyjna przenikn\u0119\u0142a nawet do \u017cycia religijnego Rzymu. Stosunek Rzymian do religii wyra\u017ca\u0142 si\u0119 w s\u0142ynnej zasadzie&nbsp;<em>do ut des<\/em>&nbsp;\u2013 \u201edaj\u0119, by\u015b da\u0142\u201d. Pragmatyczny Rzymianin postrzega\u0142 swe relacje ze \u015bwiatem boskim jako kontrakt, w ramach kt\u00f3rego za cen\u0119 sprawowania kultu i sk\u0142adania ofiar kupowa\u0142 od b\u00f3stw spe\u0142nianie swych pr\u00f3\u015bb. Rozumienie religii jako mi\u0142o\u015bci do b\u00f3stwa, ezoteryzm, misteria by\u0142y obce rzymskiemu typowi religijno\u015bci. Z czasem jednak przenikn\u0119\u0142y one do religii Rzymu z kraj\u00f3w wschodnich \u2013 z Grecji i Orientu. Przeobra\u017cenie religii rzymskiej wywo\u0142ane jej nasyceniem wschodnimi pierwiastkami duchowymi stanowi\u0142o dobroczynny skutek ekspansji imperium rzymskiego \u2013 jak zawsze, gdy ni\u017csza kultura podbija kultury wy\u017csze i w rezultacie ulega ich wp\u0142ywowi.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; W powy\u017cszej charakterystyce staro\u017cytnego Rzymu, kt\u00f3ra ka\u017ce zastanowi\u0107 si\u0119 nad sensowno\u015bci\u0105 pean\u00f3w wypisywanych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pod adresem jego cywilizacji, nie ma sk\u0105din\u0105d nic nowatorskiego. Na takie w\u0142a\u015bciwo\u015bci kultury rzymskiej trafnie zwracali uwag\u0119 ju\u017c w pierwszej po\u0142owie XIX wieku rosyjscy s\u0142owianofile. Analizie wp\u0142ywu cywilizacyjnego Rzymu szczeg\u00f3lnie wiele miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142 w swoich pismach Iwan Kiriejewski (1806-1856), kt\u00f3rego pogl\u0105dy na ten temat tak relacjonuje Andrzej Walicki:<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201ePierwsz\u0105 tak\u0105 innowacj\u0105 by\u0142a rezygnacja z traktowania cywilizacji antycznej jako jednolitej ca\u0142o\u015bci. Racjonalizm sta\u0142 si\u0119 w tym nowym uj\u0119ciu cech\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 przede wszystkim cywilizacji rzymskiej. Staro\u017cytni Rzymianie, zdaniem Kiriejewskiego, uczynili logik\u0119, abstrakcyjny rozum jednostki, jedyn\u0105 miar\u0105 wszechrzeczy. Racjonalizm nie mo\u017ce wnikn\u0105\u0107 w wewn\u0119trzn\u0105 istot\u0119 rzeczy, jedynie zewn\u0119trzne formy dost\u0119pne s\u0105 poznaniu rozumowemu \u2013 dlatego te\u017c Rzymianie ws\u0142awili si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w dziedzinie prawa, a wi\u0119c w dziedzinie zgubnego racjonalizowania i formalizowania \u017cywej wi\u0119zi spo\u0142ecznej. W staro\u017cytnym Rzymie spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o jedynie zbiorem racjonalnie my\u015bl\u0105cych jednostek kieruj\u0105cych si\u0119 w\u0142asn\u0105 korzy\u015bci\u0105, jednostek izolowanych, nie po\u0142\u0105czonych wsp\u00f3lnot\u0105 przekona\u0144, wiary i obyczaju. \u00bbRzymianin niemal\u017ce innej wi\u0119zi mi\u0119dzyludzkiej ni\u017c wi\u0119\u017a wsp\u00f3lnego interesu, nie zna\u0142 innej jedno\u015bci ni\u017c jedno\u015b\u0107 partii.\u00ab Jedynym regulatorem stosunk\u00f3w mi\u0119dzyludzkich by\u0142a w tej sytuacji konwencja prawna, jedynym gwarantem jej przestrzegania by\u0142a zewn\u0119trzna si\u0142a w postaci aparatu pa\u0144stwowego; odwrotn\u0105 stron\u0105 wewn\u0119trznej dezintegracji by\u0142a zatem integracja o charakterze zewn\u0119trznym, zinstytucjonalizowanym i formalnym, oparta na przymusie i odczuwana jako przymus: \u00bbWi\u0119\u017a oparta na przymusie zwi\u0105zywa\u0142a ludzi, ale nie jednoczy\u0142a ich.\u00ab Cywilizacja rzymska by\u0142a cywilizacj\u0105 sztuczn\u0105 \u2013 nawet w j\u0119zyku \u0142aci\u0144skim dopatrywa\u0142 si\u0119 Kiriejewski sztuczno\u015bci, braku naturalnej swobody i \u017cywej bezpo\u015brednio\u015bci ducha, przyt\u0142oczonego logiczno\u015bci\u0105 zewn\u0119trznej konstrukcji gramatycznej. Sztuczn\u0105 konstrukcj\u0105 by\u0142o r\u00f3wnie\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo rzymskie, stanowi\u0105ce nie organiczn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 ludzk\u0105, lecz jedynie mechaniczny agregat jednostek.\u201d<\/em><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_edn1\">[1]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Do analogicznych wniosk\u00f3w doszed\u0142 inny czo\u0142owy s\u0142owianofil, Aleksiej Chomiakow (1804-1860):<\/p>\n\n\n\n<p><em>\u201eRzym, za\u0142o\u017cony przez uchod\u017ac\u00f3w z Lacjum, by\u0142 jego zdaniem miastem bez przodk\u00f3w i bez tradycji, \u00bbm\u0119\u017cem dojrza\u0142ym, egoist\u0105 bez rodowodu w t\u0142umie plemion prze\u017cywaj\u0105cych okres dzieci\u0144stwa\u00ab. (\u2026). Religi\u0105 Rzymu by\u0142a prawda zewn\u0119trzna, martwy, formalny kult prawa; religia by\u0142a tam instytucj\u0105 pa\u0144stwow\u0105, samo pa\u0144stwo za\u015b uosabia\u0142o ide\u0119 korzy\u015bci, staj\u0105c si\u0119 w ten spos\u00f3b swego rodzaju prototypem bur\u017cuazyjnych pa\u0144stw nowoczesnej Europy. W Rzymie ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nowoczesny utylitarystyczno-indywidualistyczny typ osobowo\u015bci oraz koncepcja \u00bbkontraktu spo\u0142ecznego, wzniesionego na stopie\u0144 prawdy bezwzgl\u0119dnej, nie potrzebuj\u0105cej \u017cadnej sankcji.\u00ab\u201d<\/em><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_edn2\">[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; Nie ca\u0142y jednak dorobek kulturowy Rzymu zas\u0142uguje na tak surow\u0105 ocen\u0119. Z czasem bowiem jego cywilizacja ulega\u0107 zacz\u0119\u0142a istotnym zmianom. Wspomniane wcze\u015bniej nasycenie religii rzymskiej pierwiastkami wschodnimi to tylko jeden z element\u00f3w hellenizacji i orientalizacji cesarstwa rzymskiego, przypadaj\u0105cej na trzy ostatnie wieki jego istnienia w Europie. Grunt pod zwyci\u0119stwo wschodnich wp\u0142yw\u00f3w duchowych w cesarstwie przygotowa\u0142o panowanie dynastii syryjskiej (193-235)<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_edn3\">[3]<\/a>, za\u0142o\u017conej przez Septymiusza Sewera, kt\u00f3ry jako dow\u00f3dca legionu IV scytyjskiego, stacjonuj\u0105cego pod Antiochi\u0105, w 187 r. po\u015blubi\u0142 \u2013 a p\u00f3\u017aniej uczyni\u0142 cesarzow\u0105 \u2013 Juli\u0119 Domn\u0119, c\u00f3rk\u0119 arcykap\u0142ana b\u00f3stwa solarnego z Emesy syryjskiej. Ca\u0142y dw\u00f3r Sewer\u00f3w \u017cywo interesowa\u0142 si\u0119 doktrynami tajemnymi, orfizmem, hermetyzmem, neopitagoreizmem i kultami Wschodu. Ostatni cesarz z dynastii syryjskiej, Aleksander, przechowywa\u0142 na przyk\u0142ad w swoim lararium wizerunki Orfeusza, Apoloniusza z Tiany, Abrahama i Chrystusa. Orientalizacja cesarstwa pod wzgl\u0119dem politycznym to dzie\u0142o Dioklecjana (284-305) \u2013 cesarza, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 dw\u00f3r i rezydowa\u0142 nie w Rzymie, lecz w azjatyckiej Nikomedii. Dioklecjan zlikwidowa\u0142 podtrzymywane niemal przez trzysta lat pozory republiki, zast\u0119puj\u0105c je systemem dominatu, wzorowanym na orientalnych monarchiach hellenistycznych. Z chwil\u0105, gdy Konstantyn Wielki uczyni\u0142 religi\u0105 stanu chrze\u015bcija\u0144stwo \u2013 religi\u0119 przyby\u0142\u0105 ze Wschodu \u2013 proces orientalizacji i hellenizacji imperium rzymskiego dope\u0142ni\u0142 si\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; Hellenizacja cesarstwa rzymskiego dobieg\u0142a ko\u0144ca w IV wieku, lecz ju\u017c w 476 r. zhellenizowane cesarstwo upad\u0142o na Zachodzie. Kultura wyros\u0142a z syntezy pierwiastk\u00f3w rzymskich, greckich i orientalnych przetrwa\u0142a na Wschodzie, w Bizancjum. Ju\u017c jednak w VI wieku daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 trend ku ponownej romanizacji wschodniego cesarstwa. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas, jak opisuje to bizantynolog Kazimierz Zakrzewski,&nbsp;<em>\u201ewalka o wychowanie prawnicze, rzymskie\u201d<\/em>&nbsp;prowadzona&nbsp;<em>\u201eprzeciwko wychowaniu filozoficznemu i greckiemu\u201d<\/em>&nbsp;przez cesarza Justyniana I<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_edn4\">[4]<\/a>. W\u0142adca ten d\u0105\u017cy\u0142 do usuni\u0119cia wp\u0142yw\u00f3w grecko-azjatyckiej kultury hellenistycznej w imi\u0119 powrotu do czystego wzorca cywilizacyjnego Rzymu. W 529 r. pod pretekstem walki z pozosta\u0142o\u015bciami poga\u0144stwa Justynian zlikwidowa\u0142 najbardziej autorytatywny o\u015brodek mistycznej filozofii neoplato\u0144skiej \u2013 Akademi\u0119 w Atenach. Damaskios, ostatni scholarcha Akademii, jego pomocnik Simplikios i inni wyk\u0142adowcy musieli emigrowa\u0107 z cesarstwa na perski dw\u00f3r Sasanid\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p>&nbsp;&nbsp; Cz\u0119\u015b\u0107 konserwatyst\u00f3w oraz nacjonalist\u00f3w za wy\u0142\u0105czn\u0105 podstaw\u0119 naszej duchowej to\u017csamo\u015bci uwa\u017ca stworzon\u0105 przez staro\u017cytny Rzym \u201ecywilizacj\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105\u201d. Nie doceniaj\u0105 oni r\u00f3wnie mocno, a nawet wcale, znaczenia kultury s\u0142owia\u0144skiej, germa\u0144skiej czy celtyckiej, kt\u00f3rych regionalne odmiany stanowi\u0105 rzeczywiste \u017ar\u00f3d\u0142a to\u017csamo\u015bci poszczeg\u00f3lnych narod\u00f3w Europy. Maj\u0105 te\u017c sk\u0142onno\u015b\u0107 do uto\u017csamiania katolicyzmu z \u201ecywilizacj\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105\u201d i spu\u015bcizn\u0105 Rzymu, co jest fa\u0142szem. Katolicyzm nie wywodzi si\u0119 ani z cywilizacji rzymskiej, ani z \u017cadnej innej ziemskiej cywilizacji, lecz z boskiego Objawienia, a jako religia uniwersalna mo\u017ce i ma obj\u0105\u0107 i przenikn\u0105\u0107 wszystkie cywilizacje. Te same \u015brodowiska przedstawiaj\u0105 degeneracj\u0119 nowoczesnych spo\u0142ecze\u0144stw Zachodu jako efekt oderwania si\u0119 przez nie od w\u0142asnych rzymsko-\u0142aci\u0144skich korzeni. W \u015bwietle powy\u017cszych spostrze\u017ce\u0144 nasuwa si\u0119 raczej pytanie, czy nowoczesny \u201ezgni\u0142y Zach\u00f3d\u201d swymi najg\u0142\u0119bszymi korzeniami nie tkwi w\u0142a\u015bnie w cywilizacji rzymskiej. By\u0107 mo\u017ce zupe\u0142n\u0105 racj\u0119 maj\u0105 ci konserwaty\u015bci, kt\u00f3rzy w dzisiejszych Stanach Zjednoczonych widz\u0105 Rzym naszych czas\u00f3w<a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_edn5\">[5]<\/a>. Ale to \u017caden pow\u00f3d, by zachwyca\u0107 si\u0119 ani dzisiejszymi Stanami Zjednoczonymi, ani niegdysiejszym Rzymem.<\/p>\n\n\n\n<p>Adam Danek, 31 maja 2013<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_ednref1\">[1]<\/a>&nbsp;Andrzej Walicki,&nbsp;<em>W kr\u0119gu konserwatywnej utopii. Struktura i przemiany rosyjskiego s\u0142owianofilstwa<\/em>, Warszawa 2002, s. 98-99.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_ednref2\">[2]<\/a>&nbsp;Tam\u017ce, s. 156.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_ednref3\">[3]<\/a>&nbsp;Cesarze: Septymiusz Sewer (193-209), Lucjusz Septymiusz Geta (209-212), Septymiusz Karakalla (212-217), Heliogabal (218-222), Aleksander Sewer (222-235).<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_ednref4\">[4]<\/a>&nbsp;Kazimierz Zakrzewski,&nbsp;<em>Historia Bizancjum<\/em>, Krak\u00f3w 2007, s. 72.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/web.archive.org\/web\/20241208170443\/file:\/\/\/C:\/Users\/asus\/Downloads\/Czy%20tylko%20cywilizacja%20%C5%82aci%C5%84ska.doc#_ednref5\">[5]<\/a><em>\u201eAmeryka Busha-juniora jest be\u017c \u017cadnych w\u0105tpliwo\u015bci Rzymem naszego czasu; jej prezydent przemawia i decyduje dok\u0142adnie tak samo, jak Oktawian August, czy inny rzymski imperator: w\u0142adczo, majestatycznie i z niezachwian\u0105 pewno\u015bci\u0105 o swojej racji; nieub\u0142aganie dla wrog\u00f3w, karc\u0105co dla podejrzewanych o nielojalno\u015b\u0107 i \u0142askawie dla pos\u0142usznych, kt\u00f3rym pozwala wspania\u0142omy\u015blnie nazywa\u0107 si\u0119 \u00bbbra\u0107mi i kuzynami cesarza\u00ab, cho\u0107 i on, i oni doskonale wiedz\u0105, \u017ce s\u0105 tylko s\u0142ugami hegemona.\u201d<\/em>&nbsp;Jacek Bartyzel,&nbsp;<em>Na skrzy\u017cowaniu cywilizacji<\/em>, \u201ePro Fide, Rege et Lege\u201d, 2002, nr 1 (42), s. 2.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; &nbsp;Staro\u017cytny Rzym by\u0142 przedmiotem podziwu i fascynacji wielu konserwatyst\u00f3w, kt\u00f3rzy lubili podkre\u015bla\u0107 jego rol\u0119 cywilizacyjn\u0105 w dziejach Europy i \u015bwiata. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich rol\u0119 t\u0119 wr\u0119cz absolutyzowa\u0142a. Charles Maurras obwieszcza\u0142:&nbsp;\u201eJestem Rzymianinem, jestem cz\u0142owiekiem: dwa twierdzenia identyczne.\u201d. Gdzie indziej stwierdza\u0142, \u017ce bez wszystkiego, co w organizacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a wni\u00f3s\u0142 rzymski pierwiastek kulturowy, chrze\u015bcija\u0144stwo to tylko m\u0119tne&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-477","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/477","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=477"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/477\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":479,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/477\/revisions\/479"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=477"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=477"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=477"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}