{"id":505,"date":"2026-04-17T17:51:51","date_gmt":"2026-04-17T17:51:51","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=505"},"modified":"2026-04-17T17:51:51","modified_gmt":"2026-04-17T17:51:51","slug":"adam-danek-nudny-pisarz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-nudny-pisarz\/","title":{"rendered":"Adam Danek: “Nudny pisarz”"},"content":{"rendered":"\n

W\u015br\u00f3d m\u0142odszych czytelnik\u00f3w prawdopodobnie niewielu autor\u00f3w ma tak ugruntowan\u0105 opini\u0119 pisarza-nudziarza, jak Stefan \u017beromski. Lektura jego dzie\u0142, figuruj\u0105cych w szkolnych programach nauczania \u2013 czyli niekt\u00f3rych nowel, \u201eSyzyfowych prac\u201d<\/em>, \u201eLudzi bezdomnych\u201d<\/em> i \u201ePrzedwio\u015bnia\u201d<\/em> \u2013 pozostawia w ich g\u0142owach niejasne wspomnienie o pr\u00f3bach zasmucenia czytaj\u0105cego przez tw\u00f3rc\u0119 opisami warunk\u00f3w \u017cycia ubogich warstw spo\u0142ecze\u0144stwa oraz zaprz\u0105tni\u0119cia jego uwagi rozterkami bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 trudno\u015bci z odnalezieniem we w\u0142asnym \u017cyciu sensu. Przes\u0142anie ca\u0142ej tw\u00f3rczo\u015bci \u017beromskiego zazwyczaj zostaje sprowadzone do postulat\u00f3w og\u00f3lnej wra\u017cliwo\u015bci \u201ena drugiego cz\u0142owieka\u201d oraz wprowadzenia w Polsce nowoczesnego systemu opieki socjalnej. I w ten spos\u00f3b dorobek jednego z wybitnych polskich pisarzy jest rokrocznie zarzynany pod strychulcem wymy\u015blonym przez nie wiadomo kogo, bo pierwszy z przywo\u0142anych postulat\u00f3w zakrawa na \u017ca\u0142osny bana\u0142, a drugi zdezaktualizowa\u0142 si\u0119 dawno temu. Kto tak postrzega pisarstwo \u017beromskiego, ten wcale go nie pozna\u0142, bo poprzesta\u0142 na powierzchownym odb\u0119bnieniu tych jego utwor\u00f3w, kt\u00f3re niezbyt szcz\u0119\u015bliwie (bo monotematycznie) dobrali tw\u00f3rcy szkolnych program\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Ustrzec si\u0119 pu\u0142apki jednostronnego spojrzenia nie przychodzi \u0142atwo. Nawet tak b\u0142yskotliwy erudyta, jak Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz napisa\u0142: \u201e\u017beromski by\u0142 pisarzem za\u0142amania i sceptycyzmu.\u201d<\/em> Je\u017celi to prawda, to te\u017c tylko w odniesieniu do ledwie kilku jego powie\u015bci: \u201ePopio\u0142\u00f3w\u201d<\/em>, \u201eWiernej rzeki\u201d<\/em>, czy \u201eDziej\u00f3w grzechu\u201d<\/em> skomponowanych jako bynajmniej nie pochwalne studium moralnej degrengolady. Tymczasem obok wymienionych istnieje zupe\u0142nie odmienny nurt w spu\u015bci\u017anie tego autora \u2013 i to na nim m\u0142ode umys\u0142y powinny si\u0119 uczy\u0107, czym jest polska literatura. Tworz\u0105 go poematy proz\u0105, przez samego \u017beromskiego nazywane rapsodami: \u201eSen o szpadzie\u201d<\/em> (1906), \u201eNokturn\u201d<\/em> (1907), \u201eS\u0142owo o bandosie\u201d<\/em> (1908), \u201eDuma o Hetmanie\u201d<\/em> (1908), a tak\u017ce dramat \u201eR\u00f3\u017ca\u201d<\/em> (1909). Nie przemawia przez nie depresyjny sceptyk, lecz g\u0142\u0119boki patriota, kt\u00f3ry wch\u0142on\u0105\u0142 w siebie, odczu\u0142 w pe\u0142ni, prze\u017cy\u0142, przepracowa\u0142 w sobie wewn\u0119trznie dzieje Polski \u2013 pasmo zmarnowanych szans, gdzie wielko\u015bci tak cz\u0119sto podstawia\u0142y nog\u0119 anarchiczne ci\u0105goty Polak\u00f3w, egoizm, kult wolno\u015bci dla miernych, konformizm i jednoczesna z nim wrogo\u015b\u0107 ma\u0142ych ludzi do dyscypliny. I maj\u0105c to wszystko przed oczyma, tw\u00f3rca nawo\u0142uje do narodu, by przebudzi\u0142 w sobie nareszcie \u201ewol\u0119 mocy\u201d. Gdzie le\u017c\u0105 jej \u017ar\u00f3d\u0142a? \u201eWielko\u015bci, gdzie\u017c twoje imi\u0119?\u201d Dopiero ogniste zg\u0142oski rapsod\u00f3w ukazuj\u0105, \u017ce \u017beromski nie by\u0142 niedobitkiem rodzimego \u201epozytywizmu\u201d, z jego dr\u0119tw\u0105, naturalistyczn\u0105 manier\u0105 literack\u0105, lecz jednym z pi\u00f3r M\u0142odej Polski, polskiego neoromantyzmu. Rapsody \u017beromskiego to dzwoni\u0105ca spi\u017cem i \u017celazem poezja tyrtejska, budzicielka ducha narodu; to g\u0142os lutni Mickiewiczowskiego wajdeloty albo struny s\u0142owia\u0144skiego barda Bojana z poemat\u00f3w J\u00f3zefa Bohdana Zaleskiego. A jako bij\u0105ce serce tej poezji daje si\u0119 us\u0142ysze\u0107 my\u015bl, \u017ce rewolucja nie mo\u017ce si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 przeciw tradycji, lecz musi si\u0119 na niej oprze\u0107 \u2013 \u017ce rewolucja musi by\u0107 rewolucj\u0105 narodow\u0105. Nie przez przypadek narodowy syndykalista prof. Kazimierz Zakrzewski do ojc\u00f3w polskiego rewolucyjnego nacjonalizmu zalicza\u0142 trzech ludzi: polityka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, filozofa Stanis\u0142awa Brzozowskiego i pisarza Stefana \u017beromskiego.<\/p>\n\n\n\n

Istotnym w\u0105tkiem w tw\u00f3rczo\u015bci \u017beromskiego by\u0142o zainteresowanie pisarza problematyk\u0105 ba\u0142tyck\u0105, a osobliwie znaczeniem Pomorza dla Polski i jego zespoleniem z innymi ziemiami polskimi w ramach odrodzonego pa\u0144stwa. Sprawom tym po\u015bwi\u0119ci\u0142 trzy swoje wa\u017cne dzie\u0142a: poematy proz\u0105 \u201eWis\u0142a\u201d<\/em>(1918) i \u201eMi\u0119dzymorze\u201d<\/em> (1922) oraz powie\u015b\u0107 \u201eWiatr od morza\u201d<\/em> (1921). Poza nimi geografia ziem polskich zago\u015bci\u0142a w jego dorobku jeszcze raz, w poemacie proz\u0105 \u201ePuszcza jod\u0142owa\u201d<\/em> (1925), jednym z ostatnich utwor\u00f3w, jakie zd\u0105\u017cy\u0142 opublikowa\u0107 przed \u015bmierci\u0105. Warto podkre\u015bli\u0107, i\u017c \u017beromski opiewa\u0142 w nich urod\u0119 i dzieje cz\u0119\u015bci naszego kraju rzadko dostrzeganych przez polsk\u0105 literatur\u0119 \u2013 Mierzei Helskiej w \u201eMi\u0119dzymorzu\u201d<\/em> czy ziemi \u015bwi\u0119tokrzyskiej w \u201ePuszczy jod\u0142owej\u201d<\/em> \u2013 \u015bwiadomie chc\u0105c wzmocni\u0107 ich obecno\u015b\u0107 jako rezerwuar\u00f3w ducha narodu w zbiorowej wyobra\u017ani Polak\u00f3w. Ukazywa\u0142 rodakom, \u017ce przestrze\u0144 naszej narodowej romantyki i narodowej mistyki obejmuje nie tylko ukrai\u0144skie stepy i litewskie puszcze, ale rozci\u0105ga si\u0119 tak\u017ce na lasy i g\u00f3ry \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca, tak\u017ce na ba\u0142tycki brzeg, o kt\u00f3ry tyle razy naszym przodkom przychodzi\u0142o toczy\u0107 walk\u0119 z naje\u017ad\u017ac\u0105.  Jednostronn\u0105 dominacj\u0119 w micie narodowym tak zwanych b\u0142\u0119dnie \u201ekres\u00f3w wschodnich\u201d i pomijanie w nim innych, nie mniej przecie\u017c wa\u017cnych historycznych ziem polskich odczuwa\u0142 jako jego s\u0142abo\u015b\u0107, stan wymagaj\u0105cy przezwyci\u0119\u017cenia. Przekonaniu temu da\u0142 wyraz mi\u0119dzy innymi w artykule \u201ePort w Gdyni\u201d<\/em> (1925), napisanym na pro\u015bb\u0119 Zwi\u0105zku Obrony Kres\u00f3w Zachodnich. Stwierdza\u0142 w nim: \u201eOdwieczny nasz b\u0142\u0105d: zwracanie si\u0119 twarz\u0105, piersiami, nat\u0119\u017ceniem pasji i wszystkich si\u0142 do walki i zmagania si\u0119 jedynie ze Wschodem znowu toczy nasz organizm i nasze jestestwo. Wolimy nie tylko w czynie, lecz tak\u017ce w bezsilnych s\u0105dach i dora\u017anych chceniach le\u017a\u0107 przez b\u0142ota bia\u0142oruskie ku starym Dzikim Polom, a\u017ceby tam w spotkaniu z odwiecznym antagonist\u0105, z rozpasanym nomad\u0105, topi\u0107 si\u0142y w b\u0142otach i rozprasza\u0107 je po obcym polu, zamiast zwodzi\u0107 dzie\u0142o obronne, \u015bwietne, dostojne i nie\u015bmiertelnie wznios\u0142e. Co najmniej po\u0142owa naszego narodu nic wci\u0105\u017c nie chce wiedzie\u0107 o tej furcie do morza, o porcie w Gdyni. Jeszcze ca\u0142a masa ciemi\u0119g\u00f3w nie odetchn\u0119\u0142a ni razu powietrzem pot\u0119gi, kt\u00f3re si\u0119 unosi nad morzem. (\u2026). Powiedz\u0105 mi oczywi\u015bcie, \u017ce to nie sprawa i zadanie poet\u00f3w: porty budowa\u0107. Lecz trzeba ten port, jego obraz, jego niezb\u0119dn\u0105 konieczno\u015b\u0107, jego narodowe widziad\u0142o w duszach ludzkich wykuwa\u0107, ry\u0107 w sercach, ciosa\u0107 w granicie woli. Trzeba otoczy\u0107 to dzie\u0142o posp\u00f3ln\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105. Trzeba je za dnia i w nocy budowa\u0107 wszystkimi ziemiami i ca\u0142ym narodem.\u201d <\/em>\u017beromski nale\u017ca\u0142 do najwybitniejszych reprezentant\u00f3w regionalizmu w polskiej literaturze. W odniesieniu do przywo\u0142anych tutaj dzie\u0142 pisarza wynalezione niedawno okre\u015blenie \u201egeopoetyka\u201d wydaje si\u0119 znacznie bardziej uzasadnione, ni\u017c w odniesieniu do niekt\u00f3rych przereklamowanych, \u017cyj\u0105cych dzisiaj literat\u00f3w, dla kt\u00f3rych zosta\u0142o ono wymy\u015blone przez us\u0142u\u017cnych, i te\u017c przereklamowanych, \u017cyj\u0105cych dzisiaj krytyk\u00f3w literackich.<\/p>\n\n\n\n

\u017beromskiemu przypi\u0119to etykietk\u0119 \u201esocjalisty\u201d. Tymczasem analiza jego rzeczywistych pogl\u0105d\u00f3w dowodzi, \u017ce pisarz, kt\u00f3ry w m\u0142odo\u015bci nale\u017ca\u0142 do za\u0142o\u017conego przez Zygmunta Balickiego Zwi\u0105zku M\u0142odzie\u017cy Polskiej (\u201eZetu\u201d), by\u0142 zwolennikiem solidaryzmu narodowego oraz odmiany nacjonalizmu o ludowym zabarwieniu. By\u0107 mo\u017ce zap\u0142aci\u0142 za to utrat\u0105 najbardziej presti\u017cowej nagrody na \u015bwiecie. W latach 1921-1924 rozpatrywano bowiem jego kandydatur\u0119 do literackiej nagrody Nobla. Kandydaturze \u017beromskiego zaszkodzi\u0142o jednak ukazanie si\u0119 niemieckiego przek\u0142adu \u201eWiatru od morza\u201d<\/em>. Jak wspomina\u0142 p\u00f3\u017aniej \u00f3wczesny pose\u0142 polski w Sztokholmie, Alfred Wysocki, powie\u015b\u0107 t\u0119, opisuj\u0105c\u0105 wielowiekowe zmagania S\u0142owian, a potem Polak\u00f3w o utrzymanie si\u0119 na wybrze\u017cach Ba\u0142tyku, w Akademii Szwedzkiej \u201ekrytykowano nader surowo jako dokument antyniemieckiej propagandy\u201d<\/em>. Anders \u00d6sterling, pod\u00f3wczas sekretarz generalny Akademii i przewodnicz\u0105cy Komitetu Noblowskiego, potwierdzi\u0142, i\u017c \u017beromski wzbudza\u0142 w tych gremiach obawy \u201ejako wybitnie nacjonalistyczny pisarz\u201d<\/em>. Z etykietk\u0105 stereotypowego \u201esocjalisty\u201d k\u0142\u00f3ci si\u0119 tak\u017ce zawarta w dzie\u0142ach \u017beromskiego apologia chrze\u015bcija\u0144stwa, i to nie rozwodnionego do postaci md\u0142ej filozofijki pomagania innym ludziom, ale chrze\u015bcija\u0144stwa unosz\u0105cego ludzk\u0105 dusz\u0119 ku zjednoczeniu ze Stw\u00f3rc\u0105 poprzez ascez\u0119 i mistyk\u0119. Ust\u0119p po\u015bwi\u0119cony \u017cyciu \u015bw. Andrzeja \u015awierada w \u201eWi\u015ble\u201d<\/em>, opisy misji i m\u0119cze\u0144stwa \u015bw. Wojciecha w \u201eWietrze od morza\u201d<\/em> oraz \u017cycia monastycznego \u015bwi\u0119tokrzyskich benedyktyn\u00f3w w \u201ePuszczy jod\u0142owej\u201d <\/em>nale\u017c\u0105 z pewno\u015bci\u0105 do najpi\u0119kniejszych i najbardziej sugestywnych przyk\u0142ad\u00f3w polskiej literatury chrze\u015bcija\u0144skiej.<\/p>\n\n\n\n

Scharakteryzowane tutaj pokr\u00f3tce dzie\u0142a powinny by\u0107 czytane nie tylko w szko\u0142ach \u2013 o ile szko\u0142a ma rzeczywi\u015bcie odgrywa\u0107 znaczn\u0105 rol\u0119 w procesie u\u015bwiadamiania cz\u0142owiekowi zwi\u0105zku \u0142\u0105cz\u0105cego go z ziemi\u0105, narodem i jego tradycj\u0105. Powinno si\u0119 je czyta\u0107 i docenia\u0107 r\u00f3wnie\u017c w organizacjach programowo zorientowanych na rewitalizacj\u0119 wi\u0119zi narodowej i pa\u0144stwowej w spo\u0142ecze\u0144stwie zdewastowanym przez \u015bwiatopogl\u0105d liberalny. I jeszcze jedno. M\u0142odszych czytelnik\u00f3w, jak nadmieniono na pocz\u0105tku, w tw\u00f3rczo\u015bci \u017beromskiego podobno szczeg\u00f3lnie razi propagowana przez pisarza postawa spo\u0142ecznikowska. Ot\u00f3\u017c sprawy spo\u0142eczne bynajmniej nie s\u0105 a\u017c tak nieistotne, jak mog\u0105 si\u0119 wydawa\u0107 liceali\u015bcie, kt\u00f3ry w utworach literackich, o ile w og\u00f3le je czyta, poszukuje tylko i wy\u0142\u0105cznie akcji, najlepiej takiej, jak w ameryka\u0144skim filmie. Wr\u0119cz przeciwnie. Ale do tej \u015bwiadomo\u015bci trzeba przecie\u017c dojrze\u0107.<\/p>\n\n\n\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Adam Danek, 2 pa\u017adziernika 2012<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W\u015br\u00f3d m\u0142odszych czytelnik\u00f3w prawdopodobnie niewielu autor\u00f3w ma tak ugruntowan\u0105 opini\u0119 pisarza-nudziarza, jak Stefan \u017beromski. Lektura jego dzie\u0142, figuruj\u0105cych w szkolnych programach nauczania \u2013 czyli niekt\u00f3rych nowel, \u201eSyzyfowych prac\u201d, \u201eLudzi bezdomnych\u201d i \u201ePrzedwio\u015bnia\u201d \u2013 pozostawia w ich g\u0142owach niejasne wspomnienie o pr\u00f3bach zasmucenia czytaj\u0105cego przez tw\u00f3rc\u0119 opisami warunk\u00f3w \u017cycia ubogich warstw spo\u0142ecze\u0144stwa oraz zaprz\u0105tni\u0119cia jego uwagi rozterkami bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 trudno\u015bci…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-505","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/505","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=505"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/505\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":506,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/505\/revisions\/506"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=505"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=505"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=505"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}