{"id":511,"date":"2026-04-17T17:53:38","date_gmt":"2026-04-17T17:53:38","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=511"},"modified":"2026-04-17T17:53:38","modified_gmt":"2026-04-17T17:53:38","slug":"adam-danek-zagubiony-kaduceusz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-zagubiony-kaduceusz\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Zagubiony kaduceusz"},"content":{"rendered":"\n

14 lipca mija rocznica \u015bmierci profesora W\u0142adys\u0142awa Leopolda Jaworskiego<\/strong> (1865-1930). Po up\u0142ywie osiemdziesi\u0119ciu lat, w tym os\u0142awionego \u201eroku 1989\u201d, pami\u0119\u0107 o znakomitym uczonym i polityku wydaje si\u0119 nadzwyczaj s\u0142aba, za\u015b jego zaniedbany gr\u00f3b na krakowskim Cmentarzu Rakowickim przedstawia do\u015b\u0107 przygn\u0119biaj\u0105cy widok. A przecie\u017c w naszym kraju nie powinno brakowa\u0107 jego pomnik\u00f3w ani ulic czy plac\u00f3w jego imienia.<\/p>\n\n\n\n

W swoich spisywanych podczas II wojny \u015bwiatowej wspomnieniach Stanis\u0142aw Cat-Mackiewicz<\/strong>(1896-1966) pisa\u0142 o \u201epot\u0119\u017cnym m\u00f3zgu profesora Jaworskiego, wodza epigon\u00f3w sta\u0144czyk\u00f3w krakowskich\u201d<\/em>. Istotnie, gdy my\u015bli si\u0119 o tak zwanej szkole krakowskiej w polskim konserwatyzmie, samo przychodzi skojarzenie z has\u0142em \u201ehodowli m\u00f3zg\u00f3w\u201d, rzuconym przez Gottfrieda Benna<\/strong>(1886-1956). Pokoleniowa hodowla m\u00f3zg\u00f3w w salach uniwersytetu i politycznych gabinetach, u st\u00f3p Wawelu, w cieniu pami\u0105tek wielkiej przesz\u0142o\u015bci \u2013 wielkiej i roztrwonionej. Szko\u0142a krakowska to jednak nie tylko m\u00f3zg, zimne spojrzenie badacza zag\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 w pogmatwanej historii, ch\u0142odna i beznami\u0119tna kalkulacja polityczna; to r\u00f3wnie\u017c dusza. Tworzyli j\u0105 \u017carliwi katolicy: prof. J\u00f3zef Szujski<\/strong> (1835-1883), prof. Stanis\u0142aw Tarnowski<\/strong> (1837-1917), kt\u00f3rego przyjmowali papie\u017ce b\u0142. Pius IX, Leon XIII i \u015bw. Pius X, czy prof. Micha\u0142 Bobrzy\u0144ski<\/strong> (1849-1935), kt\u00f3ry Pismo \u015awi\u0119te czyta\u0142 wy\u0142\u0105cznie po grecku, bo nie uznawa\u0142 przek\u0142ad\u00f3w na j\u0119zyki narodowe. M\u0142odszy o pokolenie Jaworski, wychowany w wieku pozytywizmu, przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 doros\u0142ego \u017cycia by\u0142 niedowiarkiem; nawr\u00f3ci\u0142 si\u0119 dopiero po pi\u0119\u0107dziesi\u0105tce. I w\u0142a\u015bnie nawr\u00f3cenie ukszta\u0142towa\u0142o jego pogl\u0105dy g\u0142oszone w ostatnim dziesi\u0119cioleciu \u017cycia, znane jako romantyzm prawniczy<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Jaworski by\u0142 monarchist\u0105. W epoce Galicji pod ber\u0142em Habsburg\u00f3w najlepsze oparcie dla narodu widzia\u0142 w cesarzu. W 1912 r. podczas obrad Rady Pa\u0144stwa, wiede\u0144skiego parlamentu, m\u00f3wi\u0142: \u201eNie czynimy r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy polityk\u0105 polsk\u0105 a dynastyczn\u0105 polityk\u0105 pa\u0144stwow\u0105.\u201d<\/em> Po odrodzeniu niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa polskiego rozumia\u0142 jednak niemo\u017cno\u015b\u0107 prostego powrotu do niegdysiejszych form politycznych. Dlatego poszukiwa\u0142 konstrukcji ustrojowych, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby temu, co wieczne i temu, co stare wyrazi\u0107 si\u0119 w tym, co nowe. Jak niewielu polskich zachowawc\u00f3w zas\u0142u\u017cy\u0142 na miano rewolucyjnego konserwatysty<\/em>. Przej\u0105\u0142 na przyk\u0142ad od neopozytywisty Hansa Kelsena poj\u0119cie \u201eporz\u0105dku prawnego\u201d, ale zarazem zmieni\u0142 jego tre\u015b\u0107 \u2013 w uj\u0119ciu Jaworskiego porz\u0105dek prawny to unowocze\u015bniona posta\u0107 \u015bredniowiecznego ordo<\/em>, nadprzyrodzony \u0142ad moralny, wcielony w normy prawa pozytywnego.<\/p>\n\n\n\n

Wielu konserwatyst\u00f3w snuje w swoich dzie\u0142ach ciekawe, lecz og\u00f3lnikowe rozwa\u017cania, kt\u00f3re dobrze si\u0119 czyta, ale trudno z nich wywnioskowa\u0107, jakie konkretnie rozwi\u0105zania nale\u017cy aplikowa\u0107 do zastanej rzeczywisto\u015bci. Jaworski swoje idee zamyka\u0142 w najbardziej konkretnej postaci, jak to by\u0142o mo\u017cliwe \u2013 dopracowanych projekt\u00f3w ustawodawczych, gotowych do wprowadzenia na \u015bcie\u017ck\u0119 legislacyjn\u0105. Nale\u017cy tu wymieni\u0107 przede wszystkim dwa: \u201eProjekt Konstytucji\u201d<\/em> (1928) i \u201eProjekt Kodeksu Agrarnego\u201d<\/em> (1928), oba opatrzone obszernym komentarzem. Ten drugi zosta\u0142 opracowany na zlecenie ministra rolnictwa i mia\u0142 stanowi\u0107 skodyfikowany zbi\u00f3r wszystkich przepis\u00f3w prawa rolnego w Polsce. Oba dzie\u0142a ujawniaj\u0105 g\u0142\u0119boki antyliberalizm Jaworskiego. Ustr\u00f3j ekonomiczny, jaki proponowa\u0142 autor, \u0142\u0105czy\u0142 w sobie elementy korporacjonizmu i agraryzmu. W centrum ustroju politycznego sta\u0142 prezydent obdarzony prerogatywami tradycyjnych monarch\u00f3w (a zdaniem niekt\u00f3rych krytyk\u00f3w koncepcji Jaworskiego nawet rozleglejszymi). Ponadto w propozycjach ustrojowych krakowskiego profesora wszechstronnie przejawia\u0142o si\u0119 to, co nazwano potem jego \u201eromantyzmem prawniczym\u201d: konsekwentne podporz\u0105dkowanie norm prawnych katolickim normom religijnym. Na marginesie warto wspomnie\u0107 o stosunku Jaworskiego do w\u0142oskiego faszyzmu. My\u015bliciel by\u0142 wyra\u017anie zafascynowany niekt\u00f3rymi jego osi\u0105gni\u0119ciami, ale zarazem \u015bwiadom jego istotnych wad i brak\u00f3w. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce Polacy zamiast kopiowa\u0107 cudzoziemskie pomys\u0142y powinni stworzy\u0107 w dziedzinie ustroju co\u015b lepszego i w\u0142asnego. I w sferze projekt\u00f3w to mu si\u0119, w ocenie pisz\u0105cego te s\u0142owa, uda\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

Rewolucyjny konserwatyzm to tak\u017ce antylegalizm: w 1926 r. Jaworski popar\u0142 przewr\u00f3t majowy, co por\u00f3\u017cni\u0142o go z innymi przyw\u00f3dcami Stronnictwa Prawicy Narodowej, nastawionymi legalistycznie Micha\u0142em Bobrzy\u0144skim czy prof. Stanis\u0142awem Estreicherem<\/strong> (1869-1939). Jego koncepcjom towarzyszy\u0142o jednak zmienne szcz\u0119\u015bcie. Projekt Kodeksu Agrarnego nie zosta\u0142 ostatecznie uchwalony, projekt Konstytucji tak\u017ce nie, cho\u0107 szereg pomys\u0142\u00f3w zawartych w tym ostatnim przeniesiono do Konstytucji RP z 1935 r., zwanej kwietniow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Jaworski nie do\u017cy\u0142 jej przyj\u0119cia. Zmar\u0142 kilka lat wcze\u015bniej wskutek przewlek\u0142ej choroby, z kt\u00f3r\u0105 zmaga\u0142 si\u0119 od oko\u0142o trzydziestu lat, w tym w okresie swojej najbardziej wyt\u0119\u017conej aktywno\u015bci politycznej podczas I wojny \u015bwiatowej, gdy zajmowa\u0142 stanowisko prezesa Naczelnego Komitetu Narodowego. Z kolei nied\u0142ugo po promulgowaniu Konstytucji kwietniowej odszed\u0142 do Pana tw\u00f3rca polskiej szko\u0142y my\u015blenia o silnej w\u0142adzy, mentor Jaworskiego i jego o kilkana\u015bcie lat starszy przyjaciel \u2013 Micha\u0142 Bobrzy\u0144ski. Autor po\u015bmiertnych wspomnie\u0144 o obu tych m\u0119\u017cach stanu, zaprzyja\u017aniony z nimi Stanis\u0142aw Estreicher, zmar\u0142 z wycie\u0144czenia w hitlerowskim obozie koncentracyjnym w Oranienburgu, w ostatnich dniach tragicznego roku 1939.<\/p>\n\n\n\n

Zastanawiaj\u0105ce, \u017ce pokolenie szko\u0142y krakowskiej, kt\u00f3re odesz\u0142o w latach trzydziestych, pozostawi\u0142o tak niewielu uczni\u00f3w. Spo\u015br\u00f3d zdolnych adept\u00f3w jej konserwatywnej filozofii prof. Maciej Starzewski<\/strong>(1891-1944) zmar\u0142 podczas II wojny \u015bwiatowej, za\u015b prof. Konstanty Grzybowski<\/strong> (1901-1970) jeszcze przed wojn\u0105 odszed\u0142 od konserwatyzmu ku lewicy. W ten spos\u00f3b upadek pa\u0144stwa polskiego w 1939 r. \u2013 pa\u0144stwa, stoj\u0105cego w centrum my\u015bli konserwatyst\u00f3w krakowskich \u2013 po up\u0142ywie siedmiu dekad zamkn\u0105\u0142 dzieje szko\u0142y politycznej, liczone symbolicznie od daty publikacji przez m\u0142odych zachowawc\u00f3w \u201eTeki Sta\u0144czyka\u201d<\/em> (1869).<\/p>\n\n\n\n

Jaka szkoda, \u017ce ber\u0142o historycznego Sta\u0144czyka nie zachowa\u0142o si\u0119 do dzi\u015b. W\u015br\u00f3d narodowych pami\u0105tek w katedrze wawelskiej by\u0142oby wymownym i zobowi\u0105zuj\u0105cym znakiem. Ale kaduceusz Sta\u0144czyka to idea, to byt my\u015blny. Odk\u0105d zosta\u0142 wypuszczony przez zst\u0119puj\u0105cych w groby, le\u017ca\u0142 zaniedbany przez nast\u0119pne siedemdziesi\u0105t lat. Dzisiaj, kiedy polityczne ci\u0119\u017cary i szale wagi zn\u00f3w s\u0105 w ruchu, gdy w\u015br\u00f3d nich wa\u017cy si\u0119 los Polski, kto wreszcie podniesie kaduceusz? Kto znajdzie w sobie do\u015b\u0107 mocy, by go pod\u017awign\u0105\u0107?<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek<\/strong>, 14 lipca 2012<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

14 lipca mija rocznica \u015bmierci profesora W\u0142adys\u0142awa Leopolda Jaworskiego (1865-1930). Po up\u0142ywie osiemdziesi\u0119ciu lat, w tym os\u0142awionego \u201eroku 1989\u201d, pami\u0119\u0107 o znakomitym uczonym i polityku wydaje si\u0119 nadzwyczaj s\u0142aba, za\u015b jego zaniedbany gr\u00f3b na krakowskim Cmentarzu Rakowickim przedstawia do\u015b\u0107 przygn\u0119biaj\u0105cy widok. A przecie\u017c w naszym kraju nie powinno brakowa\u0107 jego pomnik\u00f3w ani ulic czy plac\u00f3w jego imienia….<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-511","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/511","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=511"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/511\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":512,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/511\/revisions\/512"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=511"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=511"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=511"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}