Z powodu wielo\u015bci \u015brodowisk i nurt\u00f3w nazywaj\u0105cych siebie prawicowymi oraz wielop\u0142aszczyznowej rozbie\u017cno\u015bci ich pogl\u0105d\u00f3w cz\u0119sto \u2013 i zasadnie \u2013 powraca pytanie o to, kto w\u0142a\u015bciwie mo\u017ce pretendowa\u0107 do miana prawicy i na jakiej podstawie. Na przek\u00f3r zniech\u0119caj\u0105cym sugestiom (czynionym zazwyczaj przez tych, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119 rozstrzygni\u0119cia na swoj\u0105 niekorzy\u015b\u0107), jest to problem jak najbardziej rozstrzygalny. Jednego z kryteri\u00f3w prawicowo\u015bci dostarcza stosunek najszerzej pojmowanych grup prawicowych do demoliberalnego ustroju politycznego. Do Prawicy w jej w\u0119\u017cszym, w\u0142a\u015bciwym znaczeniu zalicza\u0107 wypada jedynie nurty ustosunkowane do niego jednoznacznie negatywnie \u2013 odrzucaj\u0105ce demoliberalizm i postuluj\u0105ce zast\u0105pienie go w pa\u0144stwie innym ustrojem. Tym samym, do rozumianej \u015bci\u015blej Prawicy nie zaliczaj\u0105 si\u0119 \u015brodowiska, kt\u00f3re nie podwa\u017caj\u0105 re\u017cimu liberalno-demokratycznego, to znaczy:<\/p>\n\n\n\n
1) afirmuj\u0105 obecny ustr\u00f3j bez zastrze\u017ce\u0144, cho\u0107by jako \u201enajmniejsze z\u0142o\u201d;<\/p>\n\n\n\n
2) akceptuj\u0105 go w jego g\u0142\u00f3wnych zasadach, a domagaj\u0105 si\u0119 zmian w drugorz\u0119dnych rozwi\u0105zaniach szczeg\u00f3\u0142owych, nie naruszaj\u0105cych jego istoty;<\/p>\n\n\n\n
3) krytykuj\u0105 jego aktualn\u0105, konkretn\u0105 posta\u0107 za niezrealizowanie jego w\u0142asnych zasad, domagaj\u0105c si\u0119 jego wi\u0119kszej czy g\u0142\u0119bszej \u201edemokratyzacji\u201d, \u201eliberalizacji\u201d, \u201erepublikanizacji\u201d itp.<\/p>\n\n\n\n
Praktyka pokazuje przy tym, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni przedstawiciele Prawicy nierzadko miewaj\u0105 k\u0142opot z udzieleniem odpowiedzi na stawiane im zawsze przez demokrat\u00f3w pytanie \u201eJe\u015bli nie demokracja, to w takim razie co?\u201d. Pytanie o ustrojow\u0105 alternatyw\u0119 dla niszczycielskiego demoliberalizmu nale\u017ca\u0142o zreszt\u0105 do najbardziej wa\u017ckich dla Prawicy zagadnie\u0144 przez ca\u0142y wiek dwudziesty. Problemu z odpowiedzeniem na wyzwanie demokracji na p\u0142aszczy\u017anie ustroju nie mia\u0142 na dobr\u0105 spraw\u0119 tylko jeden z jej kierunk\u00f3w \u2013 monarchi\u015bci. Pozosta\u0142e kierunki, oceniaj\u0105c pesymistycznie realno\u015b\u0107 szans monarchicznej restauracji, nie bez trudu poszukiwa\u0142y rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby w nowych formach instytucjonalnych zachowa\u0107 tradycyjne zasady polityczne. Pocz\u0105wszy od zako\u0144czenia I wojny \u015bwiatowej wiele z nich zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 ku autorytaryzmowi, r\u00f3\u017cnie realizowanemu w poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stwach. Polsk\u0105 specyfik\u0119 tworzy\u0142y pr\u00f3by opracowania ustroju niedemokratycznej republiki, eliminuj\u0105cego z funkcjonowania pa\u0144stwa niesta\u0142o\u015b\u0107, charakterystyczn\u0105 zar\u00f3wno dla modelu demokratycznego (stan permanentnej \u201eanarchii kontrolowanej\u201d), jak i modelu autorytarnego (problem zachowania ci\u0105g\u0142o\u015bci rz\u0105d\u00f3w po nieuchronnej \u015bmierci lub rezygnacji przyw\u00f3dcy). Pr\u00f3by te przybiera\u0142y posta\u0107 niekiedy wr\u0119cz gotowych projekt\u00f3w konstytucji, dopracowanych szczeg\u00f3\u0142owo i profesjonalnie pod wzgl\u0119dem techniki prawnej. Ich autorami byli znamienici polscy konserwaty\u015bci: prof. W\u0142adys\u0142aw Leopold Jaworski <\/strong>(1865-1930), dr Stanis\u0142aw Bukowiecki <\/strong>(1867-1944), W\u0142adys\u0142aw Studnicki <\/strong>(1867-1953), Eustachy ksi\u0105\u017c\u0119 Sapieha <\/strong>(1881-1963), dr Jan Bobrzy\u0144ski <\/strong>(1882-1951), prof. W\u0142adys\u0142aw Zawadzki <\/strong>(1885-1939), Adam Piasecki <\/strong>(1898-1938); rzadziej pi\u0142sudczycy, jak Tadeusz Ho\u0142\u00f3wko <\/strong>(1889-1931) i p\u0142k Ignacy Matuszewski <\/strong>(1891-1946), oraz narodowcy, jak Adam Doboszy\u0144ski <\/strong>(1904-1949) i dr Juliusz Sas-Wis\u0142ocki <\/strong>(1909-1973). \u017baden z przygotowanych przez nich projekt\u00f3w nie zosta\u0142 przyj\u0119ty, wi\u0119kszo\u015b\u0107 natomiast pos\u0142u\u017cy\u0142a za inspiracj\u0119 i merytoryczne wsparcie tw\u00f3rcom* Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1935 r., zwanej kwietniow\u0105, do kt\u00f3rej zreszt\u0105 wesz\u0142o wiele proponowanych w nich rozwi\u0105za\u0144. Rozdziela\u0142y one zazwyczaj kompetencje w\u0142adcze, w nier\u00f3wnych proporcjach, pomi\u0119dzy g\u0142ow\u0119 pa\u0144stwa, cia\u0142o o elitarnym sk\u0142adzie oraz cia\u0142o pochodz\u0105ce z wybor\u00f3w, co nawi\u0105zywa\u0142o do znanej w epokach przednowoczesnych idei rz\u0105du mieszanego (regimen commixtum<\/em>), dziel\u0105cego w\u0142adz\u0119 we wsp\u00f3lnocie politycznej pomi\u0119dzy monarch\u0119, arystokracj\u0119 i lud. Prezydentowi republiki przyznawano w nich pozycj\u0119 ustrojow\u0105 analogiczn\u0105 do w\u0142adcy w tradycyjnej monarchii (i to niekiedy w jej najmocniejszym wariancie). Wykonawcza funkcja w\u0142adzy dzier\u017cy\u0142a w nich sw\u00f3j naturalny prymat nad funkcjami ustawodawcz\u0105 i s\u0105downicz\u0105. Te same zasady urzeczywistni\u0142a Konstytucja kwietniowa.<\/p>\n\n\n\n Konstytucja z 1935 r. przypuszczalnie nie mog\u0142aby zosta\u0107 uchwalona w warunkach trwaj\u0105cej demokracji \u2013 gdyby gruntu pod jej przyj\u0119cie nie przygotowa\u0142y wcze\u015bniej dyktatorskie rz\u0105dy Marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. Aby mog\u0142a si\u0119 dokona\u0107 zmiana ustroju w kierunku postulowanym przez Prawic\u0119, kto\u015b musi wcze\u015bniej przetr\u0105ci\u0107 kr\u0119gos\u0142up demokracji. Uczyni\u0107 to mo\u017ce za\u015b ktokolwiek. I dlatego, my\u015bl\u0105c o swoich przysz\u0142ych wyborach politycznych, polska Prawica powinna zainteresowa\u0107 si\u0119 szerzej do\u015bwiadczeniem pa\u0144stw obszaru postsowieckiego, w kt\u00f3rych ukszta\u0142towa\u0142 si\u0119 specyficzny typ dyktatury, z elementami autorytaryzmu, bez szczeg\u00f3lnego przekonania zas\u0142aniaj\u0105cej si\u0119 czasem siermi\u0119\u017cn\u0105 demokratyczn\u0105 fasad\u0105.<\/p>\n\n\n\n Typ \u00f3w przyci\u0105ga uwag\u0119 \u015bwiata zw\u0142aszcza na Bliskim Wschodzie i w Azji \u015arodkowej, gdzie realizowali go lub realizuj\u0105: w Syrii \u2013 Hafiz al-Assad <\/strong>(1930-2000, prezydent 1971-2000) i jego syn Baszar <\/strong>(ur. 1965, prezydent od 2000 r.), w Azerbejd\u017canie \u2013 Hejdar Alijew <\/strong>(1923-2003, prezydent 1993-2003) i jego syn Ilham <\/strong>(ur. 1961, prezydent od 2003 r.), w Uzbekistanie \u2013 Islom Karimow <\/strong>(ur. 1938, prezydent od 1991 r.), w Kazachstanie \u2013 Nursu\u0142tan Nazarbajew <\/strong>(ur. 1940, prezydent od 1991 r.), w Turkmenistanie \u2013 Saparmurat Nijazow <\/strong>zwany Turkmenbasz\u0105<\/em> <\/strong>(1940-2006, prezydent 1991-2006) i cz\u0119\u015bciowo jego nast\u0119pca Gurbangu\u0142y Berdymuchammedow <\/strong>(ur. 1957, prezydent od 2007 r.). Wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c w s\u0105siaduj\u0105cej z Polsk\u0105 Bia\u0142orusi w postaci rz\u0105d\u00f3w Alaksandra \u0141ukaszenki <\/strong>(ur. 1954, prezydent od 1994 r.).<\/p>\n\n\n\n System polityczny, o kt\u00f3rym mowa, wyrasta\u0142 dot\u0105d na pod\u0142o\u017cu postkomunistycznym: w zasadzie wszyscy wymienieni dyktatorzy, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c syryjskiego, zdobywali do\u015bwiadczenie pa\u0144stwowe w instytucjach sowieckich (Hejdar Alijew s\u0142u\u017cy\u0142 nawet w najbardziej przera\u017caj\u0105cej z nich \u2013 NKWD). Na ideowe oblicze systemu wp\u0142ywa to jednak tylko powierzchownie lub wcale. Cechuje go raczej sk\u0142onno\u015b\u0107 do politycznego pragmatyzmu, a elit\u0119 rz\u0105dow\u0105 tworz\u0105 politycy typu technokratycznego, st\u0105d mo\u017cna go okre\u015bli\u0107 mianem \u201edyktatury technicznej\u201d. To dyktatura mglista pod wzgl\u0119dem ideowym (podobnie, jak sanacyjna czy faszystowska), co paradoksalnie mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 dla Prawicy sprzyjaj\u0105c\u0105 okoliczno\u015bci\u0105: stanowi pust\u0105 normatywnie form\u0119, kt\u00f3r\u0105 trzeba dopiero wype\u0142ni\u0107 okre\u015blon\u0105 tre\u015bci\u0105. Nowa forma ustrojowa potrzebuje swoich teoretyk\u00f3w i my\u015blicieli, a tak\u017ce zwyk\u0142ych ideolog\u00f3w, co otwiera pole dla tw\u00f3rc\u00f3w niedemokratycznych koncepcji filozoficznych, socjologicznych, politycznych czy prawnych.<\/p>\n\n\n\n Pomimo ideowej nieokre\u015blono\u015bci, opisywany typ dyktatury wydaje si\u0119 realnie wzmacnia\u0107 pa\u0144stwo. Skupiona wok\u00f3\u0142 dyktatora technokratyczna elita wykazuje zrozumienie dla racji stanu, kt\u00f3rej nie musi maskowa\u0107 deklarowanymi celami ideologicznymi ani poprawn\u0105 politycznie nowomow\u0105. Jak pokazuj\u0105 przywo\u0142ane przyk\u0142ady, przejawia wi\u0119ksz\u0105 elastyczno\u015b\u0107 w polityce zagranicznej i zarazem wi\u0119ksz\u0105 odporno\u015b\u0107 na zewn\u0119trzne naciski, ni\u017c rz\u0105d demokratyczny. (Ka\u017cde pa\u0144stwo, gdzie rz\u0105d pozostaje niezale\u017cny od parlamentarnych kaprys\u00f3w i k\u0142\u00f3tni, odznacza si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 sterowno\u015bci\u0105 polityki i preferuje w niej cele d\u0142ugofalowe.). Cechuje j\u0105 wi\u0119c statokratyzm<\/em> \u2013 nastawienie \u201epa\u0144stwow\u0142adcze\u201d (jeszcze jedno podobie\u0144stwo do dyktatury sanacyjnej i faszystowskiej). Zalety te sprawiaj\u0105, \u017ce wyst\u0119puj\u0105c z pozycji prawicowych, nale\u017cy doceni\u0107 ten model dyktatury, zamiast krytykowa\u0107 go i odrzuca\u0107 na przyk\u0142ad za jej ambiwalentny stosunek do tradycji czy brak chrze\u015bcija\u0144skich postaw aksjologicznych (kolejne cechy wsp\u00f3lne z rz\u0105dami sanacyjnymi i faszystowskimi).<\/p>\n\n\n\n Omawiany tu typ dyktatury m\u00f3g\u0142by okaza\u0107 si\u0119 u\u017cyteczny, poprzedzaj\u0105c rekonstrukcj\u0119 ustroju pa\u0144stwa zgodn\u0105 z ideami Prawicy i przygotowuj\u0105c dla niej pole. A nawet w przypadku, gdyby po umocnieniu w\u0142asnych rz\u0105d\u00f3w okaza\u0142 si\u0119 nieusuwalny, samo zast\u0105pienie nim demokracji by\u0142oby jako\u015bciow\u0105 zmian\u0105 na lepsze. Je\u017celi uznajemy zaistnienie tego modelu w Polsce za po\u017c\u0105dane, powinni\u015bmy podj\u0105\u0107 uwa\u017cne studia nad znanymi nam wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie przypadkami jego budowy. U\u0142atwia je fakt, i\u017c jeden z takich przypadk\u00f3w dotyczy pa\u0144stwa granicz\u0105cego z Polsk\u0105. Obecny system polityczny Bia\u0142orusi ma jednak ten sam s\u0142aby punkt, co ka\u017cda z wyliczonych wcze\u015bniej dyktatur: \u017caden dyktator, gdyby nawet okaza\u0142 si\u0119 d\u0142ugowiecznym i zr\u0119cznym w\u0142adc\u0105, nie b\u0119dzie nie\u015bmiertelny. Stworzenie dyktatury tego rodzaju, cho\u0107by imponowa\u0142a swoimi osi\u0105gni\u0119ciami politycznymi, zawsze pozostanie wyj\u015bciem tymczasowym, ostatecznie niewystarczaj\u0105cym. Dobry ustr\u00f3j musi zapewnia\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 w\u0142adzy pa\u0144stwowej, a \u015bci\u015blej \u2013 bezpieczne wy\u0142onienie nast\u0119pcy osoby stoj\u0105cej na czele pa\u0144stwa i przekazanie jej rz\u0105d\u00f3w. Nie gwarantuje ich, jak dowodzi historia, \u017caden system autorytarny. Szereg warto\u015bciowych rozwi\u0105za\u0144 tego problemu proponuj\u0105 natomiast og\u0142oszone w okresie mi\u0119dzywojennym koncepcje ustrojowe polskich konserwatyst\u00f3w, nacjonalist\u00f3w i pi\u0142sudczyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Adam Danek<\/strong>, 3 lipca 2012<\/p>\n\n\n\n * Najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 odegrali w\u015br\u00f3d nich zwi\u0105zani z sanacj\u0105 konserwaty\u015bci Wojciech Rostworowski <\/strong>(1877-1952) i Bohdan Podoski <\/strong>(1894-1986) oraz zaliczani cz\u0119sto do zachowawc\u00f3w pi\u0142sudczycy p\u0142k Walery S\u0142awek <\/strong>(1879-1939) i Stanis\u0142aw Car <\/strong>(1882-1938).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Z powodu wielo\u015bci \u015brodowisk i nurt\u00f3w nazywaj\u0105cych siebie prawicowymi oraz wielop\u0142aszczyznowej rozbie\u017cno\u015bci ich pogl\u0105d\u00f3w cz\u0119sto \u2013 i zasadnie \u2013 powraca pytanie o to, kto w\u0142a\u015bciwie mo\u017ce pretendowa\u0107 do miana prawicy i na jakiej podstawie. Na przek\u00f3r zniech\u0119caj\u0105cym sugestiom (czynionym zazwyczaj przez tych, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119 rozstrzygni\u0119cia na swoj\u0105 niekorzy\u015b\u0107), jest to problem jak najbardziej rozstrzygalny….<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-513","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/513","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=513"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/513\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":514,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/513\/revisions\/514"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=513"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=513"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=513"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}