Powszechnie zwyk\u0142o si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o istnieniu w XX wieku \u201edw\u00f3ch totalitaryzm\u00f3w\u201d: komunistycznego oraz narodowo-socjalistycznego. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 obiegowych opinii, to rozr\u00f3\u017cnienie jest b\u0142\u0119dne, poniewa\u017c ustr\u00f3j polityczny i ekonomiczny pa\u0144stw komunistycznych (Zwi\u0105zku Sowieckiego, \u201edemolud\u00f3w\u201d, Chi\u0144skiej Republiki Ludowej czy, do dzi\u015b, Korea\u0144skiej Republiki Ludowo-Demokratycznej) zas\u0142u\u017cy\u0142 ca\u0142kowicie na miano narodowo-socjalistycznego (\u0142\u0105cz\u0105c plebejski, niechrze\u015bcija\u0144ski nacjonalizm w warstwie ideologicznej z socjalizmem w warstwie spo\u0142eczno-ekonomicznej), za\u015b III Rzesza wykazywa\u0142a \u0142udz\u0105ce podobie\u0144stwo do pa\u0144stw komunistycznych na p\u0142aszczy\u017anie zar\u00f3wno ustroju politycznego, jak i jego podstawy ideologicznej (biologizm i rasizm to odmiany materializmu) czy polityki gospodarczej. Ka\u017cde z tych pa\u0144stw r\u00f3\u017cni\u0142o si\u0119 nieco od pozosta\u0142ych, posiada\u0142o sw\u0105 lokaln\u0105 specyfik\u0119 ustrojow\u0105, niemniej zasadne wydaje si\u0119 raczej m\u00f3wienie po prostu o (jednym) totalitaryzmie jako modelu ustrojowym, ni\u017c, nie wiadomo dlaczego, o \u201edw\u00f3ch totalitaryzmach\u201d.<\/p>\n\n\n\n
O ile jednak w medialnych przekazach kolaboracja rozmaitych os\u00f3b z totalitaryzmem hitlerowskim, praca w kontrolowanym przeze\u0144 aparacie pa\u0144stwa, przynale\u017cno\u015b\u0107 do jego organizacji partyjnej uchodzi za z\u0142o w czystej postaci, stanowi przedmiot oburzenia, odrazy oraz gniewnych \u017c\u0105da\u0144 rozliczenia, kar i ekspiacji, o tyle analogiczne zwi\u0105zki r\u00f3\u017cnych innych os\u00f3b czy \u015brodowisk z totalitaryzmem komunistycznym chroni si\u0119 przed tak\u0105 stygmatyzacj\u0105, oburzaj\u0105c si\u0119 z kolei, \u017ce \u201enie mo\u017cna tak radykalnie upraszcza\u0107\u201d, \u017ce \u201erzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a bardziej z\u0142o\u017cona i wielop\u0142aszczyznowa\u201d (widocznie tylko w III Rzeszy by\u0142a prosta i jednop\u0142aszczyznowa), \u017ce nale\u017cy j\u0105 przedstawia\u0107 w spos\u00f3b uwzgl\u0119dniaj\u0105cy niuanse, rozr\u00f3\u017cniaj\u0105c poszczeg\u00f3lne przypadki.<\/p>\n\n\n\n
Repertuar sposob\u00f3w usprawiedliwiania wsp\u00f3\u0142pracy z systemem komunistycznym pozostaje do\u015b\u0107 ograniczony. Wymie\u0144my najwa\u017cniejsze z nich. Po pierwsze, przecie\u017c nie wszyscy, kt\u00f3rzy nale\u017celi do partii komunistycznej, byli ideowymi komunistami. Doktryna nie wytrzymywa\u0142a presji rzeczywisto\u015bci, wi\u0119c w partii dominowali pragmatycy, przedk\u0142adaj\u0105cy polityk\u0119 nad ideologi\u0119. Nie wszyscy te\u017c wst\u0119powali do partii z sympatii dla jej programu \u2013 wielu praktycznych spraw zwyczajnie nie da\u0142o si\u0119 za\u0142atwi\u0107 bez partyjnej legitymacji. Po drugie, z tego ostatniego powodu do partii przyst\u0119powa\u0142o wielu profesjonalist\u00f3w-fachowc\u00f3w, kt\u00f3rzy musieli do niej nale\u017ce\u0107 z uwagi na zajmowane przez siebie stanowiska lub po to, by m\u00f3c zasiada\u0107 w cia\u0142ach decyzyjnych w swojej dziedzinie (gospodarki, nauki, administracji pa\u0144stwowej). C\u00f3\u017c mogli poradzi\u0107 \u2013 taki by\u0142 wtedy wym\u00f3g, takie czasy. I tylko dlatego odpowiedzialni specjali\u015bci nale\u017celi do partii, bo do komunistycznej ideologii nie przywi\u0105zywali \u017cadnej wagi. Po trzecie, \u201edo partii nale\u017celi r\u00f3wnie\u017c porz\u0105dni ludzie\u201d, nie tylko zbrodniarze, politrucy albo cyniczni z\u0142odzieje. Nierzadko wst\u0119powali do niej nawet szczerzy patrioci, \u015bwiadomi, \u017ce to niestety jedyna droga, by uzyska\u0107 wp\u0142yw na losy kraju i zrobi\u0107 co\u015b dla jego dobra. Po czwarte, z komun\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowali wybitni geopolitycy \u2013 w PRL prof. Zygmunt Wojciechowski <\/strong>(1900-1955) czy prof. Konstanty Grzybowski <\/strong>(1901-1970), w stalinowskim Zwi\u0105zku Sowieckim \u2013 Dombrowskij czy Zoff. Dzi\u0119ki przystaniu do obozu w\u0142adzy mogli oni wp\u0142ywa\u0107 na polityk\u0119 zagraniczn\u0105 komunistycznego pa\u0144stwa, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do jej racjonalizacji i kieruj\u0105c j\u0105 na tory realizacji polskiej racji stanu. Ludzi tych, konkluduje si\u0119, nie wolno pot\u0119pia\u0107, trzeba natomiast stara\u0107 si\u0119 zrozumie\u0107 ich sytuacj\u0119 i doceni\u0107 to, co w trudnym po\u0142o\u017ceniu uda\u0142o im si\u0119 uczyni\u0107 dla Kraju.<\/p>\n\n\n\n Dlaczego jednak powy\u017csze uwagi nie mia\u0142yby stosowa\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do kolaborant\u00f3w i oficjeli pa\u0144stwa hitlerowskiego? Czy w stosunku do nich by\u0142y mniej prawdziwe? W niniejszej pr\u00f3bie odpowiedzi na to pytanie zaprezentujemy tylko jeden przyk\u0142ad \u2013 sylwetk\u0119 Waltera Schellenberga <\/strong>(1910-1952), wysokiej rangi esesmana i funkcjonariusza aparatu bezpiecze\u0144stwa III Rzeszy, zast\u0119pcy szefa wydzia\u0142u kontrwywiadowczego Gestapo (1939-1941), szefa Zagranicznej S\u0142u\u017cby Informacyjnej SD (1941-1944), stanowi\u0105cej wywiad SS, a u schy\u0142ku II wojny \u015bwiatowej szefa ujednoliconej niemieckiej s\u0142u\u017cby wywiadowczej (1944-1945).<\/p>\n\n\n\n Walter Schellenberg zapisa\u0142 si\u0119 do ruchu hitlerowskiego latem 1933 r., a wi\u0119c dopiero po obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w przez Hitlera. Na osoby takie jak on w NSDAP m\u00f3wiono z\u0142o\u015bliwie \u201emarcowy fio\u0142ek\u201d (M\u00e4rzveilchen<\/em>), poniewa\u017c przyst\u0105pi\u0142y do partii ju\u017c po przej\u0119ciu przez ni\u0105 pe\u0142ni w\u0142adzy (w marcu 1933 r.) w nadziei na osi\u0105gni\u0119cie dzi\u0119ki temu wymiernych korzy\u015bci. Schellenberg uczyni\u0142 to zatem z pobudek interesownych, a nie ideowych. Waha\u0142 si\u0119, czy bardziej op\u0142acalne b\u0119dzie wst\u0105pienie do SA czy do SS. Ostatecznie wybra\u0142 SS, z nader prozaicznych powod\u00f3w: czarny esesma\u0144ski mundur by\u0142 niepor\u00f3wnywalnie bardziej stylowy od burych koszul SA-man\u00f3w, robi\u0142 wi\u0119ksze wra\u017cenie na r\u00f3wie\u015bnikach, no i bardziej przykuwa\u0142 uwag\u0119 kobiet. SS uchodzi\u0142y w potocznej opinii za elit\u0119 ruchu, formacj\u0119 presti\u017cow\u0105, natomiast s\u0142yn\u0105ce z alkoholowych eksces\u00f3w i bez\u0142adnych burd SA za \u015brodowisko odpowiednie dla rzesz jego plebejskich, prostodusznych i niezbyt rozgarni\u0119tych zwolennik\u00f3w. W szeregach SS Schellenberg zachowywa\u0142 si\u0119 pocz\u0105tkowo jak typowy koniunkturalista. Poniewa\u017c od dzia\u0142aczy oczekiwano negatywnego stosunku do katolicyzmu, wychowany w katolickiej rodzinie Schellenberg wyg\u0142asza\u0142 na organizacyjnych zebraniach antyklerykalne referaty wymierzone w Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. Jak wspomina\u0142 w swoich pami\u0119tnikach, faktycznie u\u0142atwi\u0142y mu one karier\u0119. (Ostatecznie doszed\u0142, mimo m\u0142odego wieku, do stopnia SS-Brigadef\u00fchrera<\/em> \u2013 partyjnego odpowiednika genera\u0142a brygady; podczas wojny dodatkowo uzyska\u0142 \u015bci\u015ble wojskowe uprawnienia dow\u00f3dcy dywizji.).<\/p>\n\n\n\n Kariera za\u015b rozwija\u0142a si\u0119 szybko, poniewa\u017c m\u0142ody prawnik wykazywa\u0142 du\u017ce zdolno\u015bci osobiste i gotowo\u015b\u0107 do ci\u0119\u017ckiej pracy. W ci\u0105gu kilku lat sta\u0142 si\u0119 ekspertem od spraw bezpiecze\u0144stwa wewn\u0119trznego pa\u0144stwa i pracy operacyjnej jego s\u0142u\u017cb informacyjnych. W ci\u0105gu kilku kolejnych zbudowa\u0142 jeden z najlepszych, najbardziej profesjonalnych wywiad\u00f3w \u015bwiata. Zdemaskowanie podczas II wojny \u015bwiatowej Richarda Sorge, wysokiej klasy podw\u00f3jnego agenta szpieguj\u0105cego dla ZSRS w Japonii, przez japo\u0144sk\u0105 wojskow\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 bezpiecze\u0144stwa (Kempeitai<\/em>) nale\u017cy do najg\u0142o\u015bniejszych afer wywiadowczych w historii. Na Sorgego naprowadzi\u0142 Japo\u0144czyk\u00f3w jeden z podw\u0142adnych Schellenberga, wys\u0142any przeze\u0144 do Kraju Kwitn\u0105cej Wi\u015bni w celu rozpracowania tego doskonale zakonspirowanego kreta.*<\/p>\n\n\n\n Walter Schellenberg nie zalicza\u0142 si\u0119 przy tym do rasist\u00f3w czy ideowych nazist\u00f3w. Przeciwnie, dystansowa\u0142 si\u0119 od rasistowskiej ideologii. Krytykowa\u0142 j\u0105 w s\u0142u\u017cbowych rozmowach ze swoim bezpo\u015brednim prze\u0142o\u017conym, szefem G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy (RSHA) Reinhardem Heydrichem, przekonuj\u0105c, i\u017c prowadzi ona w\u0142adze III Rzeszy do sprzecznych z niemieck\u0105 racj\u0105 stanu, absurdalnych posuni\u0119\u0107 politycznych i wojskowych. Mi\u0119dzy innymi z tego powodu \u00f3w wysoki oficer SS nie by\u0142 bynajmniej osob\u0105 lubian\u0105 w kierowniczych kr\u0119gach NSDAP. Obaj szefowie RSHA, tj. zar\u00f3wno Heydrich, jak i jego nast\u0119pca Ernst Kaltenbrunner, nie kryli przed Schellenbergiem, \u017ce poddaj\u0105 go uwa\u017cnej obserwacji, zbieraj\u0105 na niego haki i niejednokrotnie otwarcie mu grozili, \u017ce zniszcz\u0105 go politycznie. Kaltenbrunner i dow\u00f3dca Gestapo, os\u0142awiony Heinrich M\u00fcller, otwarcie okazywali mu pogard\u0119 jako \u201ekonserwaty\u015bcie\u201d i \u201eintelektuali\u015bcie\u201d, kt\u00f3ry stroni od przemocy fizycznej. (Brytyjski pu\u0142kownik, kt\u00f3ry po wojnie przes\u0142uchiwa\u0142 aresztowanego Schellenberga, okre\u015bli\u0142 go jako \u201ezarozumia\u0142ego elegancika\u201d<\/em> \u2013 najwyra\u017aniej siepacz demokracji nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od tych hitlerowskich oprawc\u00f3w a\u017c tak znowu znacznie.). Schellenberg okaza\u0142 si\u0119 jednak zbyt dobrym fachowcem, a praca zorganizowanego i dowodzonego przeze\u0144 aparatu wywiadowczego przynosi\u0142a zbyt cenne wyniki, by da\u0142o si\u0119 go tak po prostu usun\u0105\u0107 \u2013 z czego zdawali sobie spraw\u0119 nie tylko nieprzychylni mu prze\u0142o\u017ceni, ale r\u00f3wnie\u017c najwy\u017cszy dow\u00f3dca SS Heinrich Himmler, kt\u00f3ry docenia\u0142 efektywno\u015b\u0107 Schellenberga, cho\u0107 tak\u017ce nie darzy\u0142 go nadmiern\u0105 sympati\u0105.<\/p>\n\n\n\n Do fundamentalnych b\u0142\u0119d\u00f3w nazistowskiego kierownictwa pa\u0144stwa dow\u00f3dca Zagranicznej S\u0142u\u017cby Informacyjnej SD zalicza\u0142 przede wszystkim opresyjn\u0105 i brutalnie eksploatacyjn\u0105 polityk\u0119 wobec lud\u00f3w Zwi\u0105zku Sowieckiego po niemieckiej inwazji na to pa\u0144stwo. Wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, i\u017c pozyskanie miejscowej ludno\u015bci stanowi warunek sine qua non<\/em> utrzymania i racjonalnego wykorzystania bezkresnych rosyjskich obszar\u00f3w przez Niemcy, ju\u017c w drugiej po\u0142owie 1941 r. postulowa\u0142 wycofanie komisarzy politycznych, kieruj\u0105cych niemieck\u0105 administracj\u0105 na okupowanych terytoriach ZSRS, rozwi\u0105zanie zbrodniczych, siej\u0105cych strach Einsatzgruppen<\/em> oraz ca\u0142kowit\u0105 zmian\u0119 sowieckich sposob\u00f3w zarz\u0105dzania na tych ziemiach przemys\u0142em i rolnictwem, przej\u0119tych przez III Rzesz\u0119 w nienaruszonej postaci (m.in. zachowano ko\u0142chozy). Jako najwa\u017cniejszy podnosi\u0142 postulat natychmiastowego zainicjowania na wyzwolonych obszarach budowy \u201eautonomicznych pa\u0144stw\u201d narod\u00f3w ujarzmionych przez Zwi\u0105zek Sowiecki. W jego koncepcjach tego rodzaju autonomi\u0119 pa\u0144stwow\u0105 pod egid\u0105 Niemiec uzyska\u0107 mieli Tatarzy Krymscy, Azerowie, Gruzini, Bia\u0142orusini czy Ukrai\u0144cy (w tym ostatnim przypadku Schellenberg uwzgl\u0119dnia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykorzystania polityk\u00f3w pokroju Andrija Melnyka czy Stepana Bandery). Budowa takich ograniczonych pa\u0144stwowo\u015bci w jego ocenie odegra\u0142aby kluczow\u0105 rol\u0119 w zjednaniu lud\u00f3w zamieszkuj\u0105cych ZSRS dla Niemiec, nie stworzy\u0142aby za\u015b powa\u017cniejszego zagro\u017cenia dla ich panowania, gdy\u017c w razie nadmiernego rozbudzenia ich aspiracji do politycznej samodzielno\u015bci Niemcy mog\u0142yby rozgrywa\u0107 owe pa\u0144stwa przeciwko sobie. Mo\u017cna tedy \u015bmia\u0142o stwierdzi\u0107, i\u017c \u00f3w niemiecki funkcjonariusz publiczny opowiada\u0142 si\u0119 za podniesieniem przez Niemcy koncepcji geopolitycznej znanej jako prometeizm, rozwijanej w okresie mi\u0119dzywojennym w Polsce, g\u0142\u00f3wnie (cho\u0107 nie tylko) przez ob\u00f3z pi\u0142sudczykowski. Gdy Schellenberg w specjalnym raporcie przedstawi\u0142 swe projekty najwy\u017cszym w\u0142adzom pa\u0144stwa, Hitler i Himmler oskar\u017cyli go o defetyzm, a ten ostatni zbeszta\u0142 go publicznie na zwo\u0142anej przez siebie odprawie.<\/p>\n\n\n\n Inny projekt, z jakim wyst\u0105pi\u0142 Schellenberg w pierwszej po\u0142owie lat czterdziestych, przewidywa\u0142 stworzenie pod przewodnictwem Niemiec paneuropejskiej federacji s\u0142u\u017cb wywiadowczych. Dla zapewnienia jej odpowiednich kadr proponowa\u0142 reaktywacj\u0119 renomowanej Akademii Konsularnej w Wiedniu, kt\u00f3ra kszta\u0142ci\u0142aby osoby kierowane do dzia\u0142a\u0144 w Europie Po\u0142udniowej i Wschodniej oraz utworzenie podobnej plac\u00f3wki w Dusseldorfie, kt\u00f3ra kszta\u0142ci\u0142aby funkcjonariuszy przydzielonych do zada\u0144 w Europie P\u00f3\u0142nocnej i Zachodniej (ta ostatnia mia\u0142a by\u0107 z czasem przeniesiona do Pary\u017ca lub Brukseli). W toku prowadzonych przez Schellenberga konsultacji wst\u0119pne zainteresowanie udzia\u0142em w federacji wyrazi\u0142y kierownictwa wywiad\u00f3w: w\u0119gierskiego, rumu\u0144skiego, chorwackiego, serbskiego, bu\u0142garskiego, tureckiego i w\u0142oskiego. Szef Zagranicznej S\u0142u\u017cby Informacyjnej SD planowa\u0142 w dalszych etapach rozwoju federacji wci\u0105gn\u0105\u0107 do niej wywiady: francuski, hiszpa\u0144ski i portugalski, a tak\u017ce powsta\u0142e na P\u00f3\u0142wyspie Ba\u0142ka\u0144skim pa\u0144stwo muzu\u0142ma\u0144skie i ludy tureckie z wyzwolonych obszar\u00f3w Zwi\u0105zku Sowieckiego. Heydrich wszelako zbagatelizowa\u0142 projekt i od\u0142o\u017cy\u0142 go ad acta<\/em>, w wyniku czego do \u017cadnych konkretniejszych posuni\u0119\u0107 w tym kierunku nie dosz\u0142o. Fragment wspomnie\u0144 Schellenberga odnosz\u0105cy si\u0119 do jego niewykorzystanego pomys\u0142u z pewno\u015bci\u0105 wprawi w os\u0142upienie dzisiejszych tzw. euroentuzjast\u00f3w: \u201eProjekt by\u0142 nies\u0142ychanie kusz\u0105cy. Zwa\u017cywszy wp\u0142ywy, jakimi dysponowa\u0142 wywiad, mo\u017cna by, m\u00f3wi\u0105c bez jakiejkolwiek przesady, przyczyni\u0107 si\u0119 do kszta\u0142towania swoistej idei europejskiej. Nie chodzi o to, \u017ce by\u0142aby to platforma dla utworzenia jakiej\u015b Europejskiej Unii, ale sk\u0142oni\u0142oby to ludzi do my\u015blenia w tym kierunku. Podczas gdy inni m\u00f3wili o zjednoczonej Europie, kt\u00f3rej po\u0142owa w niewiadomych celach przelewa\u0142a krew drugiej po\u0142owy, mo\u017cna by stworzy\u0107 co\u015b pozytywnego: uni\u0119 wywiad\u00f3w, podobn\u0105 do unii celnej, dzia\u0142aj\u0105c\u0105 na terenie ca\u0142ego kontynentu europejskiego.\u201d<\/em>** Nazista prekursorem integracji europejskiej?<\/p>\n\n\n\n Swoisty wst\u0119p do realizacji obu koncepcji stanowi\u0142a nawi\u0105zana przez Schellenberga niemiecko-turecka wsp\u00f3\u0142praca wywiadowcza w latach 1942-1943. W ramach operacji \u201eZeppelin\u201d Niemcy z terytorium Turcji \u2013 pa\u0144stwa oficjalnie neutralnego \u2013 wysy\u0142ali do po\u0142udniowej Rosji i na Ural specjalne grupy penetracyjne z\u0142o\u017cone z Turk\u00f3w, Gruzin\u00f3w, Azer\u00f3w i G\u00f3rali kaukaskich. Pomimo doskona\u0142ych rezultat\u00f3w i obustronnych korzy\u015bci Turcja do\u015b\u0107 szybko przerwa\u0142a t\u0119 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 pod dyplomatycznym naciskiem Zwi\u0105zku Sowieckiego.<\/p>\n\n\n\n Dow\u00f3dca Zagranicznej S\u0142u\u017cby Informacyjnej SD podczas wojny niejednokrotnie podejmowa\u0142 pr\u00f3by skierowania polityki III Rzeszy na tor inny ni\u017c ten, kt\u00f3ry pogarsza\u0142 sytuacj\u0119 Niemiec i pod dyktando partyjnej ideologii prowadzi\u0142 je ku katastrofie. W 1943 r., \u015bwiadom wp\u0142ywu, jaki polityka religijna pa\u0144stwa wywiera na nastroje ludno\u015bci \u017cyj\u0105cej pod niemieck\u0105 w\u0142adz\u0105 oraz na postrzeganie Niemiec na arenie mi\u0119dzynarodowej, stara\u0142 si\u0119 \u2013 cho\u0107 sam nie by\u0142 religijny \u2013 temperowa\u0107 antyklerykaln\u0105 kampani\u0119 propagandow\u0105, nap\u0119dzan\u0105 przez Josefa Goebbelsa i Martina Bormanna. Gdy w tym samym roku Hitler za namow\u0105 Goebbelsa rozwa\u017ca\u0142 porwanie Papie\u017ca Piusa XII i wywiezienie go do Niemiec, Schellenberg przekonywa\u0142 Himmlera, by mu to wyperswadowa\u0142 i tym samym zapobieg\u0142 utracie przez Niemcy ostatnich resztek wiarygodno\u015bci na arenie mi\u0119dzynarodowej. Himmler faktycznie przekaza\u0142 jego opini\u0119 Hitlerowi, kt\u00f3ry ostatecznie zrezygnowa\u0142 z owego pomys\u0142u.<\/p>\n\n\n\n Najwa\u017cniejsz\u0105 inicjatyw\u0119 tego rodzaju Schellenberg podj\u0105\u0142 w lecie 1942 r. Zestawiaj\u0105c ze sob\u0105 analizy ekonomiczne, raporty wojskowe i wywiadowcze, dane nap\u0142ywaj\u0105ce z pa\u0144stwowych urz\u0119d\u00f3w i o\u015brodk\u00f3w eksperckich, doszed\u0142 do wniosku \u2013 ju\u017c wtedy \u2013 \u017ce Niemcy na pewno nie zdo\u0142aj\u0105 wygra\u0107 prowadzonej na dwa fronty wojny. Opracowa\u0142 w\u00f3wczas projekt powojennego \u0142adu europejskiego jako podstaw\u0119 do negocjacji pomi\u0119dzy III Rzesz\u0105 a ZSRS i USA. Przewidywa\u0142 on integracj\u0119 ekonomiczn\u0105 Francji z Niemcami, pozostawienie Austrii oraz Kraju Sudeckiego w sk\u0142adzie pa\u0144stwa niemieckiego, wreszcie przywr\u00f3cenie Czechom, S\u0142owacji, Chorwacji, Serbii, Rumunii, Bu\u0142garii i Grecji statusu niepodleg\u0142ych pa\u0144stw przy ich jednoczesnej integracji ekonomicznej z gospodark\u0105 niemieck\u0105. Holandia, Belgia oraz przynale\u017cno\u015b\u0107 pa\u0144stwowa Alzacji mia\u0142y pos\u0142u\u017cy\u0107 za przedmioty przetargu, z jakich w razie potrzeby Niemcy mog\u0142yby zrezygnowa\u0107. Realizacja takiego projektu wymaga\u0142a jednak zaanga\u017cowania ministerstwa spraw zagranicznych, a stoj\u0105cy na jego czele Joachim Ribbentrop apriorycznie odrzuca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jakichkolwiek pertraktacji z aliantami. Schellenberg przedstawi\u0142 wi\u0119c sw\u00f3j plan Himmlerowi, namawiaj\u0105c go do zawi\u0105zania intrygi obliczonej na usuni\u0119cie Ribbentropa z fotela ministerialnego. Himmler nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 jednak nastawa\u0107 na Ribbentropa w obawie przed przemo\u017cnym wp\u0142ywem, jaki ten wywiera\u0142 na Hitlera, po czym straci\u0142 zainteresowanie dla koncepcji Schellenberga. Poni\u00f3s\u0142szy kl\u0119sk\u0119 w swych zasadniczych planach, Schellenberg podejmowa\u0142 nast\u0119pnie wiele innych dzia\u0142a\u0144, ukierunkowanych na utrzymanie topniej\u0105cych z czasem coraz bardziej mo\u017cliwo\u015bci pokojowego zako\u0144czenia wojny. W 1944 r. w\u0142o\u017cy\u0142 wiele trudu w przekonanie w\u0142adz III Rzeszy do odst\u0105pienia od prewencyjnej okupacji Szwajcarii, co ostatecznie mu si\u0119 powiod\u0142o. Na prze\u0142omie 1944 i 1945 r. zaaran\u017cowa\u0142 potajemne spotkanie Himmlera z przedstawicielem Mi\u0119dzynarodowego Czerwonego Krzy\u017ca Jeanem-Marie Musy, podczas kt\u00f3rego ustalono, i\u017c SS b\u0119dzie co dwa tygodnie wysy\u0142a\u0107 do Szwajcarii transport tysi\u0105ca dwustu \u017cydowskich wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w koncentracyjnych, w zamian za co Czerwony Krzy\u017c postara si\u0119 o z\u0142agodzenie antyniemieckiej propagandy przez aliant\u00f3w. Niestety, po przekazaniu zaledwie jednego transportu (w lutym 1945 r.) o sprawie doniesiono Hitlerowi, ten za\u015b kaza\u0142 za podobne pr\u00f3by kara\u0107 odt\u0105d \u015bmierci\u0105. Mimo to Schellenberg ju\u017c w lutym 1945 r. doprowadzi\u0142 do kolejnego spotkania \u2013 pomi\u0119dzy Himmlerem a hrabi\u0105 Folke Bernadotte, wysokiej rangi pracownikiem Szwedzkiego Czerwonego Krzy\u017ca. Tym razem uzgodniono, \u017ce Szwecja podejmie si\u0119 mediacji pomi\u0119dzy III Rzesz\u0105 a aliantami, w zamian za co du\u0144scy, norwescy, polscy i \u017cydowscy wi\u0119\u017aniowie z terenu Rzeszy zostan\u0105 przeniesieni do oboz\u00f3w w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Niemiec, tak, by u\u0142atwi\u0107 ich uwolnienie przez przesuwaj\u0105cy si\u0119 front wojsk alianckich (postanowienia zosta\u0142y przez stron\u0119 niemieck\u0105 wykonane). W kwietniu szef niemieckiego wywiadu zorganizowa\u0142 jeszcze jedno potajemne spotkanie \u2013 Himmlera z przyby\u0142ym w tym celu do Niemiec przedstawicielem \u015awiatowego Kongresu \u017byd\u00f3w, Norbertem Masurem. Himmler udzieli\u0142 Masurowi gwarancji, i\u017c pozostali jeszcze na terenie Niemiec \u017bydzi nie b\u0119d\u0105 ju\u017c zabijani ani ewakuowani z oboz\u00f3w w strefie przyfrontowej oraz przekaza\u0142 mu list\u0119 oboz\u00f3w, gdzie znajdowali si\u0119 wi\u0119\u017aniowie \u017cydowscy, zgodzi\u0142 si\u0119 tak\u017ce uwolni\u0107 z oboz\u00f3w wszystkie \u017byd\u00f3wki, wykorzystuj\u0105c niedawne pozwolenie Hitlera na zwolnienie z nich wszystkich Polek (w razie potrzeby \u017byd\u00f3wki mia\u0142y zosta\u0107 podane za Polki), w zamian za co Kongres mia\u0142 stara\u0107 si\u0119 wp\u0142yn\u0105\u0107 na w\u0142adze USA, aby zgodzi\u0142y si\u0119 na rozpocz\u0119cie rokowa\u0144 pokojowych z Niemcami. Inicjatywy te, podejmowane bez wiedzy Hitlera, nie wystarcza\u0142y oczywi\u015bcie, by zmieni\u0107 po\u0142o\u017cenie Niemiec, poniewa\u017c alianci nie dopuszczali \u017cadnych rokowa\u0144 tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo na czele pa\u0144stwa niemieckiego sta\u0142 Hitler. Schellenberg zdawa\u0142 sobie z tego spraw\u0119, dlatego r\u00f3wnie\u017c w kwietniu 1945 r. namawia\u0142 Himmlera \u2013 bezskutecznie \u2013 do przeprowadzenia przy pomocy SS przewrotu, kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142by si\u0119 dymisj\u0105 lub zg\u0142adzeniem nieudolnego szefa pa\u0144stwa i rz\u0105du. Przeciwstawia\u0142 si\u0119 te\u017c, bez wi\u0119kszych rezultat\u00f3w, tworzeniu Wehrwolfu \u2013 organizacji przeznaczonej do kontynuacji walki po zaj\u0119ciu Niemiec przez wojska przeciwnika, widz\u0105c w tym nowy bezsensowny rozlew niemieckiej krwi i pretekst do nasilenia represji przez okupanta.<\/p>\n\n\n\n Europejskie zako\u0144czenie wojny zasta\u0142o Waltera Schellenberga w Szwecji, poniewa\u017c w ostatnich jej dniach kr\u0105\u017cy\u0142 pomi\u0119dzy Niemcami, Dani\u0105 a Szwecj\u0105, pr\u00f3buj\u0105c negocjowa\u0107 korzystne warunki kapitulacji dla armii niemieckiej rozlokowanej w Norwegii. Gdy w Niemczech trwa\u0142o ju\u017c wszechobecne polowanie na funkcjonariuszy obalonego ustroju, on jeszcze do\u015b\u0107 d\u0142ugo pozostawa\u0142 na wolno\u015bci \u2013 dopiero w lipcu podda\u0142 si\u0119 ameryka\u0144skiemu attach\u00e9 <\/em>wojskowemu w Sztokholmie. Zosta\u0142 przewieziony do Niemiec i umieszczony w areszcie, lecz dopiero w styczniu 1948 r. postawiono go przed ameryka\u0144skim trybuna\u0142em wojskowym jako jednego z dwudziestu wy\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych oskar\u017conych w tzw. sprawie Wilhelmstrasse. Wyrok zapad\u0142 w kwietniu 1949 r. Schellenberga oczyszczono ze wszystkich zarzut\u00f3w poza dwoma. Pierwszy dotyczy\u0142 przynale\u017cno\u015bci do SS i SD, kt\u00f3re alianci sw\u0105 decyzj\u0105 polityczn\u0105 uznali za zwi\u0105zki kryminalne, tj. grupy, w kt\u00f3rych samo cz\u0142onkostwo jest ju\u017c przest\u0119pstwem. Drugi dotyczy\u0142 kierowania przeze\u0144 Zagraniczn\u0105 S\u0142u\u017cb\u0105 Informacyjn\u0105 SD, uznan\u0105 jako podmiot zbiorowy za wsp\u00f3\u0142winowajc\u0119 zastrzelenia bez s\u0105du grupy sowieckich je\u0144c\u00f3w, zwerbowanych wcze\u015bniej do operacji \u201eZeppelin\u201d. Trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce ameryka\u0144ski trybuna\u0142 usi\u0142owa\u0142 koniecznie wynale\u017a\u0107 jaki\u015b pow\u00f3d, by wtr\u0105ci\u0107 Schellenberga do wi\u0119zienia. Uznawszy jednak jego wy\u017cej wymienione inicjatywy za okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105ce, skaza\u0142 by\u0142ego SS-Brigadef\u00fchrera<\/em> na sze\u015b\u0107 lat wi\u0119zienia, z policzeniem aresztu (od lipca 1945 r.) do odbycia kary. Schellenberg opu\u015bci\u0142 wi\u0119zienie w czerwcu 1951 r. Zmar\u0142 w marcu 1952 r. w szpitalu w Turynie. W chwili \u015bmierci mia\u0142 zaledwie czterdzie\u015bci dwa lata. Bior\u0105c pod uwag\u0119, i\u017c wiedza by\u0142ego szefa niemieckiego wywiadu by\u0142a ogromna, mo\u017cna si\u0119 zastanawia\u0107, czy alianccy \u201ewyzwoliciele\u201d celowo nie zrujnowali mu zdrowia w areszcie i wi\u0119zieniu, lub, ju\u017c po powrocie Schellenberga na wolno\u015b\u0107, nie zadbali o przyspieszenie jego \u015bmierci w inny spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n Walter Schellenberg, cho\u0107 nale\u017ca\u0142 do SS i SD, a nawet osi\u0105gn\u0105\u0142 w nich najwy\u017csze stopnie, cho\u0107 nale\u017ca\u0142 do pa\u0144stwowo-politycznej elity decyzyjnej hitlerowskich Niemiec, nie by\u0142 ideowym nazist\u0105, lecz pragmatykiem, b\u0105d\u017a, w najgorszym wypadku, karierowiczem. Nie nale\u017ca\u0142 ani do ideolog\u00f3w, ani do partyjnych aktywist\u00f3w; by\u0142, w du\u017cej mierze apolitycznym, fachowcem \u2013 ekspertem od wywiadu i kontrwywiadu, zawodowym pa\u0144stwowcem. S\u0142u\u017cy\u0142 pa\u0144stwu niemieckiemu, nie partii narodowo-socjalistycznej, kierowa\u0142 si\u0119 jego racj\u0105 stanu, nie nazistowsk\u0105 ideologi\u0105. Dystansowa\u0142 si\u0119 od hitlerowskiego rasizmu, dostrzegaj\u0105c jego szkodliwy wp\u0142yw na polityk\u0119 zagraniczn\u0105 Niemiec. W kr\u0119gach kierowniczych NSDAP uchodzi\u0142 z tego powodu za politycznie podejrzanego i do\u015bwiadcza\u0142 wrogo\u015bci ze strony wysoko postawionych os\u00f3b w hitlerowskiej hierarchii w\u0142adzy. Podczas II wojny \u015bwiatowej forsowa\u0142 koncepcje geopolityczne odstaj\u0105ce od wytycznych realizowanych na rozkaz Hitlera, kt\u00f3re mia\u0142yby szans\u0119 \u2013 zw\u0142aszcza na froncie wschodnim \u2013 zmieni\u0107 bieg wojny i ocali\u0107 miliony ludzkich istnie\u0144. Niekt\u00f3re z tych koncepcji pozwalaj\u0105 uzna\u0107 go za pioniera idei integracji europejskiej (w niekt\u00f3rych jej sektorach). Stara\u0142 si\u0119 te\u017c na r\u00f3\u017cne inne sposoby temperowa\u0107 irracjonalizm hitlerowskiej polityki i niemal do ostatnich dni wojny podejmowa\u0142 wysi\u0142ki na rzecz jej pokojowego zako\u0144czenia przez Niemcy. W realiach III Rzeszy ryzykowa\u0142 tym samym nie tylko karier\u0119, nie tylko wolno\u015b\u0107, ale i \u017cycie.<\/p>\n\n\n\n Opisali\u015bmy tu pobie\u017cnie zaledwie jeden przypadek \u2013 Waltera Schellenberga \u2013 z wielu tysi\u0119cy os\u00f3b na r\u00f3\u017cne sposoby tkwi\u0105cych w \u201eskomplikowanej i wielop\u0142aszczyznowej rzeczywisto\u015bci\u201d III Rzeszy. Czy\u017cby by\u0142 to jedyny taki przypadek? Nieprawdopodobne. Czy wobec tego do NSDAP, SS czy SA wst\u0119powali wy\u0142\u0105cznie fanatyczni zwolennicy narodowego socjalizmu? Czy nie funkcjonowali w nich tak\u017ce pragmatyczni politycy, nie przywi\u0105zuj\u0105cy do ideologii nadmiernej wagi (nie wspominaj\u0105c o bezideowych z\u0142odziejach, aferzystach, pieczeniarzach, karierowiczach oraz zwyk\u0142ych ludziach, kt\u00f3rzy \u201ezapisali si\u0119\u201d, \u017ceby sobie to czy owo u\u0142atwi\u0107)? Czy nie nale\u017celi do nich tak\u017ce dalecy od ideologii profesjonali\u015bci czy eksperci? Skoro w PZPR czy KPZS \u201ete\u017c byli porz\u0105dni ludzie\u201d, jak r\u00f3wnie\u017c autentyczni patrioci, kt\u00f3rzy w warunkach ograniczonej swobody manewru pr\u00f3bowali co\u015b zrobi\u0107 dla swojego kraju, to czy nie by\u0142o takich i w NSDAP? I wreszcie \u2013 czy stawianie podobnych pyta\u0144 to ju\u017c \u201efaszyzm\u201d, z obsesyjn\u0105 zajad\u0142o\u015bci\u0105 tropiony i t\u0119piony dzi\u015b wsz\u0119dzie jako Orwellowska my\u015blozbrodnia<\/em>?<\/p>\n\n\n\n Adam Danek<\/strong>, 3 lipca 2012<\/p>\n\n\n\n * Kret (ang. mole<\/em>) \u2013 w \u017cargonie wywiadowczym agent g\u0142\u0119boko zakonspirowany w instytucjach obcego pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n ** Prze\u0142. Inga Sawicka.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Powszechnie zwyk\u0142o si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o istnieniu w XX wieku \u201edw\u00f3ch totalitaryzm\u00f3w\u201d: komunistycznego oraz narodowo-socjalistycznego. Jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 obiegowych opinii, to rozr\u00f3\u017cnienie jest b\u0142\u0119dne, poniewa\u017c ustr\u00f3j polityczny i ekonomiczny pa\u0144stw komunistycznych (Zwi\u0105zku Sowieckiego, \u201edemolud\u00f3w\u201d, Chi\u0144skiej Republiki Ludowej czy, do dzi\u015b, Korea\u0144skiej Republiki Ludowo-Demokratycznej) zas\u0142u\u017cy\u0142 ca\u0142kowicie na miano narodowo-socjalistycznego (\u0142\u0105cz\u0105c plebejski, niechrze\u015bcija\u0144ski nacjonalizm w warstwie ideologicznej z socjalizmem…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-521","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/521","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=521"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/521\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":522,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/521\/revisions\/522"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=521"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=521"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=521"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}