{"id":97,"date":"2026-04-17T15:25:37","date_gmt":"2026-04-17T15:25:37","guid":{"rendered":"https:\/\/kaminski.re\/?p=97"},"modified":"2026-04-17T15:25:37","modified_gmt":"2026-04-17T15:25:37","slug":"adam-danek-jakobicka-epopeja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/2026\/04\/17\/adam-danek-jakobicka-epopeja\/","title":{"rendered":"Adam Danek: Jakobicka epopeja"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

\u201eApolityczna\u201d literatura to rzadkie zjawisko. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wybitnych dzie\u0142 literackich XIX i XX wieku ma do\u015b\u0107 wyra\u017anie okre\u015blone przes\u0142anie ideowe. W du\u017cej cz\u0119\u015bci z nich autorzy wykorzystali sprawno\u015b\u0107 pi\u00f3ra do propagowania pogl\u0105d\u00f3w lewicowych \u2013 od liberalnych po komunistyczne \u2013 lub, co na jedno wychodzi, atakowania, wy\u015bmiewania i na wszelkie sposoby obrzucania b\u0142otem porz\u0105dku rzeczy zakorzenionego w tradycji. Fakt ten jest od dawna przedmiotem uzasadnionych zmartwie\u0144 konserwatyst\u00f3w. Lewica intelektualna, kt\u00f3ra szybciej od nich zda\u0142a sobie spraw\u0119 ze znaczenia literatury i sztuki jako pola bitwy o rz\u0105d dusz (i wyci\u0105gn\u0119\u0142a z tego praktyczne konsekwencje), zdo\u0142a\u0142a wr\u0119cz wylansowa\u0107 przekonanie, \u017ce wybitny pisarz po prostu musi by\u0107 lewakiem (a do tego jeszcze rozpustnikiem lub zbocze\u0144cem), poniewa\u017c tradycyjny \u015bwiatopogl\u0105d, z jego wizj\u0105 \u015bwiata i zasadami moralnymi, uniemo\u017cliwia zrealizowanie tkwi\u0105cego w ludzkim wn\u0119trzu tw\u00f3rczego potencja\u0142u i skazuje kultur\u0119 na stagnacj\u0119, dlatego prawdziwy artysta musi go nie tylko odrzuci\u0107, ale r\u00f3wnie\u017c zwalcza\u0107 w swoich dzie\u0142ach.<\/p>\n\n\n\n

W t\u0119 bzdur\u0119 uwierzy\u0142o i wierzy niema\u0142o os\u00f3b nawet o zachowawczych, czy zupe\u0142nie zwyczajnych pogl\u0105dach. Przez ostatnie kilkadziesi\u0105t lat po obu stronach barykady panowa\u0142o zatem przekonanie, i\u017c prawica przegrywa z lewic\u0105 walk\u0119 o kultur\u0119, utrwalane przy akompaniamencie tryumfalnych ryk\u00f3w i rzyg\u00f3w tzw. \u201epokolenia 68\u201d. Tymczasem sekret sukcesu lewicowc\u00f3w w sporej cz\u0119\u015bci tkwi w umiej\u0119tnym nag\u0142o\u015bnieniu faktu, \u017ce znani pisarze o pogl\u0105dach lewicowych takie w\u0142a\u015bnie pogl\u0105dy wyznawali oraz starannym przemilczaniu lub pomijaniu konserwatywnych, nacjonalistycznych i w og\u00f3le prawicowych pogl\u0105d\u00f3w innych znanych pisarzy \u2013 a takich bynajmniej nie brakowa\u0142o w\u015br\u00f3d najwybitniejszych przedstawicieli literatury dw\u00f3ch ostatnich stuleci. W pierwszym przypadku pogl\u0105dy polityczne autora przedstawia si\u0119 jako integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nie tylko konkretnego utworu, ale r\u00f3wnie\u017c ca\u0142ej jego tw\u00f3rczo\u015bci i postawy artystycznej. W drugim przypadku sztucznie wy\u0142\u0105cza si\u0119 z dzie\u0142a jego przes\u0142anie ideowe, powtarzaj\u0105c, \u017ce pogl\u0105dy polityczne pisarza to jego prywatna sprawa i nie nale\u017cy ich \u0142\u0105czy\u0107 z jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105, \u017ce jego ksi\u0105\u017cek nie nale\u017cy \u201eupolitycznia\u0107\u201d (sic!), bo przecie\u017c wielka literatura jest w\u0142asno\u015bci\u0105 wszystkich ludzi bez wzgl\u0119du na przekonania. Jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych imprez kulturalnych w dzisiejszej Polsce jest organizowany co roku Conrad Festival, ale czy kto\u015b przy jego okazji przypomina pogl\u0105dy polityczne Josepha Conrada? (Wyj\u0105tek stanowi\u0105 krytycy czy historycy literatury, kt\u00f3rzy pod has\u0142em modnego na Zachodzie \u201epostkolonializmu\u201d oskar\u017caj\u0105 Conrada o \u201erasizm\u201d.). Albo fakt, \u017ce Korzeniowski w m\u0142odo\u015bci wspiera\u0142 spraw\u0119 walcz\u0105cych w Hiszpanii karlist\u00f3w i z nara\u017ceniem \u017cycia przemyca\u0142 dla nich dostawy broni? (1)<\/strong>. Lewicowcy z satysfakcj\u0105, a konserwaty\u015bci z przygn\u0119bieniem podkre\u015blaj\u0105, i\u017c przez ostatnie kilka dekad literack\u0105 nagrod\u0119 Nobla rozdawano lewackim degeneratom i pornografom, ale na og\u00f3\u0142 milczy si\u0119 o tym, \u017ce przez poprzednie kilkadziesi\u0105t lat zdobywali j\u0105 pisarze wyznaj\u0105cy zupe\u0142nie inne warto\u015bci (Henryk Sienkiewicz, Giosu\u00e8 Carducci, Rudyard Kipling, Verner von Heidenstam, Knut Hamsun, George Bernard Shaw, Thomas Mann, Johannes Jensen, Thomas Stearns Eliot, Winston Churchill, Aleksandr So\u0142\u017cenicyn). W kilku przypadkach jednak lewicy nie uda\u0142o si\u0119 ani zapobiec popularno\u015bci ksi\u0105\u017cki o konserwatywnym wyd\u017awi\u0119ku, ani ukry\u0107 czy zepchn\u0105\u0107 na margines jej przes\u0142ania (\u201eW\u0142adca pier\u015bcieni\u201d<\/em>, \u201eOpowie\u015bci z Narnii\u201d<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

Pr\u00f3by kontrofensywy podejmowane przez prawic\u0119 na polu literatury wypadaj\u0105 na og\u00f3\u0142 s\u0142abo. Dzisiejsze prawicowe powie\u015bci, pisane jako odpowied\u017a na dyktat lewicy w popkulturze, po pierwsze nie osi\u0105gaj\u0105 rangi prawdziwych dzie\u0142 literackich, pozostaj\u0105c na poziomie marnych czytade\u0142. Po drugie, nagminnie s\u0105 pisane wed\u0142ug wzorc\u00f3w stworzonych przez przeciwnika, czyli m\u00f3wi\u0105c wprost, s\u0105 r\u00f3wnie wulgarne, napakowane pornografi\u0105 i moralnie zagnojone, co ksi\u0105\u017cki lewicowe. Wreszcie, konserwaty\u015bci pozwalaj\u0105, by znakomite, kontrrewolucyjne powie\u015bci, zapisane w historii \u015bwiatowej czy polskiej literatury, pozostawa\u0142y w zapomnieniu, zamiast reklamowa\u0107 je, gdzie tylko si\u0119 da. Nie wiem, jak teraz, ale \u2013 przepraszam za wyra\u017cenie \u2013 za moich czas\u00f3w chyba ka\u017cdy m\u0142ody cz\u0142owiek mia\u0142 styczno\u015b\u0107 z odra\u017caj\u0105c\u0105 moralnie ksi\u0105\u017ck\u0105 cynicznego skandalisty Alexandre\u2019a Dumasa \u201eTrzej muszkieterowie\u201d <\/em>(1844). (2)<\/strong>. Znikoma natomiast jest znajomo\u015b\u0107 osadzonej w tych samych realiach historycznych (Francja za panowania Ludwika XIII i rz\u0105d\u00f3w kardyna\u0142a Richelieu), konserwatywnej i katolickiej powie\u015bci \u201eCinq-Mars\u201d<\/em> (1826) Alfreda de Vigny, mimo, \u017ce wznawiano j\u0105 nawet wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie (3)<\/strong>. Niedawno w Polsce na prawicy pojawi\u0142y si\u0119 pomys\u0142y usuni\u0119cia Napoleona z tekstu hymnu pa\u0144stwowego, ale ta sama prawica nie pami\u0119ta \u2013 r\u00f3wnie\u017c wznawianej wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u2013 genialnej ukonserwatywnej powie\u015bci Ignacego Chod\u017aki \u201ePami\u0119tniki kwestarza\u201d<\/em> (1844), kt\u00f3ra przedstawia Napoleona z jego \u201ewielk\u0105 armi\u0105\u201d jako zgraj\u0119 wolteria\u0144skich, rewolucyjnych bandyt\u00f3w dokonuj\u0105cych nieproszonego naj\u015bcia na \u015bwiat pobo\u017cnych dwork\u00f3w i klasztor\u00f3w \u2013 i w ten spos\u00f3b jako jedno z nielicznych arcydzie\u0142 naszej literatury przeciwstawia si\u0119 utrwalonej w niej legendzie napoleo\u0144skiej (4)<\/strong>. Wymaga\u0107 od dzisiejszej prawicy intelektualnej, by zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 literatur\u0119 z prawdziwego znaczenia, to stawia\u0107 bardzo ambitny program, aczkolwiek uwa\u017cam, \u017ce na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 jest to nieuniknione, je\u015bli na powa\u017cnie chce ona walczy\u0107 o rz\u0105d dusz. Zupe\u0142nie osi\u0105galny w obecnych warunkach wydaje si\u0119 natomiast postulat ponownego wprowadzenia w obieg kontrrewolucyjnych czy konserwatywnych dzie\u0142 literackich, kt\u00f3re powsta\u0142y w przesz\u0142o\u015bci. I tu pojawia si\u0119 kulawy Szkot nazwiskiem\u2026 Scott.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszym bodaj dzie\u0142em Waltera Scotta \u2013 w swoim czasie najpoczytniejszego autora powie\u015bci przygodowych w Europie \u2013 jakie odnios\u0142o du\u017cy sukces komercyjny, by\u0142 \u201eWaverley\u201d<\/em> (1814). Historycy my\u015bli politycznej jednoznacznie zaliczaj\u0105 dzi\u015b tego pisarza do obozu konserwatywnego. Jego konserwatyzm wykaza\u0142 przy tym si\u0142\u0119 sprawcz\u0105: to w\u0142a\u015bnie lektura awanturniczych powie\u015bci Scotta natchn\u0119\u0142a Karolin\u0119 ksi\u0119\u017cn\u0119 de Berry do podj\u0119cia w 1832 r. wspania\u0142ej (tak, b\u0119d\u0119 si\u0119 upiera\u0142, \u017ce wspania\u0142ej, quand m\u00eame<\/em>) pr\u00f3by wzniecenia we Francji legitymistycznej rebelii i odzyskania tronu dla swojego syna Henryka V z r\u0105k uzurpatora (sk\u0105din\u0105d te\u017c mocno zachowawczego) Ludwika Filipa. Mo\u017ce to paradoks, bo sam Scott by\u0142 konserwatyst\u0105 raczej mi\u0119kkim, ni\u017c twardym. Ale na kartach tej ksi\u0105\u017cki o\u017cywi\u0142 i uwieczni\u0142 legend\u0119 konserwatyzmu prawdziwego, radykalnego: jakobityzm. Bo jest to rzecz o ostatnim powstaniu jakobit\u00f3w przeciw stworzonej przez wig\u00f3w, kupiecko-parlamentarnej monarchii domu hanowerskiego, kt\u00f3re wybuch\u0142o niespodziewanie w roku 1745 i zgas\u0142o w roku nast\u0119pnym.<\/p>\n\n\n\n

Za mn\u0105! Wraz z tytu\u0142owym bohaterem, Edwardem Waverley\u2019em, kt\u00f3rego ojciec zdradzi\u0142 jakobickie tradycje swojego rodu, porzucimy beztroskie, puste \u017cycie zamo\u017cnego ziemianina, a potem ja\u0142ow\u0105 rutyn\u0119 obozowego \u017cycia w armii, by wyruszy\u0107 w podr\u00f3\u017c wiod\u0105c\u0105 coraz dalej na p\u00f3\u0142noc, w g\u00f3ry Szkocji, w \u015bwiat klan\u00f3w i naczelnik\u00f3w, staro\u017cytnej gaelickiej mowy i \u015bwi\u0119tej katolickiej wiary, \u015bwiat bard\u00f3w i duch\u00f3w. I razem z nim przemierzymy t\u0119 sam\u0105 drog\u0119 jeszcze raz, schodz\u0105c na niziny z wojskiem ksi\u0119cia Karola Edwarda Stuarta, Kawalera, by przywr\u00f3ci\u0107 panowanie jego ojcu, Jakubowi III, \u201ekr\u00f3lowi za wod\u0105\u201d, prawowitemu w\u0142adcy. Tak dojdziemy na pola bitew pod Preston i Clifton.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Ksi\u0105\u017c\u0119 Karol Edward Stuart witany w 1745 r. na sali balowej w Holyrood, pa\u0142acu kr\u00f3l\u00f3w szkockich w Edynburgu. Obraz Johna Pettie (1834-1893)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Sam Scott, cho\u0107 przyznaje, \u017ce wychowa\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d \u017cyj\u0105cych jeszcze jakobit\u00f3w, na kartach \u201eWaverley\u2019a\u201d<\/em>\u0142agodnie dystansuje si\u0119 od ich sprawy. Ten kronikarski gest nie przys\u0142ania jednak politycznej warstwy powie\u015bci. G\u0142\u00f3wny bohater przed opuszczeniem rodzinnego domu s\u0142yszy od stryja napomnienie: \u201enie wdawaj si\u0119 w towarzystwo z rozpustnikami, graczami i wigami\u201d <\/em>(5)<\/strong>, w innym za\u015b miejscu spotykamy si\u0119 z przodkami El\u017cbiety II jako \u201ehanowerskimi szczurami\u201d<\/em> (6)<\/strong>. Edward Waverley wys\u0142uchuje rodzinnego przekazu z czas\u00f3w angielskiej wojny domowej, kiedy to na jeden dzie\u0144 schroni\u0142 si\u0119 w dworze jego pradziad\u00f3w \u015bcigany przez wojska parlamentu Karol I. Nast\u0119pnie, \u201egdy oddzia\u0142 kawalerii nadchodzi\u0142, by przeszuka\u0107 zamek\u201d<\/em>, jego gospodyni \u201ewys\u0142a\u0142a swego najm\u0142odszego syna z garstk\u0105 domownik\u00f3w, polecaj\u0105c, by \u017cycie dali za godzin\u0119 zw\u0142oki, a\u017ceby kr\u00f3l mia\u0142 czas ucieka\u0107\u201d<\/em>. Jej syna przyniesiono potem posieczonego, by umar\u0142 u n\u00f3g matki, ale w ostatniej chwili \u017cycia zd\u0105\u017cy\u0142 si\u0119 dowiedzie\u0107, \u201e\u017ce cel jego rozpaczliwej obrony zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty\u201d<\/em> (7)<\/strong>. \u015alady jego krwi pozosta\u0142y ju\u017c w korytarzach, kt\u00f3rymi go nie\u015bli i Edward Waverley m\u00f3g\u0142 je sam ogl\u0105da\u0107. Narzeczona obro\u0144cy kr\u00f3la po jego \u015bmierci nigdy nie wysz\u0142a za m\u0105\u017c, \u201echocia\u017c to by\u0142a najpi\u0119kniejsza i najbogatsza panna w okolicy; ca\u0142y \u015bwiat si\u0119 o ni\u0105 ubiega\u0142, ale ona przez ca\u0142e \u017cycie nosi\u0142a wdowie szaty\u201d<\/em> (8)<\/strong>. A my, s\u0142uchaj\u0105c tej opowie\u015bci wraz z g\u0142\u00f3wnym bohaterem i poznaj\u0105c wp\u0142yw, jaki wywar\u0142a na jego w\u0142asn\u0105 drog\u0119, przekonujemy si\u0119, jakie znaczenie dla rodu \u2013 jako instytucji<\/strong> \u2013 mia\u0142o istnienie rodowego podania<\/strong>. \u201eRodzinna tradycja i historia genealogiczna\u201d<\/em>, uczy nas stryj Edwarda Waverley\u2019a, \u201es\u0142u\u017c\u0105 (\u2026) do przekazania przysz\u0142o\u015bci wielu rzadkich i cennych rys\u00f3w starodawnego obyczaju\u201d<\/em> (9)<\/strong>. Stary d\u017centelmen wypowiada si\u0119 te\u017c sceptycznie na temat skutk\u00f3w \u201ezniesienia zale\u017cno\u015bci ludu od jego pan\u00f3w\u201d <\/em>(10)<\/strong>, za\u015b ju\u017c w bezpo\u015brednich komentarzach narratora znajdujemy m.in. krytyk\u0119 nowoczesnych metod nauczania przez \u201ezabaw\u0119\u201d i \u201erozrywk\u0119\u201d, skutkuj\u0105cych banalizacj\u0105 i sp\u0142yceniem nauczanych tre\u015bci (11)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Warto czyta\u0107 i warto rozwa\u017ca\u0107. A tymczasem wraz z jednym z bohater\u00f3w powie\u015bci wznie\u015bmy \u201etoast na cze\u015b\u0107 tego malutkiego pana w czarnym aksamicie, kt\u00f3ry odda\u0142 us\u0142ug\u0119 w roku 1702\u201d<\/em> (12)<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

(Wyja\u015bniam dla niewtajemniczonych: Wilhelm Ora\u0144ski, kt\u00f3ry w latach 1688-1689 do sp\u00f3\u0142ki z parlamentarn\u0105, kupieck\u0105 oligarchi\u0105 wig\u00f3w obali\u0142 dynasti\u0119 Stuart\u00f3w i przej\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 w Anglii, zmar\u0142 w 1702 r. wskutek obra\u017ce\u0144 doznanych po tym, jak jego ko\u0144 potkn\u0105\u0142 si\u0119 na kopczyku kreta i zrzuci\u0142 je\u017ad\u017aca. Od tamtej pory has\u0142em jakobit\u00f3w by\u0142y toasty wznoszone \u201eza malutkiego pana w czarnym aksamicie\u201d.).<\/p>\n\n\n\n

Adam Danek, 3 stycznia 2018 17:28<\/p>\n\n\n\n

1. <\/strong>Do wydarze\u0144 tych nawi\u0105zuje jego oparta na w\u0105tkach autobiograficznych powie\u015b\u0107 \u201eZ\u0142ota strza\u0142a\u201d <\/em>(1919). Zob. Joseph Conrad, Z\u0142ota strza\u0142a<\/em>, prze\u0142. Jadwiga Korni\u0142owiczowa, Aniela Zag\u00f3rska, Warszawa 1958.<\/p>\n\n\n\n

2. <\/strong>Rzadko si\u0119 pami\u0119ta, \u017ce za swojego \u017cycia Dumas mia\u0142 opini\u0119 pornografa i bior\u0105c pod uwag\u0119 obyczajowe ekscesy jego bohater\u00f3w, by\u0142a ona zupe\u0142nie uzasadniona.<\/p>\n\n\n\n

3. <\/strong>Alfred de Vigny, Cinq-Mars albo Sprzysi\u0119\u017cenie za Ludwika XIII<\/em>, prze\u0142. Witold \u0141aszczy\u0144ski, Warszawa 2009.<\/p>\n\n\n\n

4. <\/strong>Ignacy Chod\u017ako, Pami\u0119tniki kwestarza<\/em>, Krak\u00f3w 2003. Jako ciekawostk\u0119 odnotujmy, \u017ce Chod\u017ako by\u0142 masonem, podobnie jak niejeden pisarz o konserwatywnych pogl\u0105dach, na przyk\u0142ad \u2013 z wymienionych w tym artykule \u2013 Walter Scott, Rudyard Kipling i Winston Churchill, nie wspominaj\u0105c o Josephie de Maistre.<\/p>\n\n\n\n

5. <\/strong>Walter Scott, Waverley albo lat temu sze\u015b\u0107dziesi\u0105t<\/em>, prze\u0142. Teresa \u015awiderska, Warszawa 2005, s. 40. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 w serii \u201eBiblioteka Gazety Wyborczej\u201d (sic<\/em>).<\/p>\n\n\n\n

6. <\/strong>Tam\u017ce, s. 73.<\/p>\n\n\n\n

7. <\/strong>Tam\u017ce, s. 29.<\/p>\n\n\n\n

8. <\/strong>Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

9. <\/strong>Tam\u017ce, s. 28.<\/p>\n\n\n\n

10. <\/strong>Tam\u017ce, s. 41.<\/p>\n\n\n\n

11. <\/strong>Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\n\n\n\n

12. <\/strong>Tam\u017ce, s. 72.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eApolityczna\u201d literatura to rzadkie zjawisko. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wybitnych dzie\u0142 literackich XIX i XX wieku ma do\u015b\u0107 wyra\u017anie okre\u015blone przes\u0142anie ideowe. W du\u017cej cz\u0119\u015bci z nich autorzy wykorzystali sprawno\u015b\u0107 pi\u00f3ra do propagowania pogl\u0105d\u00f3w lewicowych \u2013 od liberalnych po komunistyczne \u2013 lub, co na jedno wychodzi, atakowania, wy\u015bmiewania i na wszelkie sposoby obrzucania b\u0142otem porz\u0105dku rzeczy zakorzenionego w…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-97","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-danek"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/97","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=97"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/97\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":100,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/97\/revisions\/100"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=97"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=97"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kaminski.re\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=97"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}