Podczas każdej Mszy świętej powtarzamy wyznanie wiary, które przypomina w skrócie najważniejsze jej prawdy. Poza Trójcą Świętą i Matką Boską tekst Credo wyraźnie wymienia tylko jedną osobę: Poncjusza Piłata. Wzmianka o rzymskim namiestniku w wyznaniu wiary Kościoła zawsze sprawiała wrażenie czystego przypadku. Krążyło nawet wyrażenie „załapać się jak Piłat do Credo”. Bo rzeczywiście, dlaczego spośród wszystkich postaci upamiętnionych na kartach Pisma Świętego zaszczyt wejścia do Składu Apostolskiego przypadł akurat figurze tak niejednoznacznej moralnie? Czym zasłużył się Piłat, skoro jego imię wymawia się obok Najświętszego Imienia za każdym razem, gdy sprawowana jest Ofiara? Wszyscy czytaliśmy, że wtedy, w Jerozolimie, „odtąd Piłat usiłował Go uwolnić” (J 19, 12) i że nie chciał być „winny krwi tego Sprawiedliwego” (Mt 19, 24). Ale wszyscy czytaliśmy też, że dla uniknięcia innych problemów ostatecznie zgodził się wydać wyrok śmierci na Człowieka, o którym wiedział, że jest niewinny.
Oczywiście jest nieprawdopodobne, by ojcowie soborowi zgromadzeni w IV wieku w Nicei naprawdę umieścili Piłata w Symbolu wiary przez zbieg okoliczności. W świętych tekstach każde słowo ma ogromne znaczenie i dlatego przy ich spisywaniu każde słowo jest ważone niezwykle starannie. Żadne nie pada przypadkowo.
Imperium rzymskie stworzyło najdoskonalszy, najsprawniejszy system biurokracji w świecie hellenistycznym. Piłat zajmował w jego administracyjnej machinie konkretne stanowisko – prokuratora Judei, Samarii i Idumei. Odbył na nim swoją kadencję. Jego urzędowanie miało początek i koniec w określonych momentach czasowych. Jego czynności były rejestrowane w dokumentach i urzędowej korespondencji. Trudno przy tym o mniej legendarną postać, niż państwowy urzędnik.
Wprowadzone do formuły wyznania wiary lapidarne stwierdzenie, że Syn Boży został „umęczon pod Ponckim Piłatem” posiadało wielką wagę, ponieważ pozwalało maksymalnie dokładnie, na ile to możliwe, określić czas i miejsce, w których dokonały się Męka, Śmierć i Zmartwychwstanie – najważniejsze wydarzenia w dziejach wszechświata.
Powtórzmy: obecność Piłata w Credo ma ogromną wagę. Przed Chrystusem wielu bogów i bohaterów w rozmaitych systemach religijnych ponosiło męczeństwo, umierało i powracało do życia (chociażby Ozyrys), a niektórzy nawet rodzili się z dziewicy (chociażby Attis)*. Wszystko to jednak rozgrywało się wyłącznie w sferze mitu. Mit zaś przedstawia wydarzenia, które nastąpiły poza ziemskim czasem czy też przed jego początkiem – a więc tak naprawdę nie są one wydarzeniami, a jedynie archetypami bądź ideami.
Piłat został upamiętniony w Credo, aby świadczyć, że przyjście Zbawiciela i Jego ofiara są faktami historycznymi. Inne religie znały i przechowywały jedynie ułamki Prawdy, mity spoza czasu, spoza świata, zawieszone w zbiorowej pamięci ludów niczym w Platońskiej pleromie, ale nic więcej. Dopiero w erze chrześcijańskiej Prawda w pełni wkroczyła w świat w osobie Chrystusa, boskiego Logosu, który chodził po ziemi, cierpiał głód na pustyni, jadł rybę podaną Mu przez uczniów, prał biczem kramarzy w świątyni, pił wino i bawił się na weselu w Kanie. Piłat w Credo potwierdza, że transcendencja zstąpiła w historię: Bóg stał się Człowiekiem. I umarł na krzyżu dla naszego zbawienia.
Adam Danek, 11 lutego 2016
* Z chrześcijańskiego punktu widzenia jest to fakt wytłumaczalny: w starożytnych religiach nie-abrahamicznych przetrwały, w zatartej i niepełnej postaci, zapowiedzi zawarte przez Boga w objawieniu pierwotnym z początku czasów.