22 maja 2016 r. w Tadżykistanie odbyło się referendum w sprawie zniesienia ograniczeń co do liczby kadencji prezydenta. Już w styczniu Oli Madżlis, tadżycki parlament, przegłosował nowelizację konstytucji uchylającą dotychczasowy zapis, zgodnie z którym prezydent mógł sprawować urząd maksymalnie przez dwie kadencje. Sąd Konstytucyjny w Duszanbe orzekł, iż tak ważną zmianę ustrojową należy dodatkowo poddać pod referendum. Po policzeniu głosów Centralna Komisja Wyborcza podała, że frekwencja wyniosła 92%, a za zmianą konstytucji opowiedziało się 94,5% głosujących. Zachodni komentatorzy tradycyjnie zakwestionowali wiarygodność oficjalnie ogłoszonego wyniku. W ich opinii referendum było potrzebne jedynie po to, by prezydent Emomali Rachmon mógł zalegalizować swoje dążenie do dożywotniej władzy. I bodaj tylko dzięki tym zwyczajowym wyrazom krytyki ze strony zawodowych głosicieli powszechnego obowiązywania zachodniej demokracji na chwilę zagościł w mediach naszej części świata, w tym polskich, nieobecny w nich z reguły Tadżykistan.
Według demoliberałów we wszystkich krajach na globie powinna panować jednakowa ideologia. Mimo włączenia demoliberalnych formuł do tekstu konstytucji Tadżykistan oparł swoją właściwą ideologię państwową na podstawach odmiennych od zachodniej demokracji. Tego, kto chce poznać jej założenia, niech nie zwiedzie fakt, iż państwo tadżyckie werbalnie odżegnuje się od posiadania ideologii. Stojący na jego czele od 1992 r. Emomali Rachmon napisał kiedyś sceptycznie: „Niektórzy nasi uczeni i politycy wskazują na potrzebę opracowania nowej ideologii – narodowo-państwowej lub innej.”, po czym natychmiast poddał taką potrzebę w wątpliwość. Deklaratywna aideologiczność znalazła również wyraz w konstytucji z 6 XI 1994 r., która stanowi, że żadna ideologia nie może mieć charakteru państwowego. Oczywiście mimo to Tadżykistan, jak chyba każde państwo, swoją ideologię posiada. Duży wkład w jej sformułowanie wniósł długoletni prezydent Rachmon, m.in. w opublikowanych przez siebie książkach „Tadżykistan na progu przyszłości”, „Młodzież – przyszłość suwerennego Tadżykistanu” i „Tadżycy w zwierciadle historii. Od Ariów do Samanidów”.
Dokonując wykładni aideologicznego charakteru państwa, Rachmon pisał w 1997 r.: „Niech wszyscy nasi rodacy zrozumieją, że nie zamierzamy budować ani komunizmu, ani republiki islamskiej.”Chodzi więc o odrzucenie specyficznego modelu państwa ideologicznego, a nie państwa, które ma swoją ideologię; o odrzucenie państwa, które służy ideologii, a nie ideologii, która służy państwu. Wykluczony został model państwa podporządkowanego ideologii uniwersalistycznej, ideologii o celach powszechnych, istniejącego tylko po to, by szerzyć jej panowanie. Tadżycy zetknęli się z dwoma takimi ideologiami, wskazanymi przez Rachmona. Komunizm znają z okresu sowieckiego w historii swojego kraju, natomiast islamski wahabizm – z lat krwawej wojny domowej (1992-1997), gdy zbrojne ugrupowania islamistów, wspierane przez obce państwa i międzynarodowe siatki terrorystyczne, próbowały zdobyć władzę w Tadżykistanie. Według różnych szacunków w wojnie domowej zginęło od stu do trzystu tysięcy obywateli, a od jednego do półtora miliona uciekło za granicę w apogeum walk (w 1989 r. Tadżykistan liczył około 5,6 mln mieszkańców). Nadmieńmy, iż przed objęciem rządów w 1992 r. Emomali Rachmon brał udział w początkowej fazie wojny jako dowódca jednego z oddziałów zachowawczego Frontu Ludowego, zwalczającego wahabitów.
Tadżycy przeżyli dwie próby rozpuszczenia ich narodu w uniwersalnej ideologii – komunistyczną i wahabicką. Dlatego ich państwo odrzuca dziś ideologiczny uniwersalizm, chętnie natomiast odwołuje się do tego, co własne, partykularne, narodowe, miejscowe, a nie powszechne; eksponuje swoistość. W ten sposób akcentuje swą odrębność nie tylko od zdominowanego przez Arabów świata islamu, ale również od Rosji i od ludów turańskich, zamieszkujących wszystkie pozostałe państwa Azji Środkowej. Wiąże się z tym przede wszystkim podkreślanie wartości posiadania własnego państwa. Tadżycy zamieszkują swe ziemie od zamierzchłych czasów, lecz niemal zawsze żyli na nich pod obcą władzą. Dlatego tadżycka historiografia, a także ideologia państwowa, uwypukla rolę królestwa Samanidów (819-999 po Chrystusie), w okresie przednowoczesnym jedynego na tych terenach organizmu państwowego rządzonego przez rdzennych władców z miejscowej dynastii. Z tego samego powodu tutejsi historycy z wahaniem, ale raczej pozytywnie oceniają powstanie w 1929 r. Tadżyckiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. Okres przynależności do Związku Sowieckiego w pierwszych dziesięcioleciach naznaczony był dla Tadżyków represjami i zbrodniami komunistycznych władz, ich walką z tradycyjną kulturą oraz podcinaniem jej religijnych i narodowych korzeni – odgórną ateizacją i rusyfikacją. W dodatku bolszewicy, wytyczając granice republiki, pozostawili poza jej terytorium znaczną część ziem zamieszkanych przez Tadżyków, w tym historycznie najważniejsze tadżyckie miasta – Bucharę i Samarkandę (do dziś leżą w Uzbekistanie). Nawet to jednak nie przekreśla faktu, że niesuwerenny, sowiecki Tadżykistan pojawił się na politycznej mapie świata jako pierwsza od X wieku forma tadżyckiej państwowości.
Aby mocniej zaznaczyć wartość własnej wspólnoty narodowej, tadżycka historiografia eksponuje za to jej wkład do skarbca kultury powszechnej. Jako Tadżyków identyfikuje ona takie postacie, jak wielcy perskojęzyczni poeci Rudaki (IX/X wiek), Ferdousi (X/XI wiek), Omar Chajjam (XI/XII wiek) i Hafiz (XIV wiek), filozofowie Al-Farabi (IX/X wiek) i Awicenna (X/XI wiek), matematycy Al-Chorezmi (VIII/IX wiek) i Al-Biruni (X/XI wiek), teolog Imam Termezi (IX wiek) czy teoretycy sufizmu, bracia Al-Ghazali (XI/XII wiek).
Akcentowanie odrębnej pozycji Tadżykistanu przejawia się również w stosunku państwa do religii. Zgodnie z zapisami konstytucji Tadżykistan jest państwem świeckim. Świeckość nie oznacza tu nastawienia ateistycznego w stylu francuskim. Prezydent Emomali Rachmon podkreślał w swoich wypowiedziach, iż ateizm nie jest obecny w polityce państwowej. Nie negując muzułmańskiego na ogół charakteru społeczeństwa, władze Tadżykistanu podnoszą znaczenie starszej od islamu tradycji religijnej – zoroastryzmu. Świętą księgę tej religii, Zend-Awestę, traktuje się jako najstarszy tekst zawierający wiadomości o dziejach Tadżyków. W jednej ze swoich publikacji Emomali Rachmon ubolewał, że „do podręcznika historii starożytnej dołączono źródła mitologiczne, brak natomiast choćby wzmianki o Aweście – pierwszej encyklopedii światowej cywilizacji, pierwszej książce o doskonałej religii, którą można uznać pramatką wielu późniejszych religii.” Znamienne słowa, biorąc pod uwagę, iż zostały wypowiedziane w kraju zamieszkanym przez muzułmanów. Według zmarłego w 2012 r. wybitnego rosyjskiego weksylologa Michaiła Rewniwcewa zaratusztriańska doktryna religijna została zakodowana w nowej symbolice państwowej, przyjętej po uzyskaniu przez Tadżykistan niepodległości w 1991 r. Było to możliwe dzięki szerokiemu rozpowszechnieniu znajomości tradycji zoroastryzmu wśród tadżyckich elit intelektualnych, która przetrwała zarówno w okresie sowieckim, jak i późniejszym. Zdaniem Rewniwcewa czołowym przykładem takiego wprowadzenia do sfery publicznej symboli zrozumiałych dla wtajemniczonych jest współczesny herb państwowy Tadżykistanu, ustanowiony w 1993 r. Jego główny element, widoczny również na fladze państwowej (godło), to korona, która obejmuje trzy stylizowane lampy – symbol trzech świętych ogni płonących i czczonych w zaratusztriańskich świątyniach. Wysoki, pojedynczy szpic korony symbolizuje wymienioną w Aweście, sięgającą nieba górę Hara Berezaiti. W zoroastryzmie odgrywa ona rolę Eliadowskiej góry kosmicznej, przez którą przebiega oś świata (axis mundi), wyznaczająca jego środek oraz spinająca ziemię ze światem nadziemskim. (Współcześnie mityczną górę Hara utożsamia się z Demawend w górach Elburs, najwyższym szczytem Iranu. Demawend to prawdziwa góra ognia – drzemiący wulkan.). Łuk zamykający od dołu heraldyczną koronę Tadżykistanu symbolizuje natomiast zawieszony nad górą Hara most Czinwat – przejście ze świata żywych do świata umarłych. To przed wejściem na most Czinwat rozdzielone zostają dusze ludzi dobrych i złych, a na drugą stronę przejdą tylko te pierwsze. Heraldyczną koronę Tadżykistanu otacza siedem gwiazd, symbol siedmiu istot świetlistych: dobrego boga Ahura Mazdy (Ormuzda) i jego sześciu emanacji – duchów Amesza Spenta (amszaspandów). Wychodzące zza korony dwadzieścia jeden promieni słonecznych (3 × 7) to potrójny wizerunek Ormuzda i amszaspandów. Rewniwcew zwrócił również uwagę na starszy herb Tadżykistanu, używany w latach 1992-1993, w którym jako godło widniał skrzydlaty lew. Według rosyjskiego badacza symbol ten pochodzi z Mezopotamii, skąd rozprzestrzenił się do Persji i Azji Środkowej jako znak słońca, ognia, boskości i władzy.
Tadżycki archeolog, profesor Jusufshol Jakubow, napisał: „Religia Zaratustry szerzyła zarówno ideę jednego boga, jak i jednego władcy.” Być może to kolejny ważny powód, dla którego władze w Duszanbe mocno dowartościowują dziedzictwo religijne zoroastryzmu. Niemal przez cały okres niepodległości Tadżykistanu rządy sprawuje tam ten sam człowiek – Emomali Rachmon. W latach 1992-1994 rządził jako przewodniczący parlamentu pełniący funkcję głowy państwa, a od 1994 r. jako prezydent. Odpowiednia interpretacja ustawodawstwa pozwoliła mu, mimo formalnie obowiązujących ograniczeń, przedłużać swoją prezydenturę aż do dziś. Tadżykistan zaliczany jest z reguły do państw autorytarnych. Rachmon przez lata cieszył się w kraju autentycznym poważaniem jako polityk, któremu udało się doprowadzić do zakończenia bratobójczej wojny domowej. Władza tadżyckiego przywódcy miała zatem klasyczną w państwach autorytarnych, pozaprawną legitymizację w postaci zasługi. Obecnie mamy do czynienia z prawną instytucjonalizacją szczególnej roli prezydenta. W grudniu 2015 r. parlament przyjął ustawę nadającą Rachmonowi tytuł Lidera Narodu oraz dożywotni immunitet, który będzie go chronił również w wypadku zakończenia prezydentury. W maju 2016 r. ustanowiono nowe święto państwowe – Dzień Prezydenta. Będzie on obchodzony 16 listopada, w rocznicę objęcia tego stanowiska przez Rachmona.
Według innego rosyjskiego weksylologa Wiktora Saprykowa symbolika państwowa Tadżykistanu nawiązuje do faktu, iż rdzeniem nazwy narodu jest słowo tadż – „korona” i ma sugerować, że Tadżycy są chalki todżor – „narodem w koronie”. Władze w Duszanbe podkreślają starożytny charakter dziedzictwa narodowego Tadżyków. Stanowi ono cenny depozyt przeszłości, a depozyt powinno się przechować nienaruszony. Należy przeto strzec czystości rdzennej kultury narodowej, nie dopuszczając, by mieszały się z nią obce elementy. Takie uzasadnienie wydaje się mieć walka prowadzona przez władze Tadżykistanu z obcymi wpływami kulturowymi. W pierwszej kolejności dotyczyło to wpływów rosyjskich, skutków rusyfikacji z czasów sowieckich. Przykład dał sam prezydent, zmieniając sobie rosyjskojęzyczne nazwisko na czysto tadżyckie (do 2007 r. nazywał się Rachmonow). Obecnie priorytetem stała się walka z wpływami kultury arabskiej. Prawo zakazuje kobietom wchodzić w hidżabach do szkół oraz siedzib innych instytucji publicznych. Od wiosny 2015 r. policja prowadzi też z kobietami „pracę wyjaśniającą”, starając się je zniechęcać do chodzenia w hidżabach po ulicach. W 2015 r. zakazano nadawania dzieciom imion arabskiego pochodzenia. Rozpoczęto też kampanię przeciw noszeniu przez mężczyzn bród, zwłaszcza długich, uznając je za manifestowanie sympatii do dżihadyzmu. Przez cały ubiegły rok tadżyckie sądy nakazały zdjęcie chust około dwóm tysiącom kobiet, a policja zgoliła brody około trzynastu tysiącom mężczyzn w południowej części kraju, położonej najbliżej Afganistanu. Zamknięto też ponad sto sześćdziesiąt sklepów z ubraniami, które sprzedawały odzież noszoną na wzór arabski przez wyznawców islamu. Władze uznały je za „nietadżyckie” stroje. Ponadto prawo zakazuje posiadania literatury religijnej spisanej w języku arabskim.
Władze w Duszanbe stawiają sobie za zadanie zachować i umocnić specyficznie tadżycką tożsamość zbiorową swojego narodu, aby nie rozpłynął się on ani w (eurazjatyckim) „rosyjskim świecie”, ani w świecie turańskim, ani też w uniwersalnej muzułmańskiej ummie, do której stworzenia dążą ponadnarodowe siatki wahabitów (głównie arabskich). Przywołując pojęcie wprowadzone przez przedwojennego polskiego dyplomatę Romana Wodzickiego, ideologię państwową Tadżykistanu można zatem określić jako organiczny nacjonalizm obronny.
Adam Danek, 27 lipca 2016