Każda prawdziwa rewolucja ma czysto narodowy charakter i nie ma związku z obcymi siłami. Przykładem tego są rewolucje w Rosji, Francji czy Iranie.
Baszar al-Asad (1)
Myśl konserwatywna do swojego katalogu źródeł wszelkiego zła wpisuje tradycyjnie jakobinizm. Staroświecki konserwatysta, chcąc na coś powybrzydzać, mówi lub pisze: to jakobińskie. (Na przykład amerykański zachowawca Russell Kirk, który nie lubił – i słusznie – podróżować autem, nazywał samochód „mechanicznym jakobinem”.). Dla niego i dla jego młodszych naśladowców jakobinizm pozostaje archetypem wroga, a jakobin to w prostej linii pradziadek lewicowego liberała czy goszysty z końca dwudziestego lub początku dwudziestego pierwszego wieku. Ale czy puryści konserwatyzmu nie popełniają tu błędu?
Przede wszystkim, jakobinizm był nacjonalizmem. Już Maurice Barrès uwypuklał charakter rewolucji roku 1789 jako rewolucji narodowej, kwestionując kosmopolityzm przypisywany jej przez liberalnych demokratów. Jakobinizm nie tyle zrealizował kosmopolityczną myśl Oświecenia, ile przekreślił ją na rzecz wczesnoromantycznych idei Jana Jakuba Rousseau. Ale lud u Rousseau był jeszcze filozoficzną abstrakcją. Dopiero jakobinizm obleka go w konkretną szatę historyczną i etniczną: Lud staje się Narodem. Dlatego w XX wieku jakobiński fundament tak mocno uwidacznia się w faszyzmie (a nie tylko, jak się na ogół zauważa, w komunizmie sowieckim). By sięgnąć do naszego krajowego kręgu refleksji – w jakobinizmie tkwią korzenie zarówno „narodu, który walczy i pracuje” Kazimierza Zakrzewskiego (1929), jak i „heroicznej wspólnoty narodu” Jana Stachniuka (1935).
Otóż właśnie: jakobińska spuścizna ideowa ściśle wiąże ze sobą wspólnotę narodową, walkę i zbiorowy wysiłek pracy. W jakobinizmie substancja narodowa wytapia się w ogniu wojny. (Stąd w postkolonialnych państwach Afryki i częściowo Azji, gdzie jakobińskie inspiracje przywożone z Europy mieszały się na różne sposoby z miejscowymi tradycjami, naród powstaje w wyniku wygranej walki wyzwoleńczej – formuje się w jej toku.). Naród konsoliduje i hartuje się dopiero zmuszony do prowadzenia wojny: domowej, z wrogami zewnętrznymi lub obu naraz, jak Republika Francuska jakobinów od 1792 r. Generał Charles de Gaulle, choć po cichu monarchista, już w książce „Francja i jej armia” (1938) wysoko ocenił zdolność rewolucji do mobilizowania sił obronnych kraju w starciu z państwami ościennymi.
Ale wojna podporządkowuje wszelkie dziedziny życia narodu żelaznemu prawu wyższej konieczności. Podczas wojny bez litości (nawet jeśli nie bez żalu) wybija się otwory strzelnicze w zabytkowych murach, przetapia kościelne dzwony na armaty i przeżyna kwietne parki rowami okopów. Co w walce jest zbędnym ciężarem, musi zostać odcięte. Co może zostać lepiej spożytkowane dla zapewnienia narodowi przetrwania lub zwycięstwa, musi iść na przemiał. Nacjonaliści XX wieku uznają potem za konieczne zastosowanie żelaznego prawa odkrytego przez jakobinów nie tylko podczas wojny, ale i w czasie pokoju, dla czego teoretyczne podstawy sformułują Walther von Rathenau w książkach „O nadchodzących rzeczach” (1917) i „Nowa gospodarka” (1918), Ernst Jünger w „Totalnej mobilizacji” (1930) i „Robotniku” (1932) czy Jerzy Drobnik w eseju „Lęk przed słowem”(1937).
Jakobinizm głośno deklaruje suwerenność narodu, ale wszystkie jego historyczne realizacje pokazują, że w rzeczywistości głosi skupienie władzy w ręku tego, kto naród prowadzi (by nie rzec: myśli za naród). Jakobinizm to idea dyktatury. W filozofii politycznej Jana Jakuba Rousseau o wszystkim decyduje „wola powszechna” ludu. Ta jednak nie przejawia się sama; zawsze musi ją ktoś odczytać, a uczynić to może nawet jednostka czy wąska mniejszość. Według angielskiego konserwatysty Rogera Scrutona jakobinizm wprowadził do polityki przekonanie, iż „masy ludzkie, nie dość światłe, należy zmusić do przyjęcia celów rewolucyjnych, zamiast oczekiwać, że uczynią to z własnej woli” (2). Ale to nie wszystko. Wojna jako inkubator narodu przenosi model władzy sprawowanej przez naczelnego wodza ze sfery militarnej w sferę polityczną. Pojawia się idea „wodza narodu” („pierwszego obywatela” lub wręcz „obywatela-boga”): rządów dyktatorskich. Zasady wodza nie wyłonił z siebie dopiero bonapartyzm. Przed nim wysunął ją jakobinizm: rządy pierwszego konsula i „cesarza Francuzów” poprzedza dyktatura Robespierre’a, za której Republika nabiera cech peryklejskich. Bonapartyzm stanowi centrum między monarchiczną kontrrewolucją na prawicy a jakobinizmem na lewicy i zarazem syntezę tych dwóch przeciwieństw (co zauważył już Hegel). Dla obu zresztą równie nienawistną: próby walki zbrojnej przeciw rządom Napoleona podejmowali zarówno rojaliści, jak też i jakobini.
Oczywiście na sam jakobinizm również nie należy spoglądać bezkrytycznie. Dostrzeżenie w nim pozytywów nie oznacza aprobaty dla zbytecznych i krwawych parkosyzmów historycznej rewolucji francuskiej: dla zbrodni królobójstwa, dla okrutnego prześladowania religii i Kościoła, dla ludobójstwa w Wandei, Lyonie i Tulonie, dla mordowania całych stanów (albo, jeśli ktoś woli, klas) społecznych. Może natomiast pożytecznie oduczyć zachwytu nad bezużytecznymi instytucjami (takimi jak dwór) i nabożeństwa do władców-nieudaczników. Niezwykle trafnie wyraził się Maurice Barrès: „Trzeba znaleźć kompromis między tradycjonalizmem a Rewolucją, wykazać, że zadowalała ona i chciała zadowalać wieczne interesy.” (3). Oto formuła rewolucji konserwatywnej.
Adam Danek
Przypisy:
1. Przeł. Kornel Sawiński.
2. Przeł. Tomasz Bieroń.
3. Przeł. Adam Wielomski.