Nazywa się „racjonalizmem” postawę intelektualną, która za racjonalne uważa jedynie to, co sprzyja naszemu fizycznemu dobrobytowi.
Trzy fałszywe kroki Kościoła to: arystotelizm, jezuityzm, komisja biblijna.
Nicolás Gómez Dávila
Niedawno pewien publicysta, który w swoim mniemaniu broni wiary katolickiej i konserwatyzmu – przy czym za wykładnię autentyczną wiary katolickiej i konserwatyzmu uznaje oczywiście swoje prywatne opinie – wydął z pogardą usta na polską gałąź katolicyzmu. Sentencja wyroku brzmiała: „Polski katolicyzm ostatecznie utracił swój korzeń racjonalny, odrzucił scholastyczny racjonalizm (…).” Zwróćmy uwagę: racjonalizm jako „korzeń” katolicyzmu. A więc najpierw jest racjonalizm, a dopiero z niego i na nim wyrasta religia katolicka.
W kręgach rodzimych „konserwatystów katolickich” kręci się sporo takich postaci, które na każdym kroku sugerują, że katolik nie ma obowiązku wierzyć w cuda, za to ma obowiązek wierzyć w Arystotelesa, prawo rzymskie i poglądy Feliksa Konecznego. Tymczasem należy pamiętać – o czym oni chyba często zapominają – iż katolicyzm w swej istocie nie jest ani uzasadnieniem dla moralności, ani systemem etyki, ani wielowiekowym dorobkiem Kościoła w zakresie kultury organizacyjnej, prawnej czy materialnej. Katolicyzm jest religią prawdziwą, a religia ma w swej istocie charakter mistyczny: jest więzią człowieka z Bóstwem. Nawet w odniesieniu do świata doczesnego poznanie rozumowe pozostaje ograniczone, ułomne i nader często zawodzi, tymczasem wiara katolicka opiera się na Objawieniu – przekazie pochodzącym całkowicie spoza świata doczesnego. Chrześcijańska duchowość nie bazuje na racjonalizmie, a dotyczy to zwłaszcza jej najważniejszych części: życia modlitewnego, kontemplacyjnego i ascetycznego. Mędrkowanie o „racjonalnym korzeniu” religii katolickiej to sofistyka.
Racjonalizm nie jest ani podłożem katolicyzmu, ani jego elementem. Jest modą kulturową, w stosunku do chrześcijaństwa całkowicie zewnętrzną, która zyskiwała popularność w różnych momentach historycznych – wcale nie z pozytywnym skutkiem dla Kościoła. Jan Gwalbert Pawlikowski w swoim znakomitym dziele o mistyce* wyróżnił trzy wielkie epoki racjonalistyczne: stoicką w starożytności, scholastyczną w średniowieczu i oświeceniową w dziejach nowożytnych. Racjonalizm stoików nie miał nic wspólnego z chrześcijaństwem; ukształtował się na długo przed narodzeniem Chrystusa. Racjonalizm „oświecenia” cechowała mniej lub bardziej otwarta wrogość do chrześcijaństwa – i w tym właśnie oświeceniowym „racjonalnym korzeniu” źródło swe upatrują prawie wszystkie współczesne ideologie antychrześcijańskie. Średniowieczną scholastykę, jak wykazał Pawlikowski, cechowały te same tendencje intelektualne, co wcześniej stoicyzm, a później „oświecenie”. Epoka scholastyczna starała się jednak pogodzić i zsyntetyzować chrześcijaństwo z racjonalizmem, jako elementem wobec religii chrześcijańskiej zewnętrznym. Ówcześni uczeni – niemal bez wyjątków duchowni – zachłysnęli się świeżo przetłumaczonym na łacinę Arystotelesem. Racjonalistyczna filozofia perypatetycka zapanowała wszechwładnie na średniowiecznych uniwersytetach, czołobitność wobec poglądów Arystotelesa graniczyła momentami z idolatrią. I tutaj zaczęło narastać niebezpieczeństwo.
Pomiędzy każdą religią, także chrześcijańską, a racjonalizmem zachodzi nieusuwalna sprzeczność i tak być musi, choćby propagatorzy zracjonalizowanej wersji chrześcijaństwa stawali na głowie, by zasłonić ją swoimi elokwentnymi wywodami. Tradycyjne techniki duchowe (ascetyczne, mistyczne, kontemplacyjne) otwierają człowiekowi dostęp do rzeczywistości nadprzyrodzonej, przed którą ludzki rozum może jedynie skapitulować. Przyziemny, ciasny światopogląd racjonalistyczny w swoim ograniczonym i wybrakowanym obrazie świata nie pozostawia miejsca ani na tę rzeczywistość, ani na jej doświadczanie, czyli życie duchowe. Gdy religię próbuje się pętać suchymi racjonalistycznymi formułkami – a tak czynili scholastycy, na przykład głosząc konieczność rozumowego uzasadniania prawd wiary – dusza człowieka religijnego reaguje przeciw zastępowaniu Tajemnicy jałowymi schematami. Zaczyna poszukiwać religijności głębokiej i prawdziwie uduchowionej, a nie wyrozumowanej i wykalkulowanej. Jeżeli jednak klimat intelektualny panujący w Kościele takim poszukiwaniom nie sprzyja, niekiedy wykracza ona poza granice ortodoksji. Dochodzi wówczas do tragedii odszczepieństwa, do której wcale dojść nie musiało. W ten sposób racjonalistyczna jałowość i pycha rozumu ucieleśnione w scholastyce wywołały Reformację i spowodowały narodziny herezji protestanckiej. Nie był to jedyny przypadek, kiedy moda na wtłaczanie nauk chrześcijaństwa w racjonalistyczne ramy wywołała kryzys w łonie Kościoła. Historia powtórzyła się sto lat później, w XVII wieku, gdy recydywa racjonalizmu w Kościele po Soborze Trydenckim zrodziła jako reakcję herezję jansenizmu.
Racjonalizm stał się trwałym składnikiem kultury mieszczańskiej, światopoglądową wizytówką mieszczaństwa. Nie przez przypadek rozwój scholastyki przypada na okres, kiedy europejskie mieszczaństwo burzyło stopniowo dawne ograniczenia stanowe i zyskiwało w życiu zbiorowym pozycję, jakiej nie posiadało nigdy wcześniej. Mieszczanie próbowali sprowadzić chrześcijaństwo do racjonalistycznego systemu etyki, który pozwala powiesić krzyżyk na ścianie kantoru, liczyć pod nim pieniądze i jednocześnie nie narażać się na utratę spokoju sumienia.
Kryzys wywołany przez Reformację potężnie wstrząsnął ziemskim Kościołem. Jakież dopiero byłyby jego skala i skutki, gdyby w epoce scholastycznej racjonalizm całkowicie przyćmił tradycyjną duchowość? Tak się jednak nigdy nie stało. Nawet w czasach apogeum scholastyki w katolickiej Europie tętniło życie duchowe – nie dzięki scholastyce, ale obok i pomimo niej – jak choćby w postaci dwóch wielkich szkół mistyki: włoskiej (św. Klara z Asyżu, bł. Umiliana de Cerchi, św. Bonawentura, św. Małgorzata z Cortony, bł. Aniela z Foligno, bł. Benwenuta Bojani, św. Katarzyna ze Sieny, św. Franciszka Rzymianka, św. Eustachia z Messyny, bł. Kolumba z Rieti) i nadreńskiej (Mistrz Eckhart, bł. Jan van Ruusbroec, bł. Henryk Suzo, Jan Tauler).
Szczęśliwie, po okresach rozpanoszonego racjonalizmu zawsze następowała ozdrowieńcza reakcja. I tak w odpowiedzi na racjonalizm epoki stoickiej rozwinęła się filozofia medioplatońska, a potem neoplatońska – o wiele bliższa duchowo chrześcijaństwu i ostatecznie przez nie wchłonięta. Po epoce scholastycznej nastąpiło wielkie odrodzenie platońskiej tradycji filozoficznej w jej schrystianizowanej postaci, zaś po duchowej martwocie „oświecenia” – ożywienie i rozkwit religijności pod wpływem idei Romantyzmu. W Polsce reprezentantami tego romantycznego odrodzenia religijnego byli między innymi Walery Wielogłowski, Bogdan Jański, o. Hieronim Kajsiewicz, o. Piotr Semenenko, ks. Jan Koźmian, i o. Walerian Kalinka.
Adam Danek, 2 marca 2013
* Jan Gwalbert Pawlikowski, Mistyka Słowackiego, Kraków 2008. Praca wydana pierwotnie w 1909 r.